II UK 106/08

Wyrok z dnia 4 grudnia 2008 r.

II UK 106/08

Nieprawidłowa technika jazdy samochodem i nienależyta obserwacja

drogi, wynikające z nieprzestrzegania przepisów ruchu drogowego, będące wy-

łączną przyczyną wypadku drogowego mającego charakter wypadku przy

pracy, mogą być ocenione jako naruszenie przez ubezpieczonego przepisów

dotyczących ochrony życia i zdrowia, spowodowane przez niego wskutek rażą-

cego niedbalstwa i stanowić podstawę wyłączenia prawa ubezpieczonego do

świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego (art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 30 paź-

dziernika 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i

chorób zawodowych, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 167, poz. 1322 ze zm.).

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Romualda Spyt, Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 grudnia

2008 r. sprawy z wniosku Ryszarda S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w S. o rentę w związku z wypadkiem przy pracy, na skutek skargi

kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 4 paź-

dziernika 2007 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną i nie obciążył powoda kosztami postępowania.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 27 stycznia 2006 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w S. odmówił przyznania wnioskodawcy Ryszardowi S. prawa do renty w związku z

wypadkiem przy pracy, nie uznając zdarzenia w dniu 24 listopada 2004 r. za wypa-

dek przy pracy i podnosząc - z powołaniem się na art. 21 ustawy z dnia 30 paździer-

nika 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób za-

wodowych (Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.) - że skoro świadczenia z ubezpieczenia

wypadkowego nie przysługują, gdy wyłączną przyczyną wypadku było udowodnione

2

naruszenie przez ubezpieczonego przepisów dotyczących życia i zdrowia spowodo-

wane przez niego umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa, wnioskodawca nie

zachował prawa do świadczeń, bowiem wyłączną przyczyną wypadku było jego za-

chowanie. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy odwołał się do wyroku Sądu Rejo-

nowego w C. z dnia 22 grudnia 2005 r. [...] uznającego wnioskodawcę winnym wy-

kroczenia z art. 86 § 1 k.w., tj. spowodowania zagrożenia bezpieczeństwa w ruchu

drogowym.

Uwzględniając odwołanie wnioskodawcy, wyrokiem z dnia 23 maja 2006 r. [...]

Sąd Okręgowy w Słupsku zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawcy

prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy

pracy na okres od 13 stycznia 2005 r. do 30 listopada 2006 r.

W świetle ustaleń faktycznych, wnioskodawca w dniu 24 listopada 2004 r. w

czasie świadczenia pracy na rzecz PPUH „S.", uległ wypadkowi mającemu charakter

wypadku przy pracy. Jadąc samochodem ciężarowym z ładunkiem ze żwirowni B.,

około godziny 1430

w miejscowości K., na prostym odcinku drogi, zjechał na lewy pas

ruchu i zderzył się z jadącym z przeciwka samochodem ciężarowym marki MAN z

naczepą [...]. Bezpośrednio przed zdarzeniem ubezpieczony nie sygnalizował i nie

wykonał żadnego manewru: nie hamował, nie skręcał. Kierujący pojazdem jadącym z

przeciwka, aby uniknąć kolizji hamował i zjechał na prawą stronę, opuszczając czę-

ściowo jezdnię, co w konsekwencji spowodowało, iż nie doszło do czołowego zderze-

nia. Przed zdarzeniem ubezpieczony poruszał się z prędkością około 28 km/h. Kie-

rowca samochodu MAN poruszał się z prędkością 60 km/h, którą przed kolizją

zmniejszył, aż do zatrzymania pojazdu. W tym czasie słońce zachodziło i znajdowało

się nisko na horyzoncie. Tarcza słońca ustawiona była tak, że ubezpieczony jechał w

kierunku słońca. W dniu zdarzenia słońce zaszło o 1540

. Droga była częściowo oblo-

dzona, a częściowo mokra od topniejącego śniegu. W wyniku zderzenia pojazdów

ubezpieczony doznał obrażeń ciała między innymi w postaci złamania kręgosłupa

szyjnego, otwartego złamania podudzia prawego, złamania miednicy, zwichnięcia

uda lewego, wielomiejscowych otarć oraz wstrząśnienia mózgu. Wyrokiem zaocznym

z dnia 22 grudnia 2005r. [...] Sąd Rejonowy w C. Wydział Grodzki uznał ubezpieczo-

nego winnym wykroczenia z art. 86 § 1 k.w., tj. spowodowania zagrożenia bezpie-

czeństwa w ruchu drogowym i wymierzył mu karę nagany. Sąd ten uznał, z powoła-

niem się na opinię powołanego w sprawie biegłego z zakresu ruchu drogowego, że

3

przyczyną wypadku było niedostosowanie toru ruchu pojazdu do przebiegu drogi, a

niekorzystne oddziaływanie słońca nie było nagłe i zaskakujące kierującego.

