III CZP 124/08

Uchwała z dnia 5 grudnia 2008 r., III CZP 124/08

Sędzia SN Barbara Myszka (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "B.", sp. z o.o. w T. przeciwko "D.H.",

sp. z o.o. w W. i "A.F.", sp. z o.o. w T. o stwierdzenie nieważności umowy, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 5 grudnia 2008 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Toruniu

postanowieniem z dnia 12 września 2008 r.:

"Czy umowa zawarta przez spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością

reprezentowaną przez odwołanego członka zarządu, który figuruje w rejestrze, jest

nieważna?"

podjął uchwałę:

Osoba trzecia nie może skutecznie podnieść zarzutu nieważności umowy

zawartej przez spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, reprezentowaną

przez odwołanego członka zarządu, który w chwili zawierania umowy był

nadal wpisany do rejestru przedsiębiorców.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Toruniu, rozpoznając sprawę z powództwa "B.", sp. z o.o. w

T. przeciwko "D.H.", sp. z o.o. w W. i "A.F.", sp. z o.o. w T. o stwierdzenie

nieważności umowy na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Rejonowego w

Toruniu z dnia 8 maja 2008 r., powziął istotne wątpliwości i na podstawie art. 390 §

1 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

przytoczone na wstępie (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy skutków zawarcia umowy przez

osobę prawną (spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością), w której imieniu działała

osoba niebędąca jej organem. Na pierwszy rzut oka sprawa przedstawia się

jednoznacznie; zgodnie z art. 38 k.c. osoba prawna działa przez swoje organy w

sposób przewidziany w ustawie i opartym na niej statucie, jeżeli więc w jej imieniu

występuje osoba, która nie wchodzi w skład organu, to nie jest to czynność osoby

prawnej. Wniosek taki potwierdza jednoznacznie art. 39 k.c., stwierdzający, że

czynność prawna dokonana w taki sposób rodzi tylko obowiązki po stronie osoby,

która nie będąc organem osoby prawnej dokonała takiej czynności. W konsekwencji

należałoby uznać, że czynność prawna dokonana przez osobę niewchodzącą w

skład organu osoby prawnej, jako sprzeczna z ustawą, jest nieważna. Zgodnie z art.

58 k.c., na tę okoliczność może się w zasadzie powoływać każdy w każdym czasie.

Ocena takiej sytuacji, na co trafnie zwrócił uwagę Sąd Okręgowy, nie jest

jednak łatwa. Po pierwsze, czynności w imieniu spółki dokonał wprawdzie odwołany

członek zarządu, ale w chwili jej dokonywania był jeszcze wpisany do rejestru

przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym jako osoba uprawniona

wyłącznie do jej reprezentacji. Ocena ważności dokonanej przez niego czynności

musi więc uwzględniać przepisy ustawy z dnia 20 sierpnia 2007 r. o Krajowym

Rejestrze Sądowym (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 17, poz. 209 ze zm. – dalej:

"u.K.Rej.S."), które przez system domniemań chronią osoby trzecie dokonujące

czynności ze spółką, działające w zaufaniu do wpisów ujawnionych w rejestrze.

Po drugie, w związku z poglądem wyrażonym w uchwale siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 14 września 2007 r., III CZP 31/07 (OSNC 2008, nr 2,

poz. 14) konieczne jest rozważenie, czy pomimo wyraźnego uregulowania

zawartego w art. 38 i 39 k.c. możliwe jest stosowanie w drodze analogii art. 103

k.c., ewentualnie 105 k.c. Sąd Najwyższy w powołanej uchwale, akcentując, że art.

