V CSK 281/08

Sygn. akt V CSK 281/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 listopada 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. N. i K. N.

przeciwko A.M.

z udziałem interwenienta ubocznego Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń

S.A. o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 28 listopada 2008 r.,

skarg kasacyjnych obu stron od wyroku Sądu Apelacyjnego

[…]

z dnia 28 marca 2008 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego w W.

z dnia 21 grudnia 2007 r. i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powodowie domagali się naprawienia przez pozwanego szkody w wysokości

376.000 zł wyrządzonej im przez doprowadzenie do sprzedaży w toku egzekucji ich

nieruchomości przedstawiającej wartość 600 000 zł, za kwotę 224 000 zł, mimo że

powodowie dążyli do zaspokojenia egzekwowanej należności tj. kosztów

postępowania egzekucyjnego.

Wyrok Sądu Apelacyjnego uwzględniał następujące istotne okoliczności

faktyczne:

Powodowie, mający wiedzę o postępowaniu, nabyli nieruchomość zajętą

przez pozwanego prowadzącego egzekucję. W tym samym czasie wartość jej

rzeczoznawca oszacował na kwotę 336.600 zł, a komornik postanowieniem, które

się uprawomocniło, ustalił koszty postępowania egzekucyjnego na rzecz obydwu

egzekwujących wierzycieli (A. W. i Banku BPH I O/W.). Na skutek pisma wierzycieli

żądających ograniczenia postępowania egzekucyjnego pozwany zawiesił je z

wyjątkiem części dotyczącej kosztów postępowania egzekucyjnego. Postanowienie

w tym przedmiocie doręczył również powodom. Przed terminem licytacji komornik

otrzymał odpis księgi wieczystej, w której wpisani jako właściciele byli powodowie.

Termin pierwszej licytacji wyznaczono na dzień 26 kwietnia 2005 r.

Ponieważ nikt nie przystąpił do przetargu, wyznaczono drugi termin licytacji na

20 września 2005 r. z ceną wywołania równą 2/3 sumy oszacowania, tj. 224 400 zł.

Przybicie oraz przysądzenie własności nastąpiło w wyniku drugiej licytacji

przeprowadzonej przy uczestnictwie powoda J. N. (protokół posiedzenia Sądu

Rejonowego, k.130). Prawo własności przeszło na R. K., który zaofiarował cenę

wywołania równą 2/3 ceny oszacowania. Zażalenie na postanowienie o przybiciu

bezskutecznie wniósł uczestnik Bank PKO S.A.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 28 marca 2008 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego oddalający powództwo i zasądził od pozwanego na rzecz powodów

solidarnie kwotę 112 200 zł z odsetkami w ustawowej wysokości od 2 marca 2007

r. oraz oddalił powództwo w pozostałej części i zasądził na rzecz pozwanego oraz

interwenienta ubocznego Powszechny Zakład Ubezpieczeń S.A. zwrot kosztów

procesu, a na rzecz Skarbu Państwa-Sądu Okręgowego opłatę sądową od

uwzględnionego powództwa. Sąd oddalił apelację powoda w pozostałej części

3

orzekł również o kosztach procesu i opłatach na rzecz Skarbu Państwa w

postępowaniu apelacyjnym.

Analizując postępowanie stron obecnego procesu, Sąd Apelacyjny zwrócił

uwagę na dokonanie przez powodów w dniu nabycia nieruchomości wpłaty na

rachunek komornika, na poczet sum egzekwowanych, kwoty 16.268,29 zł i uznał,

że powodowie w zamian oczekiwali od komornika złożenia wniosku o wykreślenie

wpisu o wszczęciu egzekucji. Sąd wziął pod rozwagę, że powód okazał

komornikowi umowę sprzedaży nieruchomości, na jego żądanie wyjaśnił cel

dokonanej wpłaty oraz deklarował, że chciałby pokryć koszty egzekucji, dla których

komornik prowadził nadal postępowanie. Oceniając te fakty Sąd Apelacyjny uznał,

że komornik był przeciwny dopuszczeniu powodów do udziału w postępowaniu

egzekucyjnym, podnosząc zarzut braku „umowy cesji przystąpienia do długu lub

innej” i zwracając powodom wpłaconą przez nich kwotę.

