III CZP 103/08

Uchwała z dnia 26 listopada 2008 r., III CZP 103/08

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędzia SN Marian Kocon (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa D. Centrum Chorób Płuc we W.

przeciwko Skarbowi Państwa – Centralnemu Zarządowi Służby Więziennej w W. o

zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 26

listopada 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy we

Wrocławiu postanowieniem z dnia 28 maja 2008 r.:

"Czy osobę, której udzielono przerwy w wykonaniu kary pozbawienia wolności

na podstawie przepisu art. 153 § 1 k.k.w. w trakcie leczenia szpitalnego należało

nadal traktować jako skazanego w rozumieniu przepisu art. 102 pkt 1 i art. 115 § 1

k.k.w. oraz § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z 17 lutego 2004 r. w sprawie

sposobu i trybu finansowania z budżetu państwa świadczeń zdrowotnych

udzielanych osobom nieposiadającym uprawnień z tytułu ubezpieczenia

zdrowotnego (Dz.U. Nr 31, poz. 274)?"

podjął uchwałę:

Osoba, której udzielono przerwy w wykonaniu kary na podstawie art. 153

§ 1 k.k.w., nie jest skazanym uprawnionym do bezpłatnej opieki medycznej

określonej w art. 115 § 1 k.k.w.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Fabrycznej we Wrocławiu wyrokiem z dnia 25

września 2007 r. zasądził od pozwanego Skarbu Państwa – Centralnego Zarządu

Służby Więziennej na rzecz D. Centrum Chorób Płuc w W. kwotę 33 600 zł z

odsetkami tytułem kosztów hospitalizacji skazanego Piotra K. Ustalił, że Szpital

Zakładu Karnego nr 1 w W., wobec braku możliwości dalszego leczenia w

warunkach więziennych skazanego Piotra K., skierował go na hospitalizację, a Sąd

Okręgowy we Wrocławiu udzielił mu przerwy w wykonaniu kary pozbawienia

wolności na okres sześciu miesięcy (art. 153 § 1 k.k.w.). Uznał, że przerwa w

odbywaniu kary pozbawienia wolności nie wpływa na utratę statusu skazanego ani

na pozbawienie praw wynikających z art.102 i 115 k.k.w.

Rozpoznając apelację pozwanego, Sąd Okręgowy we Wrocławiu powziął

poważne wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym Sądowi Najwyższemu

zagadnieniu prawnym, przytoczonym na wstępie. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota przedstawionego zagadnienia prawnego sprowadza się do odpowiedzi

na pytanie, czy osoba, której udzielono przerwy w wykonywaniu kary pozbawienia

wolności na podstawie art. 153 § 1 k.k.w., jest skazanym w rozumieniu art. 102 pkt

1 i art. 115 § 1 k.k.w.; pierwszy z tych przepisów stanowi m.in., że skazany ma

prawo do świadczeń zdrowotnych i odpowiednich warunków higieny, a drugi, że

skazanemu zapewnia się bezpłatne świadczenia zdrowotne, leki i artykuły

sanitarne.

W myśl art. 153 § 1 k.k.w., sąd penitencjarny udziela przerwy w wykonaniu

kary pozbawienia wolności w przypadku określonym w art. 150 § 1 k.k.w. do czasu

ustania przeszkody. W art. 150 § 1 k.k.w. mowa jest o chorobie psychicznej lub

innej ciężkiej chorobie uniemożliwiającej wykonanie kary. Z kolei w art. 154 k.k.w.

wprowadzono szczególną zasadę dotyczącą wykonalności orzeczenia sądu w

przedmiocie udzielenia przerwy, które podlega wykonaniu bezzwłocznie, jeżeli

zostało wydane na wniosek prokuratora albo jeżeli prokurator oświadczył, że nie

sprzeciwia się udzieleniu przerwy. W takiej sytuacji postanowienie w przedmiocie

udzielenia przerwy podlega wykonaniu z chwilą wydania, a skazany zostaje

zwolniony z zakładu karnego. Skazany w okresie przerwy podlega wprawdzie

rygorom kodeksu karnego wykonawczego (art. 5 § 1), jednak nie w zakresie

określonym przez przepisy dotyczące wykonania kary pozbawienia wolności; czas

trwania przerwy nie jest zaliczany na poczet tej kary.

