I CNP 56/08

Sygn. akt I CNP 56/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 grudnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie ze skargi Syndyka L.B. o stwierdzenie niezgodności

z prawem prawomocnego postanowienia Sądu Okręgowego […]

z dnia 7 lutego 2007 r., wydanego

w postępowaniu upadłościowym U. D. Spółki z o.o. w W.

w przedmiocie wyznaczenia innego syndyka,

po rozpoznaniu z udziałem skarżącej i kuratora upadłego A. G.

na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4 grudnia 2008 r.,

oddala skargę.

2

Uzasadnienie

L. B. wniosła skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem postanowienia

Sądu Okręgowego z dnia 7 lutego 2007 r., oddalającego zażalenie przez nią

wniesione na postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 20 grudnia 2006 r., którym

odwołana ona została z funkcji syndyka upadłości U. D. spółki z o.o. w W. i na jej

miejsce wyznaczona została K. U.

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy uznał, że wybranie skarżącej

na stanowisko sędziego Trybunału Konstytucyjnego oraz skreślenie z listy

kandydatów na syndyka nie spowodowało, że z mocy prawa przestała być

syndykiem i że zbędnym było wydanie postanowienia o jej odwołaniu. Stwierdził

zasadność postanowienia Sądu pierwszej instancji, które wydane zostało

z powołaniem się na art. 101 § 1 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia

24 października 1934 r. - Prawo upadłościowe (tekst jedn.: Dz.U. z 1991 r. Nr 118,

poz. 512 ze zm.; dalej – „pr. upadł.”). Uznał, że zachodziła podstawa do odwołania

skarżącej z funkcji syndyka „w trybie dyscyplinarnym”, gdyż dopuściła się ona

dwóch, bardzo poważnych uchybień: 1) nie wykonała zaleceń sędziego-komisarza

i nie rozwiązała niezwłocznie nasuwających wątpliwości co do bezstronności

syndyka zawartych przez siebie umów o zastępstwo procesowe upadłego

z adwokatem M. C., wspólnikiem spółki C. , Adwokaci i Radcowie Prawni sp.k. w

W., której sama jest wspólnikiem i 2) przekazała sędziemu-komisarzowi, a później

sądowi informacje o rozwiązaniu umowy z adwokatem C., co było niezgodne z

prawdą, czym naruszyła zaufanie sądu. Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutów

zażalenia co do wadliwości postępowania przed Sądem pierwszej instancji, w

szczególności co do nieważności tego postępowania ze względu na pozbawienie

skarżącej możności obrony swych praw.

Podstawą skargi jest naruszenie prawa materialnego i przepisów

postępowania:

- art. 2, 7, 31 ust. 1 i 2, art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 45 ust. 1 – w zw. z art. 8 ust.

2 Konstytucji,

- art. 6 ust. 1 i 3 pkt a i b Konwencji o Ochronie Praw Człowieka

i Podstawowych Wolności,

3

- art. 87 § 1, art. 97 § 2 i art. 101 § 1 pr. upadł.,

- art. 56 i 60 k.c.,

- art. 1, 2 i 166 k.p.c. a contrario – w zw. z art. 68 pr. upadł.,

- art. 125 § 1 w zw. z art. 130 § 2 a contrario – oraz art. 228 § 1 i 2 – w zw.

z art. 397 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 68 pr. upadł.,

- art. 230, 236, 355 § 1 i art. 385 – w zw. z art. 397 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c.

oraz art. 68 pr. upadł.,

- art. 316 § 1 w zw. z art. 361, art. 397 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 68

pr. upadł.,

- art. 325, 328 § 2 i art. 352 – w zw. z art. 361, art. 397 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c.

oraz art. 68 pr. upadł.,

- art. 328 § 2 w zw. z art. 361 § 1, art. 391 § 1 i art. 397 § 2 k.p.c. oraz art. 68

pr. upadł.,

- art. 360 i 378 § 1 – w zw. z art. 379 pkt 1 w zw. z art. 397 § 2 k.p.c. oraz art.