Sąd drugiej instancji potwierdził brak po stronie komornika obowiązku

wzywania nabywców nieruchomości do udziału w postępowaniu egzekucyjnym lub

zawiadamiania ich o czynnościach egzekucyjnych przed zgłoszeniem udziału

w charakterze dłużnika (art. 930 § 1 zdanie drugie k.p.c.). Wskazał jednak, że

powodowie dostatecznie wyraźnie ujawnili wolę uczestnictwa w tym postępowaniu,

co wymagało potwierdzenia w protokole i zaliczenia wpłaconej kwoty 16 268, 29 zł

na pokrycie egzekwowanych kosztów. Umowa sprzedaży nieruchomości była

wystarczającym dokumentem uzasadniającym udział nabywców w postępowaniu

egzekucyjnym. Zaniechanie komornika pobrania reszty należnej kwoty (około

9000 zł) doprowadziło do licytacji i sprzedaży nieruchomości oraz wyrządzenia

szkody w postaci różnicy miedzy ceną oszacowania, a ceną uzyskaną w wyniku

sprzedaży licytacyjnej. Wobec tego komornik odpowiada za tę szkodę na podstawie

art. 23 ust. 1 ustawy o komornikach sądowych i egzekucji na zasadach

obowiązujących w razie wyrządzenia szkody przez niezgodne z prawem działanie

organów władzy publicznej, do których należy zaliczyć także komorników

sądowych. Sąd Apelacyjny uznał, że odpowiedzialność komornika kształtuje art.

415 k.c. bez wymagania jednak przesłanki winy - ze względu na art. 77 ust. 1

Konstytucji

4

Skargi kasacyjne wniosły obydwie strony.

1. Powodowie J. N. i K. N. zaskarżyli wyrok w części oddalającej powództwo

i dalej idącą apelację powodów. Opierając skargę na obydwu podstawach (art. 3983

§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c.) zarzucali naruszenie prawa materialnego art. 361 § 2 i art. 363 §

2 k.c. w zw. z art. 415 k.c. przez ustalenie wysokości szkody poniżej ceny

zapłaconej rzeczywiście przez powodów (kwoty 380.0000 zł) oraz według cen z

lipca 2004 r., a nie z dnia orzekania.

Naruszenie przepisów postępowania wg. skarżących materializuje się

w naruszeniu art. art. 233, 244, 245, 316 § 1, 328 § 2 i 382 k.p.c., polegającym na

uznaniu wartości dowodu z wyceny nieruchomości w postępowaniu egzekucyjnym,

pominięciu ceny ujawnionej w akcie notarialnym, tj. w umowie sprzedaży z 15 lipca

2004 r., braku uzasadnienia odnośnie do przyjęcia chwili określenia wysokości

szkody, nieuwzględnieniu ceny zawartej w ogłoszeniu o sprzedaży nieruchomości

przez nabywcę R. K., pominięciu faktu powszechnie znanego wzrostu cen

nieruchomości.

Skarżący domagali się uchylenia wyroku w części zaskarżonej, a także

wyroku Sądu Okręgowego i przekazania w tym zakresie sprawy do ponownego

rozpoznania sądowi pierwszej instancji oraz zasądzenia kosztów procesu.

Pozwany w skardze kasacyjnej opartej na obydwu podstawach, w ramach

pierwszej podstawy podniósł zarzuty:

 naruszenia art. 23 ust. 1 ustawy o komornikach sądowych i egzekucji w zw.

z art. 361 § 1 k.c. Skarżący kwestionuje istnienie związku przyczynowego

miedzy działaniem komornika z lipca 2004 r. (zwrot wpłaconej kwoty),

a doznaną szkodą, uzasadniając ten zarzut dwukrotnym wezwaniem

powodów przez komornika do zapłacenia kosztów (przed pierwszą i przed

drugą licytacją w 2005 r.),

 naruszenia art. 361 § 2 w zw. z art. 363 § 1 k.c. polegającym na

nieuwzględnieniu kwoty należnych kosztów tj. 25 224, 25 zł, które musiałaby

ponieść strona powodowa, aby skutecznie zapobiec sprzedaży

nieruchomości.