W ocenie Sądu Okręgowego wypadek jakiemu uległ wnioskodawca w dniu 24

listopada 2004 r. był wypadkiem przy pracy w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z

dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy

pracy i chorób zawodowych, czego w istocie organ rentowy nie kwestionował, od-

mawiając przyznania dochodzonego świadczenia w oparciu o art. 21 ust. 1 ustawy

wypadkowej. Oceniając w tej sytuacji, czy w sprawie nie zachodzą okoliczności

wskazane w art. 21 ust. 1 ustawy wypadkowej, wyłączające prawo do świadczeń, Sąd

ten podniósł, że zamiar w przypadku winy umyślnej lub możliwość i powinność przewi-

dywania wystąpienia zdarzenia w przypadku winy nieumyślnej, dotyczą naruszenia

przepisów, a nie skutków zdarzenia i powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 15 listopada 2000 r., II UKN 43/00 (OSNAPiUS 2002 nr 11, poz. 273), uznał że

w rozpatrywanej sprawie doszło do naruszenia przez ubezpieczonego przepisów do-

tyczących ochrony życia i zdrowia - w tym przypadku ustawy z dnia 20 czerwca 1997

r. - Prawo o ruchu drogowym (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 108, poz. 908 ze

zm.), jednakże naruszenie to nie było spowodowane graniczącym z umyślnością

niedołożeniem należytej uwagi i staranności. Zdaniem Sądu, nie można wykluczyć,

że co najmniej współprzyczyną wypadku były trudne warunki drogowe, a do zdarzenia

doszło na skutek „oślepienia” wnioskodawcy przez zachodzące słońce.

Wyrokiem z dnia 4 października 2007 r. [...] Sąd Apelacyjny w Gdańsku, na

skutek apelacji pozwanego organu rentowego, zmienił zaskarżony wyrok i oddalił

odwołanie wnioskodawcy, podzielając zarzuty skarżącego, że wnioskodawcy można

zarzucić rażące niedbalstwo przy wykonywaniu obowiązków, co w myśl art. 21 ust. 1

ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypad-

ków przy pracy i chorób zawodowych wyłącza możliwość nabycia przez niego świad-

czeń z ubezpieczenia wypadkowego. W ocenie Sądu drugiej instancji wnioskodawca

dopuścił się naruszenia podstawowych zasad ruchu drogowego, a wyłączną przy-

czyną wypadku było udowodnione naruszenie przez ubezpieczonego przepisów do-

tyczących ochrony życia i zdrowia, spowodowane przez niego wskutek rażącego

niedbalstwa.

Powyższy wyrok zaskarżył skargą kasacyjną pełnomocnik wnioskodawcy i za-

rzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 21 ustawy z

dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy

4

pracy i chorób zawodowych i uznanie, że zachowanie kierowcy polegające na nie-

umyślnym naruszeniu zasad bezpieczeństwa w ruchu lądowym, polegające na

nienależytym obserwowaniu drogi i w następstwie tego zjechaniu na lewy pas

ruchu, stanowi rażące naruszenie przepisów dotyczących ochrony życia i zdro-

wia, oraz przepisów postępowania - art. 328 § 2 k.p.c., wniósł o jego uchylenie w

całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji,

wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania.

W odpowiedzi na skargę, organ rentowy wniósł o jej oddalenie z zasądzeniem

kosztów postępowania kasacyjnego, stwierdzając, że wywody skargi sprowadzają

się do polemiki z ustaleniami Sądu Apelacyjnego i jako takie nie powinny być

uwzględnione.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw i stąd podlega oddale-

niu. Stosownie do art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w gra-

nicach skargi kasacyjnej (jej podstaw) i jest związany ustaleniami faktycznymi stano-

wiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera zarzutu naru-

szenia przepisów postępowania, bądź jeśli zarzuty takie okażą się bezzasadne.

