II PK 99/08

Sygn. akt II PK 99/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 listopada 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)

SSN Małgorzata Gersdorf (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z powództwa G. R.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewódzkiemu Sztabowi Wojskowemu o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 25 listopada 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 14 grudnia 2007 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok

Sądu Rejonowego z dnia 29 października 2007 r. i przekazuje

sprawę Wojewódzkiemu Sztabowi Wojskowemu do rozpoznania

2. zasądza od G. R. na rzecz Skarbu Państwa

reprezentowanego przez Wojewódzki Sztab Wojskowy

zastępowanego przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa

kwotę 900 (dziewięćset) zł. tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

3. oddala wniosek w przedmiocie zwrotu spełnionego

świadczenia.

Uzasadnienie

Pozwem z dnia 24 sierpnia 2007 r. powód G. R. wniósł o zasadzenie od

pozwanego Skarbu Państwa – szefa Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego kwotę

18.374, 86 zł. wraz z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu oraz o

zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Dochodzona kwota

stanowiła skapitalizowane odsetki nieterminowo opłaconych uposażeń wojskowych.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości.

`Wyrokiem z dnia 29 października 2007 r. Sąd Rejonowy zasądził od

pozwanego na rzecz powoda kwotę 18.374,86 wraz z ustawowymi odsetkami od

dnia 25 września 2007 r. do dnia zapłaty oraz koszty zastępstwa procesowego w

kwocie 1.800 zł.

Podstawę rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego stanowiły następujące ustalenia

faktyczne:

Powód pełnił służbę wojskową od dnia 18 czerwca 1984 r. Decyzją z dnia

26 listopada 2002 r. dowódca /.../ Okręgu Wojskowego wypowiedział mu ze

skutkiem na 31 października 2003 r. stosunek służbowy zawodowej służby

wojskowej z powodu likwidacji zajmowanego stanowiska i odmowy przyjęcia

niższego stopnia służbowego. W okresie od 1 listopada 2003 r. do 31 października

2004 r. powód pobierał świadczenie pieniężne przysługujące w związku ze

zwolnieniem ze służby, a w okresie od 1 listopada 2004 r. – świadczenie

emerytalne wynoszące 75% uposażenia.

Decyzją z dnia 12 lipca 2006 r. dowódca Wojsk Lądowych stwierdził

nieważność decyzji z dnia 26 listopada 2002 r. wobec wydania jej z rażącym

naruszeniem prawa. Wojewódzki Sztab Wojskowy wypłacił powodowi należności

tytułem uposażenia za okres od lipca 2003 r. do lipca 2006 r. oraz tytułem nagrody

rocznej za rok 2003 i 2004 oraz tytułem dodatkowego uposażenia rocznego za rok

2004 i 2005. Powyższe kwoty zostały wypłacone w wysokości nominalnej w dniu 13

września 2006 r., tj. bez odsetek.

3

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał, że stwierdzenie

nieważności decyzji z dnia 26 listopada 2002 r. r. wywołało skutek ex tunc, co

oznacza, że sytuację prawną powoda należy traktować tak, jakby nie

wypowiedziano mu stosunku służbowego. W rezultacie - zdaniem Sądu

Rejonowego - powód nabywał uprawnienia do wszystkich świadczeń wynikających

z pozostawania w tej służbie, w terminach i na zasadach jak miałoby to miejsce,

gdyby służbę rzeczywiście pełnił. Skoro należne powodowi świadczenia stawały się

wymagalne od dnia następnego po dniu stanowiącym termin ich płatności, to

wypłacenie ich wszystkich łącznie w dniu 13 września 2006 r. stanowiło wedle Sądu

Rejonowego spełnienie świadczeń po terminie ich wymagalności.

Kwestię odsetek w razie zwłoki w wypłacie uposażenia i innych należności, o

których stanowi art. 73 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych reguluje

art. 75 ust. 3 tej ustawy, natomiast w odniesieniu do nagród rocznych – art. 481 § 1