5

Drugą podstawę skargi pozwanego wypełniają zarzuty:

 naruszenia art. 316 § 1 i art. 382 k.p.c. przez pominięcie dowodów

zawiadomienia powodów o pierwszej i drugiej licytacji doręczonych

powodom, pisma powoda do Ministra Sprawiedliwości, w którym wyjaśniał,

że „sugerował komornikowi, że nie jest dłużnikiem”, dokonania wpłaty

16 268, 29 zł w dniu 16 lipca 2004 r., przed datą ustalenia przez komornika

kosztów postępowania

 naruszenia art. 930 § 1 k.p.c. w związku z art. 760 § 1 k.p.c. polegające na

ustaleniu, że komornik winien dopuścić powodów do postępowania

w charakterze dłużników.

Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoczynając od skargi pozwanego nie można odmówić zasadności

drugiej podstawy skargi kasacyjnej, w części zarzucającej naruszenie art. 382

k.p.c., polegające na pominięciu okoliczności ujawnionych w tym postępowaniu

dotyczących działań komornika po lipcu 2004 r., tj. po zwrocie wpłaconej kwoty

16 268, 29 zł. Sąd Apelacyjny ustalenia swe dotyczące woli powoda uczestniczenia

w postępowaniu egzekucyjnym ograniczył do jego pierwszej fazy, tj. dokonania

przez powoda wpłaty na rachunek komornika i wyjaśnienia na piśmie celu wpłaty,

rozmowy z komornikiem oraz okazywania aktu notarialnego. W granicach

swobodnej oceny Sąd uznał to zachowanie strony powodowej za wyrażające wolę

uczestniczenia w postępowaniu egzekucyjnym. Nie wyczerpuje to jednak całości

zebranego materiału przez sąd pierwszej instancji, jeżeli - bez względu na stosunek

komornika do uczestnictwa powodów w postępowaniu, pozwany zawiadamiał

stronę powodową o wyznaczonym terminie licytacji. W razie przyjęcia, że

zawiadomienie o pierwszym terminie licytacji było spóźnione i z przyczyn

faktycznych nie pozwoliło powodom dokonać wpłaty brakującej kwoty, to zarzutu

takiego powodowie nie podnieśli wobec zawiadomienia o drugim terminie, po

którym nastąpiło przejęcie nieruchomości, tym bardziej jeżeli powód J.N. był

obecny na posiedzeniu, w toku którego odbywał się przetarg.

6

Pominięte okoliczności są istotne, ponieważ nabywca nieruchomości zajętej

w postępowaniu egzekucyjnym może w nim uczestniczyć tylko w charakterze

dłużnika (art. 930 § 1, zdanie drugie k.p.c.). W takim wypadku jego uprawnienia są

jednak ograniczone, ponieważ nie może żądać powtórzenia wcześniej dokonanych

czynności (art. 930 § 1 zdanie trzecie k.p.c.) ani uczestniczyć w przetargu. Funkcja

uczestnika sprowadzałaby się zatem do kontrolowania przebiegu licytacji, przybicia

i przysądzenia własności; ten zakres postępowania nie jest jednak przedmiotem

skargi kasacyjnej.

Najważniejszą ze względu na przedmiot sporu była możliwość zaspokojenia

wierzyciela przed zakończeniem przetargu, przy czym uiszczenie ustalonej sumy

kosztów do rąk komornika prowadziłoby do umorzenia postępowania w całości (art.

981 k.p.c.).

Ograniczenie analizy zebranego materiału do pierwszego okresu

postępowania przewlekającego się postępowania ma wpływ na ocenę

bezprawności przypisanej komornikowi w dalszej fazie postępowania, tj.

w 2005 roku i w konsekwencji na ocenę związku przyczynowego stanowiącego

przesłankę odpowiedzialności (również) w wypadku naprawienia szkody

wyrządzonej bezprawnym działaniem organu władzy publicznej (art. 23 ustawy

o komornikach sądowych i egzekucji, w związku z art. 417 k.c.). Uzasadnienie

zaskarżonego wyroku nie pozwala stwierdzić, dlaczego i w jaki sposób

bezprawność działania komornika z 2004 r. oddziaływała na zachowanie się

powodów roku następnym i stała się przyczyną przejęcia nieruchomości przez

osobę trzecią.