Przedstawionego w skardze zarzutu naruszenia przepisów postępowania nie

można uznać za zasadny. Na wstępie i w związku z zarzutami skargi odnoszącymi

się do naruszenia przepisów postępowania, trzeba przypomnieć, że Sąd Najwyższy,

jako sąd kasacyjny, jest sądem prawa, a nie sądem faktu, w związku z tym podstawą

skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowo-

dów (art. 3983

§ 3 k.p.c.). Powołane w zarzutach skargi naruszenie art. 328 § 2

k.p.c., określającego wymogi, jakim powinno odpowiadać uzasadnienie wyroku, nie

jest zasadne. Pomijając nawet, że w rozpoznawanej sprawie, uzasadnienie tego za-

rzutu sprowadza się do zakwestionowania ustaleń faktycznych, będących podstawą

rozstrzygnięcia, trzeba przypomnieć, że zarzut naruszenia tego przepisu może sta-

nowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej tylko wtedy, gdy uzasadnienie

zaskarżonego wyroku nie posiada wszystkich koniecznych elementów bądź zawiera

tak oczywiste braki, że uniemożliwiają one kontrolę kasacyjną, zaś to czy w istocie

sprawa została wadliwie, czy prawidłowo rozstrzygnięta nie zależy od tego, jak zo-

stało napisane uzasadnienie, co znajduje potwierdzenie w art. 39814

k.p.c., w myśl

5

którego Sąd Najwyższy oddala skargę kasacyjną także wtedy, gdy mimo błędnego

uzasadnienia orzeczenie odpowiada prawu (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17

marca 2006 r., I CSK 63/05, LEX nr 179971 oraz 27 marca 2008 r., II CSK 315/07,

LEX nr 390105). Tak więc trzeba przyjąć, że okoliczności faktyczne rozpoznawanej

sprawy nie budzą wątpliwości, a sporna pozostaje ich ocena w świetle przepisów

prawa materialnego. W związku z tym wiążące Sąd Najwyższy w postępowaniu ka-

sacyjnym jest ustalenie, że wnioskodawca, został skazany za nieumyślne popełnie-

nie wykroczenia opisanego w art. 86 § 1 k.w., tj. spowodowanie zagrożenia bezpie-

czeństwa w ruchu drogowym przez niedostosowanie toru ruchu pojazdu do prze-

biegu drogi, a wyłączną przyczyną tego zdarzenia (wypadku) było zawinione (w stop-

niu rażącego niedbalstwa) zachowanie wnioskodawcy.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia prawa materialnego - art. 21 ust. 1

ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypad-

ków przy pracy i chorób zawodowych, należy przede wszystkim zauważyć, że zarzut

ten został niewłaściwie skonstruowany. Skarżący powołał naruszenie tego przepisu

przez jego błędną wykładnię, tymczasem w istocie zarzuca niewłaściwe zastosowa-

nie tego przepisu, mimo że nie kwestionuje skutecznie przytoczonych wyżej wiążą-

cych Sąd Najwyższy ustaleń faktycznych. Wstępnie należy przypomnieć, że kon-

strukcja tego przepisu świadczy o tym, że wina umyślna lub rażące niedbalstwo

poszkodowanego pracownika nie tyle wyłączają odpowiedzialność za skutki wypad-

ku, co uniemożliwiają pracownikowi skuteczne dochodzenie świadczeń przewidzia-

nych ustawą. Wyrażenie „rażące niedbalstwo”, co trafnie twierdzi skarga, nie jest

zdefiniowane w ustawie. Prawo pracy nie definiuje również pojęcia winy, ani takich

pojęć, jak umyślność, lekkomyślność, niedbalstwo. W związku z tym dla wyjaśnienia

ich znaczenia należy się odwołać do terminologii prawa karnego.

Według art. 9 § 1 k.k. czyn zabroniony popełniony jest umyślnie, jeżeli

sprawca ma zamiar jego popełnienia, to znaczy chce go popełnić albo przewidując

możliwość jego popełnienia, na to się godzi. W myśl natomiast art. 9 § 2 tego Kodek-

su czyn zabroniony popełniony jest nieumyślnie, jeżeli sprawca nie mając zamiaru

jego popełnienia, popełnia go jednak na skutek niezachowania ostrożności wymaga-

nej w danych okolicznościach, mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidy-

wał albo mógł przewidzieć. Różnica więc między umyślnością i nieumyślnością wyni-

ka z istnienia lub braku zamiaru sprawcy popełnienia czynu zabronionego. W pojęciu

winy umyślnej zawarty jest zawsze zamiar popełnienia czynu, a więc element świa-

6

domości sprawcy, a ponadto element jego woli skierowanej na popełnienie tego

czynu („chce popełnić”) lub chociażby godzenia się na jego popełnienie - przy jedno-

czesnym przewidywaniu możliwości tego popełnienia. Istota nieumyślności polega

zaś na braku zamiaru popełnienia czynu, lecz mimo to na jego popełnieniu wskutek

niezachowania należytej ostrożności wymaganej w danych okolicznościach.