39 k.c. nie wskazuje sankcji, gdy czynność prawna jest dokonana przez osobę

niebędącą organem lub przekraczającą zakres kompetencji piastuna organu osoby

prawnej, uznał, że zawarcie przez osobę prawną umowy bez wymaganej przez

ustawę uchwały walnego zgromadzenia jest działaniem równie wadliwym jak

złożenie oświadczenia woli w imieniu osoby prawnej w charakterze jej zarządu

przez osoby w rzeczywistości niewchodzące w skład zarządu, których mandat już

wygasł. (…)

Ocena skutków czynności prawnej dokonanej przez osobę niewchodzącą w

skład zarządu osoby prawnej w orzecznictwie i doktrynie nie jest więc

jednoznaczna. Za każdym z prezentowanych poglądów przemawiają ważne

względy. Literalna wykładnia art. 38 i 39 k.c. prowadzi do wniosku, że czynność

prawna dokonana przez osobę niewchodzącą w skład organu osoby prawnej jest

nieważna, wobec czego nie jest możliwe jej potwierdzanie bez wyraźnej podstawy

prawnej, tym bardziej że osoba prawna w ogóle jej nie dokonała. De lege lata brak

takiej podstawy prawnej, a jedynie w niektórych sytuacjach ustawodawca

dopuszcza możliwość potwierdzenia (art. 17 k.s.h. i art. 17a ust. 2 ustawy z dnia 28

sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi

Państwa, Dz.U. Nr 106, poz. 493 ze zm.). W konsekwencji, skoro nie ma luki

prawnej w regulacji, to sięganie po analogię jest wykluczone.

Z drugiej strony niewątpliwie niejednokrotnie pojawia się potrzeba ochrony

osoby prawnej lub jej kontrahenta, dla których możliwość potwierdzenia czynności

osoby działającej jako jej organ jest jedyną drogą ochrony ich uzasadnionych

interesów. Także, jak pokazuje rozpoznawana sprawa, konstrukcja bezskuteczności

zawieszonej może być użyteczna dla oceny, czy inna osoba, poza samą osobą

prawną oraz jej kontrahentem, może powoływać się na skutki takiej sytuacji. Nie

dziwi więc, że w orzecznictwie i doktrynie poszukuje się podstaw prawnych ochrony

uzasadnionych interesów uczestników obrotu prawnego. Również w projekcie

kodeksu cywilnego przygotowanego przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego

wyraźnie przewiduje się generalną regulację zezwalającą na potwierdzenie przez

osobę prawną czynności dokonanej przez osobę nie wchodzą w skład jej organu

lub działającą poza zakresem upoważnienia. (...) Dla rozstrzygnięcia

przedstawionego zagadnienia prawnego, wbrew temu co wynika z uzasadnienia

postanowienia Sądu Okręgowego, nie jest jednak konieczne wyraźne opowiedzenie

się za jednym z wchodzących w grę rozwiązań, podstawowe bowiem znaczenie dla

odpowiedzi na sformułowane zagadnienie prawne ma wykładnia art. 14, 15 ust. 3 i

art. 17 u.K.Rej.S.

Należy rozpocząć od stwierdzenia, że czynność prawna dokonana przez

osobę niebędącą członkiem zarządu, nawet jeżeli jest wpisana w tym charakterze w

rejestrze przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego, stanowi czynność

wadliwą. (...) Ustawodawca, przyjmując w ustawie o Krajowym Rejestrze Sądowym

rozwiązanie oparte na zasadzie zaufania do wpisu w publicznym rejestrze,

uregulował skutki czynności dokonanej przez osobę niebędącą członkiem zarządu,

a wpisaną do rejestru przedsiębiorców w tym charakterze, inaczej niż w postaci

nieważności bezwzględnej. W stosunku do sankcji bezwzględnej nieważności

różnice te sprowadzają się do następujących odrębności.

Po pierwsze, na nieważność takiej czynności nie może powoływać się osoba

prawna, która niezwłocznie nie dokonała wymaganego wpisu (art. 14 i 17 ust. 2

u.K.Rej.S.), jeżeli jej kontrahent lub inna osoba działały w dobrej wierze. Po drugie,

ustawa o Krajowym Rejestrze Sądowym chroni osobę działającą w zaufaniu do

wpisu i ogłoszenia o wpisie, jeżeli jest ona w dobrej wierze; czynność dokonana w

takiej sytuacji przez osobę wpisaną do rejestru, lecz niebędącą już uprawnioną do

działania za osobę prawną, nie może być skutecznie podważona. Po trzecie, z art.