Strona powodowa ponosi ciężar dowodu istnienia faktów stanowiących

łańcuch przyczynowo-skutkowy zdarzeń, rozpoczynających się od braku

sporządzenia protokołu rozmów i oświadczeń powoda oraz bezprawnego zwrotu

wpłaconej części kwoty dłużnej. Zdarzenie wyrządzające szkodę powodom

zakończyło się jednak najwcześniej po udzieleniu przybicia, dlatego związek

przyczynowy między kolejnymi zdarzeniami prowadzącymi do przysądzenia

własności winien być rozważany w toku całego postępowania.

7

Jeżeli okoliczności faktyczne wskazujące przyczyny szkody znajdują się

w zgromadzonym materiale lecz nie zostaną wzięte pod rozwagę przy ocenie

związku przyczynowego, jako przesłanki odpowiedzialności sprawcy szkody, to

istnieją podstawy do uznania, że uchybienie takie miały wpływ na treść wyroku

a przepis art. 361 § 2 k.c. został zastosowany przedwcześnie. Przy ustalaniu

omawianej przesłanki odpowiedzialności ze względu na niedookreśloność zwrotu

"normalne następstwa", rozstrzygające znaczenie ma przekonanie prawne składu

orzekającego, ponieważ celem koncepcji przyczynowości adekwatnej jest

wyznaczenie, odpowiadającej słuszności, granicy między tymi skutkami, które

można przypisać pozwanemu o naprawienie szkody, a tymi, których przypisać mu

nie można (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2002 r., II CKN

1216/00, OSNC 2003, nr 4, poz. 58 oraz uchwała z dnia 21 marca 2003 r., III CZP

6/03). Znaczny stopień swobody wynikający z niedookreśloności pojęcia

adekwatnego związku przyczynowego wymaga skrupulatności przy wykorzystaniu

tworzących go okoliczności ujawnionych w sprawie.

Zgodzić się należy także z zarzutem nieuwzględnienia wydatków na pokrycie

kosztów postępowania egzekucyjnego, które obciążałyby powodów w razie

zaniechania przymusowego ściągania należności z przedmiotu egzekucji. Pozwany

twierdził w skardze, że byłaby to kwota 25 224,25 zł. W razie uwzględnienia

roszczenia o naprawienie szkody suma ta powinna zmniejszać zasądzone

odszkodowanie.

2. Większość zarzutów skargi kasacyjnej powodów zmierza do podważenia

ustalonego stanu faktycznego i w takim zakresie nie może być ona uwzględniona,

ponieważ sprzeciwia się temu art. 3933

§ 3 k.p.c. Nie można natomiast odmówić

trafności zarzutom dotyczącym braku uzasadnienia przyczyn przyjęcia za podstawę

wysokości odszkodowania cen z połowy 2004 r. a nie z chwili ustalania

odszkodowania – zgodnie z regułą wyrażoną w art. 363 § 2 k.c. Dopuszczalność

odstąpienia od niej uzależniono w przepisie od „szczególnych okoliczności”

traktując to jako wyjątek. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku brak wyjaśnienia

przyczyn odstąpienia od reguły określającej chwilę właściwą do przyjęcia poziomu

cen będącego miernikiem szkody oraz przyczyn pominięcia w rozważaniach innych

podstaw ustalenia ceny nieruchomości, np. znajdującego się wśród zebranych

8

materiałów aktu notarialnego z 15 lipca 2004 r., rep. A nr […] wymieniającego cenę

380.000 zł. Usprawiedliwia to zarzut naruszenia art. 363 § 2 k.c. przez niewłaściwe

zastosowanie.

Przytoczone względy nakazywały uwzględnienie obydwu skarg kasacyjnych,

uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie

sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1

zdanie drugie k.p.c.).

/km/