68 pr. upadł.,

- art. 360 w zw. z art. 397 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 68 pr. upadł.,

- art. 378 § 1 w zw. z art. 379 pkt 1 i 5 i art. 397 § 2 k.p.c. oraz art. 68

pr. upadł.,

- art. 379 pkt 5 w zw. z art. 397 § 2 k.p.c., art. 76 § 5 pr. upadł., art. 394 § 2

k.p.c. oraz art. 68 pr. upadł.,

- art. 382 w zw. z art. 397 § 2, art. 235 i art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 68

pr. upadł.,

- art. 386 § 2 w zw. z art. 397 § 2, 361 i art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 68

pr. upadł.,

- art. 386 § 3 w zw. z art. 397 § 2 k.p.c. oraz art. 68 pr. upadł.

Skarżąca wniosła o stwierdzenie niezgodności z prawem zaskarżonego

postanowienia, uchylenie tego postanowienia oraz poprzedzającego go

postanowienia Sądu pierwszej instancji i umorzenie postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

1. Postanowieniem z dnia 12 października 2007 r., I CNP 56/07 Sąd

Najwyższy odrzucił wniesioną przez skarżącą skargę o stwierdzenie niezgodności

z prawem tego samego postanowienia, którego dotyczy rozpoznawana skarga,

z tego powodu, że skarga jest niedopuszczalna, jako wniesiona od orzeczenia

niekończącego postępowanie (art. 4241

§ 1 k.p.c.). Sam fakt odrzucenia

poprzedniej skargi nie czyni niedopuszczalną skargi ponownie wniesionej. Wobec

zmiany stanu prawnego rozpoznawana skarga jest obecnie dopuszczalna.

Wyrokiem z dnia 1 kwietnia 2008 r., SK 77/06 (OTK-A 2008, nr 3, poz. 39) Trybunał

Konstytucyjny stwierdził, że art. 4241

§ 1 i 2 k.p.c. w części obejmującej słowa

"kończącego postępowanie w sprawie", jest niezgodny z art. 32 ust. 1 i art. 77 ust.

1 i 2 Konstytucji. Z chwilą wejścia w życie tego wyroku (9 kwietnia 2008 r.) art. 4241

§ 1 k.p.c. utracił zatem moc obowiązująca w zakresie określonym tym wyrokiem

(art. 190 ust. 3 Konstytucji), co oznacza, że skarga o stwierdzenie niezgodności

z prawem prawomocnego orzeczenia przysługuje także od orzeczenia

niekończącego postępowanie. Przysługuje ona zatem od prawomocnego

postanowienia sądu drugiej instancji o wyznaczeniu innego syndyka w miejsce

syndyka, który nie pełni należycie swoich obowiązków (art. 101 § 1 pr. upadł.).

Za niepotrzebne dla rozstrzygnięcia o dopuszczalności skargi należało

zatem uznać – o co wniosła skarżąca – przekazanie powiększonemu składowi

Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego „czy postanowienie

sądu II instancji oddalające zażalenie na postanowienie sądu I instancji

w przedmiocie odwołania syndyka masy upadłości na podstawie przepisów prawa

upadłościowego z 1934 r. jest postanowieniem kończącym postępowanie

w sprawie ?”.

2. Wbrew zarzutom skarżącej jest oczywiste, że odwołanie syndyka

upadłości jest sprawą cywilną (art. 1 k.p.c.), należącą do drogi sądowej (art. 2

k.p.c.). Według art. 101 § 1 w zw. z art. 64 pr. up., mającego zastosowanie

w sprawie na podstawie art. 536 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.), do wyznaczenia innego

syndyka w miejsce syndyka, który nie pełni należycie swoich obowiązków,

co oznacza odwołanie tego syndyka, właściwy jest sąd, który ogłosił upadłość.

5

Bezzasadny jest zarzut, że zaskarżone postanowienie zapadło w warunkach

nieważności ze względu na niedopuszczalność drogi sądowej (art. 379 pkt 1 k.p.c.).

3. Nie ma racji skarżąca zarzucając, że Sąd Okręgowy nie wziął z urzędu

pod uwagę nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji z powodu

pozbawienia jej możności obrony swych praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.). Okoliczność,

że skarżąca, z przyczyn usprawiedliwionych, nie uczestniczyła w rozprawie

przed sądem pierwszej instancji, nie świadczy, że pozbawiono ją możności obrony

swych praw ani nawet że naruszono jej prawo do obrony. Na rozprawie tej

reprezentowana była bowiem przez dwóch swoich pełnomocników i nie wnosili oni

o odroczenie rozprawy z powodu usprawiedliwionej nieobecności ich

mocodawczyni. Jeden z nich nawet oświadczył, że „nie wnosi o odroczenie

posiedzenia”. Uczestniczenie w rozprawie pełnomocników skarżącej będących

adwokatami zapewniało należytą ochronę jej interesów.