k.c. Powołując się na pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 26

stycznia 2006 r., III PZP 1/05, Sąd Rejonowy wskazał, że do świadczeń należnych

funkcjonariuszowi służb mundurowych znajdują zastosowanie przepisy prawa

cywilnego dotyczące niewykonania zobowiązań pieniężnych w zakresie

uprawnienia do odsetek w wysokości ustawowej. Przepis art. 75 ust. 3 ustawy o

służbie wojskowej żołnierzy zawodowych stanowi o zwłoce dłużnika, a zatem o

opóźnieniu zawinionym. Wydanie decyzji administracyjnej dotkniętej wadą

nieważności jest okolicznością zawinioną przez podmiot decyzję tę wydający, za

którą strona pozwana ponosi odpowiedzialność. Natomiast wypłacenie powodowi

za ten sam okres zarówno uposażenia przysługującego przez okres roku po

zwolnieniu ze służby, a następnie świadczenia emerytalnego, nastąpiło na

podstawach prawnych odmiennych od podstawy wypłaty uposażenia za okres

pełnienia służby. Nadto emerytura została wypłacona przez Wojskowe Biuro

Emerytalne, a więc inną niż strona pozwana jednostkę organizacyjną.

Od wyroku Sądu Rejonowego apelację wniósł pozwany.

Wyrokiem z dnia 14 grudnia 2007 r., 7 Sąd Okręgowy oddalił apelację strony

pozwanej od powyższego wyroku, podzielając poczynione w sprawie ustalenia oraz

ocenę prawną dokonaną przez Sąd pierwszej instancji, W tym zakresie Sąd

4

Okręgowy zacytował fragmenty uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia

2006 r., III PZP 1/05 zakończone konkluzją, że „sprawa roszczenia funkcjonariusza

Służby Granicznej o odsetki za opóźnienie w wypłacie uposażenia jest sprawą

cywilną (art. 2 § 1 k.p.c.), a ze względów merytorycznych do jej rozpoznania

właściwy jest sąd pracy”.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku strona pozwana zarzuciła:

1) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik

sprawy, to jest:

a) art. 379 pkt 1 w związku z art. 2 § 3 k.p.c., art. 8 ust. 1 i art. 75 ust. 3

ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy

zawodowych (Dz.U. Nr 179, poz. 1750 ze zm.) oraz art. 9 ust. 3a i 4

ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy

niezawodowych (jt. Dz.U. z 2002 r. Nr76, poz. 693 ze zm.), poprzez

rozpoznanie sprawy, mimo że droga sądowa była niedopuszczalna,

co przesądza o nieważności postępowania,

b) art. 464 § 1 w związku z art. 2 § 3 k.p.c., art. 8 ust. 1 i art. 75 ust. 3

ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy

zawodowych oraz art. 9 ust. 3a i 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o

uposażeniu żołnierzy niezawodowych, poprzez brak postanowienia o

przekazaniu sprawy do Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w celu

wydania decyzji administracyjnej w niniejszej sprawie,

c) art. 378 § 1 w związku z art. 379 pkt 4 w związku z art. 476 § 1 i art.

47 § 3 k.p.c., przez nieuchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji,

mimo że zachodziła nieważność postępowania z uwagi na

rozpoznanie sprawy, która nie jest sprawą pracowniczą, w składzie z

udziałem ławników – sprzecznym z przepisami prawa;

2) naruszenie prawa materialnego, to jest:

a) art. 3 ust. 1 i art. 7 ust.1 ustawy o uposażeniu żołnierzy niezawodowych oraz

art. 72 ust.2 i art. 81 ust. 1 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy

zawodowych przez błędną wykładnie polegająca na przyjęciu, że należne

jest uposażenie za okres, w którym żołnierz zawodowy

5

b) art. 75 ust. 3 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych oraz art. 9

ust. 3a ustawy o uposażeniu żołnierzy niezawodowych, przez błędną

wykładnię podlegająca na przyjęciu, że należne są odsetki ustawowe od

świadczenia niewymagalnego. tj. takiego którego nie można było się

domagać,

c) naruszenie art. 75 ust. 3 ustawy o służbie żołnierzy zawodowych oraz art. 9

ust. 3a ustawy o uposażeniu żołnierzy niezawodowych przez niewłaściwe

zastosowanie

d) naruszenie art. 5 k.c. w związku z art. 75 ust. 3 ustawy o służbie wojskowej

żołnierzy zawodowych i art. 9 ust. 3a ustawy o uposażeniu żołnierzy

niezawodowych, przez ich niezastosowanie i nieuwzględnienie, że żądanie

przez powoda, który otrzymał niemal podwójną wartość uposażenia, odsetek

za nieterminowo wypłacone uposażenie, stanowi nadużycie prawa

podmiotowego i tym samym powinno zostać oddalone.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o:

 uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sąd

pierwszej instancji i przekazanie sprawy do rozpatrzenia przez Wojewódzki

Sztab Wojskowy na drodze administracyjnej,

ewentualnie

 uchylenie zaskarżonego wyroku i zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji

przez oddalenie powództwa. I zasądzenie kosztów postępowania według

norm przepisanych

ewentualnie

 uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i uchylenie wyroku pierwszej

instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm

przepisanych

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący podniósł, że nie budzi wątpliwości,

iż sprawy o odsetki są sprawami cywilnymi, jednakże stosownie do art. 8 ust. 1

ustawy o służbie żołnierzy zawodowych oraz art. 9 ust. 4 ustawy o uposażeniu

żołnierzy niezawodowych droga sądowa w tych sprawach została wyłączona (art. 2

6

§ 3 k.p.c.). W obu ustawach kwestia odsetek została unormowana wprost, a tym

samym stanowi sprawę, „o której mowa w ustawie” i w rezultacie powinna zostać

załatwiona decyzją właściwego organu wojskowego. Skarżący powołał się w tym

zakresie również na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2007 r., III

CZP 106/07.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Sprawa jest analogiczna do rozstrzyganej przez Sąd Najwyższy dnia 2 lipca

2008 r., II PK 10/08, w której stwierdzono, iż w sprawie o odsetki należne

żołnierzowi zawodowemu na podstawie art. 9 ust.3a ustawy z dnia 17 grudnia 1974

r. o uposażeniu żołnierzy niezawodowych (jt. Dz.U. z 2002 r. Nr76, poz. 693 ze

zm.), a od 1 lipca 2004 r. na podstawie art. 75 ust. 3 ustawy z dnia 11 września

2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (Dz.U. Nr 179, poz. 1750 ze

zm.) niedopuszczalna jest droga sądowa przed sądem powszechnym.

Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony przez SN w

sprawie II PK 10/08 i jedynie w sposób syntetyczny wskazuje na zasadnicze

argumenty przemawiające za jego trafnością. I tak:

1. Rozstrzygnięcia Sądów obu instancji zapadły z powołaniem się na pogląd

wyrażony w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26

stycznia 2006 r., III PZP 1/05 (OSNP 2006 nr 15-16, poz. 227), w której

zajęto stanowisko, że funkcjonariusz Straży Granicznej może żądać

odsetek za czas opóźnienia w wypłacie uposażenia (art. 64 ust. 2

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w związku z art. 481 § 1 k.c.).

Przedmiotowa uchwała zapadła w stanie prawnym, w którym przepisy nie

przewidywały prawa funkcjonariusza do odsetek z tytułu nieterminowej

wypłaty należnego uposażenia. W takim stanie prawnym Sąd Najwyższy, z

powołaniem się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 lipca 2000

r., SK 12/99 (OTK 2000 nr 5, poz. 143), przyjął, że jeżeli przepisy ustawy

regulującej stosunek służbowy funkcjonariusza danej służby mundurowej w

ogóle nie zawierają postanowień dotyczących możliwości żądania przez

niego odsetek z tytułu nieterminowej wypłaty należnego mu w ramach

7

stosunku służbowego uposażenia, to wówczas prawo takie wynika w art.

481 k.c. W innym bowiem przypadku zostałaby w tym zakresie naruszona

sformułowana w art. 64 ust. 2 Konstytucji RP zasada „równej dla

wszystkich ochrony praw majątkowych” (tutaj: prawa do należnego

uposażenia). Zatem z chwilą wymagalności należnego funkcjonariuszowi

służby mundurowej uposażenia podlega ono równej dla wszystkich praw

majątkowych ochronie prawnej, o ile ochrona ta w konkretnym wypadku

nie została uchylona lub ograniczona na podstawie wyraźnego przepisu

ustawowego w sposób zgodny z wymaganiami określonymi w art. 31 ust. 3

Konstytucji RP.

2. Podstawę prawną roszczenia o odsetki stanowi Kodeks cywilny tylko

wówczas, gdy sprawa nie jest uregulowana w pragmatyce służbowej.