W orzecznictwie sądowym przyjmuje się w sposób zgodny, że rażące niedbal-

stwo jest zachowaniem graniczącym z umyślnością, ale zarazem takim, które nie

daje podstaw do przypisania pracownikowi zamiaru skierowanego na popełnienie

czynu. Stanowisko Sądu Najwyższego w tej mierze ukształtowało się pod wpływem

wyroku z dnia 6 sierpnia 1976 r., III PRN 19/76 (OSNCP 1977 nr 3, poz. 55). Przyjęto

w nim, że przez działanie z rażącym niedbalstwem należy rozumieć między innymi

sytuacje, w których poszkodowany pracownik zdaje sobie sprawę z grożącego mu

niebezpieczeństwa, gdyż zwykle ono występuje w danych okolicznościach faktycz-

nych, tak że każdy człowiek o przeciętnej przezorności ocenia je jako ewidentne - a

mimo to, z naruszeniem przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, naraża się na to

niebezpieczeństwo, ignorując następstwa własnego zachowania się. Niedbalstwo

pracownika jako wyłączna przyczyna wypadku przy pracy wyłącza prawo do świad-

czeń z ubezpieczenia wypadkowego tylko wtedy, gdy miało charakter rażący, a więc

graniczyło z umyślnością (tak między innymi w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 30

listopada 1999 r., II UKN 221/99 (OSNAPiUS 2001 nr 6, poz. 205). Stanowisko to,

utrwalone na gruncie poprzedniej ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach

z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r.

Nr 30, poz. 144 ze zm.), zachowało aktualność, mimo że po zmianie stanu prawnego

uprawnionemu przysługują świadczenia z ubezpieczenia społecznego, określone w

odrębnych przepisach, przy czym z uwagi na taki ich charakter wypłacane są one z

osobnego funduszu wypadkowego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych (art. 2371

§ 1 k.p., obowiązującego od dnia 1 stycznia 2003 r., a więc podobnie jak nowa

ustawa wypadkowa).

Przechodząc do okoliczności rozpoznawanej sprawy, powtarzając wyżej

przytoczone uwagi co do ich wiążącego w postępowaniu kasacyjnym charakteru,

należy zwrócić uwagę, że wnioskodawca był zawodowym kierowcą, od którego wy-

maga się w związku z tym zwiększonego profesjonalizmu. Z okoliczności zdarzenia i

poczynionych ustaleń wynika, że jedyną przyczyną wypadku było zjechanie przez

wnioskodawcę - bez jakiejkolwiek przyczyny - na przeciwległy pas ruchu, a fakt, że

7

nie doszło do czołowego zderzenia pojazdów, był wynikiem zachowania kierującego

samochodem MAN z naczepą, który zjechał częściowo z jezdni, a hamując, dopro-

wadził do zatrzymania pojazdu. Manewru wnioskodawcy nie usprawiedliwiały żadne

ujawnione okoliczności, w tym warunki pogodowe, co niewątpliwie wynika z opinii

biegłego z zakresu badań wypadków drogowych i identyfikacji pojazdów, dopuszczo-

nej dla potrzeb postępowania karnego. W tej sytuacji jedyną przyczyną wypadku była

nieprawidłowa technika jazdy wnioskodawcy i nienależyta obserwacja drogi, to zaś

pozwala na stwierdzenie, że zachowanie to było wynikiem rażącego niedbalstwa

wnioskodawcy (por. wyrok z dnia 10 czerwca 1999 r., II UKN 687/98, OSNAPiUS

2000 nr 17, poz. 658, w którym Sąd Najwyższy uznał, że jeżeli wyłączną przyczyną

wypadku drogowego pracownika kierującego pojazdem była nieznajomość przepi-

sów ruchu drogowego, to zachowanie pracownika stanowi rażące niedbalstwo i jest

podstawą wyłączenia prawa do świadczeń).

Z tych wszystkich względów, nie podzielając zarzutów skargi, należało orzec

jak w sentencji po myśli art. 39814

k.p.c. O kosztach orzeczono po myśli art. 102

k.p.c.

========================================