Skarżąca nie została pozbawiona możności obrony swych praw także

w związku z wydaniem i ogłoszeniem postanowienia przez Sąd Rejonowym

oraz sporządzeniem i doręczeniem jego pisemnego uzasadnienia. Wobec złożenia

w dniu 20 grudnia 2006 r. przez pełnomocnika skarżącej wniosku o sporządzenie

uzasadnienia postanowienia ogłoszonego na posiedzeniu jawnym i doręczenia go

wraz z uzasadnieniem, termin do zaskarżenia tego postanowienia biegł

dla skarżącej od dnia doręczenia postanowienia z uzasadnieniem jej

pełnomocnikowi i był to termin tygodniowy (art. 79 pr. upadł. oraz art. 357 § 1

i art. 394 § 2 w zw. z art. 68 pr. upadł.). Okoliczność, że postanowienie wydane

i ogłoszone w dniu 20 grudnia 2006 r. nie zostało jednocześnie z wydaniem

uzasadnione na piśmie, jak tego wymaga art. 76 § 5 pr. upadł., a doręczone zostało

wraz z uzasadnieniem pełnomocnikowi skarżącej w dniu 22 grudnia 2006 r., nie

pozbawiła skarżącej możliwości jego zaskarżenia zażaleniem, ani nie spowodowała

skrócenia ustawowego terminu do jego wniesienia.

4. Do zastosowania przez sąd przepisu art. 101 § 1 pr. upadł. i orzeczenia

na jego podstawie o wyznaczeniu w miejsce syndyka, który nie pełni należycie

swoich obowiązków, innego syndyka, ustawa nie wymaga wniosku sędziego-

komisarza. Podjęcie przez Sąd Rejonowy, jako przez sąd, w którym toczy się

postępowanie upadłościowe, postępowania zmierzającego do zastosowania art.

6

101 § 1 pr. upadł. bez wniosku sędziego-komisarza nie stanowiło zatem

uchybienia.

5. Niezasadny jest zarzut skarżącej, że sprawa została rozpoznana w trybie

procesowym. O trybie rozpoznania sprawy nie świadczy bowiem to, że Sąd

pierwszej instancji przeprowadził rozprawę i że zaskarżone postanowienie zapadło

po przeprowadzeniu rozprawy.

Według art. 69 pr. upadł. w postępowaniu upadłościowym sąd orzeka na

posiedzeniu niejawnym, jeżeli prawo to nie stanowi inaczej. Przepis art. 101

pr. upadł., dotyczący wyznaczenia innego syndyka w miejsce syndyka, który

nie pełni należycie swoich obowiązków, „nie stanowi inaczej”. O odwołaniu

dotychczasowego syndyka i wyznaczeniu innego, sąd orzeka zatem

na posiedzeniu niejawnym. W razie potrzeby wysłuchania, np. syndyka, może to

nastąpić – stosownie do art. 73 pr. upadł. – bądź przez spisanie protokołu bądź

przez oświadczenie na piśmie.

O ile uchybieniem jest rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym,

gdy ustawa przewiduje wyznaczenie rozprawy, uchybieniem nie jest rozpoznanie

sprawy na rozprawie, gdy ustawa tego nie wymaga. Rozprawa jest bowiem formą

postępowania pozwalającą na najpełniejsze, z udziałem zainteresowanych,

wyjaśnienie wszelkich istotnych kwestii potrzebnych do rozstrzygnięcia sprawy.

Jeżeli w ocenie sądu sprawa tego wymaga, sąd może rozpoznać ją na rozprawie,

mimo że takiego obowiązku nie ma.