3. Art. 481 k.c. źródło prawa do odsetek w wypadkach, kiedy prawo to nie jest

wprost przewidziane w przepisach szczególnych, natomiast ustanowienie

prawa do odsetek w takich przepisach jest potwierdzeniem prawa

wynikającego z art. 481 k.c., a podstawę ich żądania stanowi wówczas

odpowiedni przepis ustawy regulującej stosunek służbowy funkcjonariusza

danego rodzaju służby mundurowej

4. Od dnia 1 lipca 1999 r. prawo żołnierza zawodowego do odsetek od

zaległego uposażenia i innych należności pieniężnych zostało ustanowione

w art. 9 ust. 3a ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o uposażeniu żołnierzy

(jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 76, poz. 693 ze zm., zwanej od dnia 1

lipca 2004 r. „ustawą o uposażeniu żołnierzy niezawodowych”),

wprowadzonym ustawą z dnia 7 maja 1999 r. o zmianie ustawy o

powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz o zmianie

ustawy o uposażeniu żołnierzy (Dz.U. Nr 50, poz. 500). Ustawa dla

żołnierzy zawodowych obowiązywała do 1 lipca 2004 r., tj. do wejścia w

życie ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy

zawodowych.

5. Pobieżne odczytanie art. 9 ust. 4 ustawy może wskazywać, iż odsyła on

tylko do spraw określonych w ust. 1 (roszczeń z tytułu prawa do

uposażenia i innych należności pieniężnych), z pominięciem spraw o

8

odsetki, jednakże nie budzi wątpliwości, że odsetki od tych świadczeń

także są należnością pieniężną, posiadają charakter akcesoryjny w

stosunku do wierzytelności głównych, których nieterminowa wypłata

pociąga za sobą ich powstanie i ulegają przedawnieniu w terminie

przewidzianym w ust. 1. Tylko tak odczytywany art. 9 ust. 4 ustawy zawiera

racjonalną treść i dlatego odesłanie w nim wprost do ust. 3a nie było

konieczne.

6. Założenie, że funkcją omawianego przepisu było wprowadzenie odmiennej

drogi postępowania w sprawach o uposażenie i inne należności pieniężne

przysługujące żołnierzowi zawodowemu z tytułu służby wojskowej

(administracyjna) oraz o związane z nimi świadczenia akcesoryjne (przed

sądem powszechnym) prowadziłoby do sztucznego i niecelowego

rozdzielenia drogi dochodzenia należności głównych i stanowiących ich

pochodną należności ubocznych.

7. W myśl art. 75 ust. 3 obowiązującej od 1 lipca 2004 r. ustawy o służbie

wojskowej żołnierzy zawodowych, w razie zwłoki w wypłacie uposażenia i

innych należności, o których mowa w art. 73, żołnierzowi zawodowemu

przysługują odsetki ustawowe od dnia, w którym uposażenie lub inna

należność pieniężna stały się wymagalne. Przepis art. 73 ustawy za inne

należności pieniężne uznaje między innymi dodatkowe uposażenie roczne,

które zastąpiło dotychczasowe nagrody roczne (ust. 1 pkt 2) oraz

należności związane ze zwolnieniem z zawodowej służby wojskowej (ust. 1

pkt 9).

8. Zgodnie z art. 8 ust. 1, od decyzji wydanych przez właściwe organy w

sprawach określonych w ustawie żołnierz zawodowy może wnieść

odwołanie do organu wyższego stopnia, na zasadach określonych w

ustawie – Kodeks postępowania administracyjnego (jednolity tekst: Dz.U. z

2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), i, z zastrzeżeniem ust. 2, skargę do

właściwego sądu administracyjnego, na zasadach określonych w ustawie z

dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami

administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Określone w ust. 2

9

wyłączenia nie mają znaczenia dla niniejszej sprawy, nie odnoszą się

bowiem do uposażenia, innych należności pieniężnych ani odsetek.

9. Kwestię właściwości w sprawach określonych w rozdziale 5 ustawy

zatytułowanym „uposażenie i inne należności pieniężne żołnierzy

zawodowych” określa art. 104, przekazując je do kompetencji

wymienionych w tym przepisie właściwych organów wojskowych.

Przytoczonych uregulowań nie można interpretować w ten sposób, że

właściwość organów wojskowych ograniczona została do przypadków, w

których przepisy ustawy wyraźnie przewidują wydanie decyzji. Ich analiza

prowadzi do wniosku, że właściwość organów wojskowych obejmuje

unormowane w ustawie i wynikające ze stosunku służbowego żołnierza

zawodowego sprawy, rozumiane jako roszczenia wywodzone z praw

ustanowionych w przepisach ustawy.