Taka wykładnia pojęcia "przerwy" w wykonaniu kary pozbawienia wolności

prowadzi do wniosku, że osoba skazana na tę karę nie odbywa jej w trakcie

przerwy orzeczonej na podstawie art. 153 § 1 k.k.w., a w konsekwencji nie jest

skazanym w rozumieniu art. 102 pkt 1 i art. 115 § 1 k.k.w

Argumentów na rzecz takiego stanowiska dostarcza także wykładnia

systemowa i funkcjonalna art. 102 pkt 1 i art. 115 § 1 k.k.w. Wykładnia systemowa

tych przepisów zawartych w części dotyczącej wykonywania kary pozbawienia

wolności (oddziale 4 "Prawa i obowiązki skazanego", rozdziale X. "Kara

pozbawienia wolności"), a nie wśród przepisów ogólnych kodeksu, wskazuje

jednoznacznie, że są one adresowane do osób pozbawionych wolności. Nie ulega

przy tym wątpliwości, że celem uregulowań zawartych w art. 102 pkt 1 i art. 115 § 1

k.k.w. było zapewnienie świadczeń zdrowotnych osobie, która faktycznie odbywa

karę pozbawienia wolności. Katalog praw zawartych w tych przepisach

jednoznacznie wskazuje, że tyczy on osoby przebywającej w zakładzie karnym.

Poza tym, Państwo jest zobowiązane zapewnić takiej osobie odpowiednie,

humanitarne warunki odbywania kary, gdyż zachowuje ona prawa i wolności

obywatelskie, a ich ograniczenie może wynikać jedynie z ustawy oraz z wydanego

na jej podstawie prawomocnego orzeczenia.

Podstawowym wyznacznikiem praw osoby pozbawionej wolności jest

wynikająca z art. 4 k.k.w. zasada, że kary, środki karne, zabezpieczające i

zapobiegawcze wykonuje się w sposób humanitarny, z poszanowaniem godności

ludzkiej skazanego. Przepis ten nawiązuje bezpośrednio do międzynarodowych

aktów dotyczących ochrony praw człowieka (por. art. 5 Powszechnej Deklaracji

Praw Człowieka, art. 7 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i

Politycznych, przyjętego przez Zgromadzenie Ogólne ONZ dnia 16 grudnia 1966 r.,

Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167 i 168 oraz art. 3 konwencji o ochronie praw

człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada

1950 r., Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284). Poszanowanie godności każdego

człowieka, w tym osoby pozbawionej wolności, należy do fundamentalnych zasad

polskiego porządku konstytucyjnego, dlatego w art. 102 pkt 1 k.k.w. wymieniono

prawo skazanego do odpowiedniego ze względu na zachowanie zdrowia

wyżywienia, odzieży, warunków bytowych, pomieszczeń oraz świadczeń

zdrowotnych i odpowiednich warunków higieny. Osoba pozbawiona wolności nie

ma w tym zakresie możliwości wyboru i jest całkowicie zależna od działań organów

państwowych, natomiast osoba przebywająca na wolności – nawet skazana – sama

odpowiada za zapewnienie swoich warunków życia, a w sytuacjach trudnych

powinna jej zostać zapewniona pomoc na podstawie ustawy z dnia 12 marca 2004

r. o pomocy społecznej (jedn. tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728 ze zm.).

Argumenty te uzasadniają wniosek, że osoba której udzielono przerwy w

wykonaniu kary na podstawie art. 153 § 1 k.k.w. nie jest skazanym uprawnionym do

bezpłatnej opieki medycznej określonej w art. 115 § 1 k.k.w.

Sąd Okręgowy powziął wątpliwość, czy takie rozumienie art. 115 § 1 k.k.w.

jest do pogodzenia z zasadami równości wobec prawa oraz równego traktowania

przez władzę publiczną (art. 32 ust. 1 Konstytucji). Przystępując do rozważań tej

wątpliwości, należy stwierdzić, że właśnie zasada równości wobec prawa stanowi

argument na poparcie zajętego stanowiska. Uznanie, że skazani, którym udzielono

przerwy mają prawo do bezpłatnej opieki zdrowotnej, stanowiłoby bowiem

nadmierne uprzywilejowanie osób prawomocnie skazanych na karę pozbawienia

wolności w stosunku do innych obywateli. Tytułem uprzywilejowania byłby fakt

ciężkiego naruszenia prawa, prowadzący w konsekwencji do osadzenia w zakładzie

karnym. Osoby, które nie dopuściły się takiego naruszenia muszą uzyskać tytuł do

ubezpieczenia i opłacać składki na ubezpieczenie zdrowotne w trybie określonym

przez właściwe przepisy.

Na marginesie, w orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtował się pogląd,

że koszty świadczeń spełnionych w sytuacji zagrożenia zdrowia lub życia (art. 7

ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej, jedn. tekst: Dz.U. z

2007 r. Nr 14, poz. 89 ze zm.; art. 30 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodzie

lekarza i lekarza dentysty, jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 21, poz. 204 ze zm.)

ponosi Narodowy Fundusz Zdrowia. Pogląd ten dotyczy nie tylko świadczeń dla

osób ubezpieczonych (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2006 r., III

CSK 53/05, nie publ., z dnia 25 maja 2006 r., II CK 343/05, nie publ., i z dnia 5 lipca

2007 r., II CSK 141/07, nie publ.), lecz także świadczeń dla osób

nieubezpieczonych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2007 r., I CSK

125/07, nie publ.).

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.