6. Przepis art. 101 § 1 pr. upadł. nie uzależnia jego zastosowania

od uprzedniego wysłuchania syndyka, któremu zarzucono, że nie pełni należycie

swoich obowiązków. Jego wysłuchanie zależy od uznania przez sąd, że zachodzi

taka potrzeba (zob. art. 73 pr. upadł.). W sytuacji, gdy skarżąca była

reprezentowana na rozprawie przez swoich pełnomocników – adwokatów, którzy

mogli przedstawić jej stanowisko co do okoliczności stanowiących podstawę

zarzutu nienależytego pełnienia przez nią obowiązków syndyka i uzasadniających

ten zarzut, niewysłuchanie jej przez sąd nie może być uznane za uchybienie.

7. Uwzględniając to co powiedziano wyżej brak jest podstawy do zarzucenia,

że postępowanie, które doprowadziło do wydania zaskarżonego postanowienia

naruszało standardy wyznaczone przez przepisy Konstytucji i Konwencji

7

o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, których naruszenie

skarżąca zarzuciła.

8. Stosownie do art. 37 § 2 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie

Najwyższym (tekst jedn.: Dz.U. z 2002 r. Nr 240, poz. 2052 ze zm.) w zw. z art. 6

ust. 4 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr 102,

poz. 643 ze zm.) sędziemu Trybunału Konstytucyjnego nie wolno podejmować

innego zajęcia ani sposobu zarobkowania, które przeszkadzałoby w pełnieniu

obowiązków sędziego, mogło osłabiać zaufanie do jego bezstronności

lub przynieść ujmę godności urzędu sędziego. Osoba wybrana na stanowisko

sędziego Trybunału Konstytucyjnego powinna zatem złożyć rezygnację

ze sprawowanej funkcji syndyka upadłości. Wybranie jej na stanowisko sędziego

Trybunału Konstytucyjnego nie oznacza, że z mocy prawa przestała być

syndykiem. Skutku takiego nie wywiera także skreślenie z listy kandydatów

na syndyka upadłości prowadzonej przez prezesa Sądu Okręgowego na podstawie

§ 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 kwietnia 1998 r. w sprawie

kwalifikacji oraz warunków wymaganych od kandydatów na syndyka upadłości

(Dz.U. Nr 55, poz. 359), ani złożenie rezygnacji z funkcji syndyka sprawowanej

w konkretnym postępowaniu upadłościowym. Wybranie w dniu 8 grudnia 2006 r.

przez Sejm RP Lidii B. na stanowisko sędziego Trybunału Konstytucyjnego,

skreślenie jej w dniu 19 grudnia 2005 r. przez Prezesa Sądu Okręgowego w W. z

listy kandydatów na syndyka upadłości oraz złożenie przez nią w dniu 13 grudnia

2006 r. rezygnacji z funkcji syndyka upadłości U. D. spółki z o.o. w W. ze względu

na wybranie jej sędzią Trybunału Konstytucyjnego, nie spowodowało zatem, że

przestała być syndykiem tej upadłości i nie doszło – jak utrzymuje skarżąca – do

odwołania jej z funkcji syndyka, gdy tym syndykiem już nie była. Od oceny sądu,

który był właściwy do odwołania syndyka, zależało, czy L. B. odwołać z funkcji

syndyka na jej wniosek złożony w związku z wyborem jej na stanowisko Sędziego

Trybunału Konstytucyjnego (niewątpliwie uzasadniony), czy – w razie istnienia ku

temu przesłanek – na podstawie art. 101 § 1 pr. upadł

9. Stosownie do art. 4244

zd. drugie k.p.c. podstawą skargi o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia nie mogą być zarzuty

dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Dla oceny zasadności

8

rozpoznawanej skargi miarodajne są zatem ustalenia faktyczne stanowiące

podstawę zaskarżonego postanowienia.

W świetle tych ustaleń nie można uznać, że zaskarżone postanowienie

zapadło z naruszeniem art. 101 § 1 pr. upadł. Oceny tej nie podważa wadliwe,

stanowiące zapewne skrót myślowy, stwierdzenie Sądu Okręgowego

utożsamiające wyznaczenie innego syndyka w miejsce syndyka, który nie pełni

należycie swoich obowiązków, z odwołaniem syndyka „w trybie dyscyplinarnym”.