10. Ocena taka zgodna jest z tezą 1) wyroku ETS z dnia 15 kwietnia 2008 r. w

sprawie C- 268/06 mającej za przedmiot wniosek o wydanie na podstawie

art. 234 WE w trybie prejudycjalnym, złożony przez Labour Court (Irlandia)

postanowieniem z dnia 12 czerwca 2006 r. w postępowaniu Impakt, w myśl

której żądania oparte na tej samej podstawie powinny być rozstrzygane

przez ten sam organ, Wymaga tego zapewnienia skutecznej ochrony

sądowej, która jest zasadą ogólną prawa wspólnotowego ( por. wyrok z

dnia 13 marca 2007 r. w sprawie C-432/05 Unibet, Zb.Orz. s. I-2271, pkt

37 i cyt. Tam orzecznictwo). Zasada ta dotyczy też wyznaczenia

właściwości sądów. Podwójne prowadzenie procesu, mającego za

przedmiot ten sam fakt (brak wypłaty uposażenia) stanowiłoby dodatkowe

obciążenie dla dochodzącego swych praw, stąd nie byłoby zgodne z ową

zasadą skutecznej ochrony prawnej

11. Zatem zarówno roszczenia z tytułu prawa do uposażenia i innych

należności pieniężnych jak i z tytułu odsetek należą do kompetencji

właściwego organu wojskowego, który zobowiązany jest do wydania w tym

przedmiocie stosownej decyzji. Decyzja ta podlega z kolei zaskarżeniu w

trybie określonym w art. 8 ust. 1 ustawy.

10

12. Analogiczna interpretacja została zaprezentowania w uchwale składu

siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia

10 kwietnia 2006 r., I OPS 3/06 (ONSA/WSA 2006 nr 3, poz. 69), w

uzasadnieniu której podkreślono, że wynikające ze stosunku służbowego

żołnierza zawodowego sprawy o uposażenie są sprawami, w których

żołnierz zawodowy może wnieść skargę do właściwego sądu

administracyjnego (art. 8 ust. 1 ustawy).

13. Reasumując, w sprawie o odsetki należne żołnierzowi zawodowemu na

podstawie art. 9 ust. 3a ustawy o uposażeniu żołnierzy niezawodowych, a

od 1 lipca 2004 r. – na podstawie art. 75 ust. 3 ustawy o służbie wojskowej

żołnierzy zawodowych, niedopuszczalna jest droga sądowa przed sądem

powszechnym.

14. Pogląd ten jest zbieżny z zaprezentowanym w uchwale Sądu Najwyższego

z dnia 29 listopada 2007 r., III CZP 106/07 (Biul.SN 2007 nr 11, poz. 10;

Lex nr 319935), w której stwierdzono, że roszczenia żołnierzy zawodowych

o wypłatę odsetek należnych na podstawie wymienionych wyżej

przepisów, podlegają rozpoznaniu w postępowaniu administracyjnym.

Zgodzić się również należy z wyrażonym w tej uchwale poglądem, iż

wyłączenie sporów tego rodzaju spod kompetencji sądów powszechnych

nie uniemożliwi skutecznego dochodzenia przez uprawnionych

przysługujących im praw, skoro sprawy te zostały poddane mocą przepisu

szczególnego kontroli sądowej realizowanej przez sądy administracyjne

(art. 2 k.p.c.).

Z powyższych względów, aprobując w pełni wyrok SN z dnia 2 lipca 2008 r.,

II PK 10/08 oraz zawarte w tym wyroku motywy, orzeczono jak w sentencji wyroku,

na podstawie art. 39819

zdanie pierwsze w związku z art. 464 k.p.c., stosowanym

odpowiednio poprzez art. 39821

w związku z art. 391 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.

W sprawie wniosku o nakazanie powodowi zwrotu spełnionego świadczenia

na jego rzecz orzeczono na zasadzie art. 39811

§1 k.p.c. oraz art. 351 § 3 k.p.c.

stosowanego przez art. 39821

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.,

uznając, że Sąd Najwyższy nie mając kompetencji do orzekania w sprawie cywilnej

o roszczenie żołnierza zawodowego, przekazanej ustawą do właściwości organu

11

wojskowego oraz sądu administracyjnego, nie ma też kompetencji do orzekania o

zasadności lub bezpodstawności zgłoszonych przez powoda żądań.