15 ust. 1 oraz art. 17 ust. 1 u.K.Rej.S. wynika, że od dnia ogłoszenia w Monitorze

Sądowym i Gospodarczym nikt nie może zasłaniać się nieznajomością wpisu, a

domniemywa się, że dane wpisane są prawdziwe. Osoba trzecia nie może więc

wbrew wpisowi, z którego wynika, że dokonujący czynności jest członkiem organu

osoby prawnej, wywodzić inaczej i doprowadzić, bez względu na stanowisko stron

tej czynności, do uznania jej za nieważną. Wniosku tego nie zmienia art. 15 ust. 3

u.K.Rej.S., który – wykładany literalnie – dotyczy tylko danych wpisanych do

rejestru, jeszcze nieogłoszonych; nawet w razie przyjęcia, że chodzi o dane, które

nie zostały jeszcze wpisane, zezwala on osobie trzeciej tylko na powołanie się na

dane niewpisane. Osoba trzecia może więc powoływać się na to, że członkiem

zarządu jest osoba do niego powołana lecz jeszcze niewpisana do rejestru

przedsiębiorców, treść art. 15 ust. 3 u.K.Rej.S. nie daje natomiast podstaw do tego

aby, osoba trzecia mogła powoływać się na brak wpisu określonych danych do

rejestru i wywodzić z tego skutki prawne. Innymi słowy, osoba trzecia nie może

kwestionować ważności czynności prawnej dokonanej przez osobę, która jest

wpisana do rejestru przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym jako członek

zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, tylko na tej podstawie, że osoba

ta w chwili dokonywania tej czynności nie była już członkiem zarządu. (...)

Ważność czynności prawnej dokonanej przez osobę niebędącą organem

osoby prawnej, a wpisaną do rejestru przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze

Sądowym, należy oceniać z uwzględnieniem modyfikacji sankcji bezwzględnej

nieważności wprowadzonej przez przepisy ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym.

Skutkiem dokonania czynności przez osobę, która w chwili dokonywania czynności

w imieniu osoby prawnej nie wchodziła w skład jej organu, a była jeszcze wpisana

do rejestru jako uprawniona do reprezentacji, nie jest więc nieważność czynności,

na którą może powoływać się każdy, kto ma w tym interes prawny. O tym, czy jest

to czynność ważna decydują nie tylko reguły wynikające z art. 38 i 39 k.c., lecz

system domniemań przyjęty w przepisach ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym.

W tym zakresie osobę trzecią wiąże domniemanie przewidziane w art. 17 ust. 1 i

wbrew wpisowi nie może ona wykazywać, że wpis do rejestru nie był prawdziwy.

Wniosek taki potwierdza wyraźnie sam ustawodawca, wskazując, kto i w jakich

okolicznościach może powoływać się na dane wpisane niezgodnie z prawdziwym

stanem rzeczy oraz kto może powoływać się na dane jeszcze niewpisane do

rejestru. Przepisy te, jako szczególne, muszą być wykładane ściśle.

W razie przyjęcia, że dokonanie czynności przez osobę, która nie jest

członkiem organu osoby prawnej, prowadzi tylko do bezskuteczności zawieszonej,

tym bardziej brak podstaw do przyznania osobie trzeciej roszczenia o uznanie takiej

czynności za nieważną, gdyż wtedy czynność taka w ogóle jeszcze nie może być

oceniana w tych kategoriach.

Warto na koniec podkreślić, że przedstawiona interpretacja nie prowadzi do

pozbawienia osoby trzeciej ochrony jej uzasadnionych interesów. Jeżeli czynność

dokonana przez pozwanych w rozpoznawanej sprawie doprowadzi do

pokrzywdzenia powoda jako wierzyciela jednej z nich, nie jest wykluczone

wystąpienie ze skargą pauliańską.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390

k.p.c.).