O trybie dyscyplinarnym można mówić, gdy przewidziane jest odpowiednie

postępowanie prowadzące – w razie stwierdzenia przewinienia dyscyplinarnego –

do wymierzenia kary dyscyplinarnej. Odwołanie syndyka nie jest zaś karą. Niemniej

nie można nie dostrzec, że w ukształtowanym – pod wpływem orzeczenia

Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 15 listopada 2001 r. w sprawie

Werner p-ko Polsce (skarga nr 26760) – wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 18 października 2004 r., P 8/04 (OTK-A 2004, nr 9, poz. 92) postępowaniu

prowadzonym na podstawie art. 101 § 1 pr. upadł., którego celem jest zmiana

syndyka jako organu postępowania upadłościowego, przyznana została syndykowi

pozycja procesowa taka jak w postępowaniu dyscyplinarnym. W każdym razie

odwołanie syndyka z powodu nienależytego pełnienia swoich obowiązków

świadczy o dokonaniu przez sąd negatywnej oceny jego pracy.

Trafnie Sąd Okręgowy uznał, że postanowieniem z dnia 21 stycznia 2005 r.

sędzia-komisarz, w ramach sprawowanego nadzoru nad czynnościami syndyka

(art. 87 § 1 pr. upadł.) wytknęła skarżącej, jako syndykowi, nasuwające wątpliwość

co do jej bezstronności zawarcie umów o zastępstwo procesowe z adwokatem

będącym wspólnikiem tej samej kancelarii prawniczej co syndyk i że postanowienie

to oznaczało zobowiązanie skarżącej do niezwłocznego rozwiązania tych umów.

Również późniejsze zachowania się skarżącej dawały podstawę do przyjęcia,

że wynikające z nich informacje o rozwiązaniu wymienionych umów nie były

prawdziwe. Oceny, że zdarzenia te uzasadniały stwierdzenie, iż syndyk „nie pełni

należycie swych obowiązków”, nie można potraktować za ocenę nieuprawnioną.

Sędzia-komisarz kieruje tokiem postępowania upadłościowego a syndyk

działa pod jego nadzorem (art. 87 § 1 pr. upadł.). Należyte pełnienie przez syndyka

swych obowiązków oznacza m.in. wykonywanie ich zgodnie z zaleceniami

9

sędziego-komisarza. Niewykonanie tych zaleceń przez syndyka i udzielanie

przez niego sędziemu-komisarzowi informacji niezgodnych z rzeczywistością

nie tylko że może powodować wadliwość jego czynności, ale podważa do niego

zaufanie sędziego-komisarza, konieczne we wzajemnych stosunkach pomiędzy

organami postępowania upadłościowego dla zapewnienia prawidłowego jego toku.

10. Według ugruntowanej już wykładni art. 4241

§ 1 k.p.c. orzeczenie jest

niezgodne z prawem w rozumieniu tego przepisu, gdy jest wynikiem oczywistych

błędów sądu, spowodowanych rażącym naruszeniem zasad wykładni

lub stosowania prawa (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 31 marca 2006 r.,

IV CNP 25/05, OSNC 2007, nr 1, poz. 17 i z dnia 4 stycznia 2007 r., V CNP 132/06,

OSNC 2007, nr 11, poz. 207). Ani ze względu na przebieg postępowania

zakończonego zaskarżonym postanowieniem, ani ze względu na dokonaną nim

ocenę, że skarżąca, jako syndyk upadłości U. D. spółki z o.o. nie pełniła należycie

swoich obowiązków, nie można stwierdzić, że postanowienie to jest niezgodne z

prawem.

11. Przy ocenie zasadności skargi pominięte zostały wskazane w niej

działania sądu upadłościowego niedotyczące postępowania, które doprowadziło

do wydania zaskarżonego postanowienia, w szczególności mające miejsce

po wydaniu zaskarżonego postanowienia, oraz okoliczności niedotyczące jego

treści, jak i wszelkie zdarzenia niebędące działaniem sądu. Działania te,

okoliczności i zdarzenia, nie mogą bowiem stanowić podstawy oceny,

czy zaskarżone postanowienie jest niezgodne z prawem (art. 4241

§ 1 k.p.c.).

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy uznał, że brak jest podstaw

do stwierdzenia, że zaskarżone postanowienie jest niezgodne z prawem, wobec

czego orzekł jak w sentencji (art. 42411

§ 1 k.p.c.).