II CSK 367/08

Sygn. akt II CSK 367/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 grudnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa W. D. i R. D.

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojskowemu Zarządowi Infrastruktury

w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12 grudnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 listopada 2007 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację

powodów oraz orzekającej o kosztach postępowania

apelacyjnego i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powodowie domagali się zasądzenia od pozwanego odszkodowania

w wysokości - po ostatecznym sprecyzowaniu żądania - 76 600 zł, w tym 11 200

z tytułu nakładów niezbędnych dla zapewnienia właściwego klimatu akustycznego

w budynku mieszkalnym i 65 400 zł z tytułu obniżenia wartości nieruchomości.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z dnia 20 czerwca 2007 r. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego

na rzecz powodów solidarnie 11 200 zł i oddalił powództwo co do kwoty 65 400 zł.

Sąd ustalił, że powodowie są współwłaścicielami, na prawach wspólności

ustawowej, nieruchomości położonej w P. przy ul. S. 10, o powierzchni 0,1046 ha,

stanowiącej działkę zabudowaną domem jednorodzinnym. Znajduje się ona na

terenie osiedla domów jednorodzinnych M., położonego w bliskim sąsiedztwie

lotniska wojskowego P.-K., w odległości około 1-2 km od końca pasa startowego

lotniska. M. należy do P. i znajduje się w dzielnicy P.-N. Rozpoczętą w 1987 r.

budowę domu powodowie zakończyli w 1991 r. Dom jest w dobrym stanie

technicznym i dobrze zabezpieczony akustycznie. W trakcie jego budowy zostały

wykonane dodatkowe zabezpieczenia przed hałasem z lotniska. Z powodami

mieszka dorosły syn.

Lotnisko w K. istniej od drugiej wojny światowej. Od lat 60. jest

wykorzystywane jako miejsce startów i lądowań samolotów odrzutowych, aktualnie

F-16.

Dnia 17 grudnia 2003 r. Wojewoda W. wydał - na podstawie art. 135 ust. 1 i

2 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (tekst jedn.: Dz. U. z

2008 r., Nr 25, poz. 150 ze zm., dalej: u.p.o.ś.) - rozporządzenie nr 82/03 w sprawie

utworzenia obszaru ograniczonego użytkowania dla lotniska wojskowego P.-K.,

obowiązujące od dnia 1 stycznia 2004 r. (Dz. Urz. Województwa W. z 2003 r., nr

200, poz. 3873, dalej: rozporządzenie). Powstały na podstawie tego rozporządzenia

obszar ograniczonego użytkowania został podzielony na pięć stref oznaczonych

literami od A do E, w zależności od odległości od lotniska i poziomu hałasu.

Nieruchomość powodów znalazła się w strefie D. Obszar ograniczonego

użytkowania stanowi teren ograniczony linią, na której długotrwały poziom hałasu w

3

porze nocnej jest równy 45 dB. Granice strefy D wyznaczają granice strefy C i linia,

na której długotrwały poziom hałasu jest równy w porze nocnej 60 dB, a także

granica terenu lotniska.

W załączniku nr 3 do rozporządzenia Wojewoda W. określił ograniczenia w

zakresie przeznaczenia terenów, wymagania techniczne dotyczące budynków oraz

sposób korzystania z terenów na obszarze ograniczonego użytkowania. W strefie D

obowiązuje zakaz budowy budynków mieszkalnych, szpitali, domów opieki i

budynków związanych ze stałym lub wielogodzinnym pobytem dzieci i młodzieży,

takich jak szkoły, przedszkola, internaty, domy dziecka itp. oraz tworzenia obszaru

A ochrony uzdrowiskowej. Zalecany sposób korzystania z terenów w strefie D

dopuszcza lokalizowanie nowych obiektów niewymagających ochrony akustycznej i

niepowodujących zwiększenia hałasu dla istniejącej zabudowy mieszkalnej.

Wymagania techniczne dotyczące budynków stanowią, że w istniejących

budynkach, wymagających ochrony akustycznej, należy zapewnić klimat

akustyczny przez stosowanie przegród wewnętrznych o odpowiedniej izolacji

akustycznej.

Po przeprowadzonych w 2005 r. manewrach wojsk NATO i kampanii

medialnej spadło zainteresowanie nieruchomościami położonymi w strefach

ograniczonego użytkowania, głównie z powodu nadmiernego poziomu hałasu.

Budynek powodów jest stosunkowo dobrze zabezpieczony akustycznie.

Jednakże w celu zapewnienia pełnej ochrony akustycznej konieczna jest wymiana

wszystkich okien. Wymaga to nakładów w wysokości 11 200 zł. Powodowie

wymienili jedno okno balkonowe i ponieśli koszty w wysokości 1 401,71 zł.

Oceniając zasadność dochodzonego roszczenia na podstawie wskazanego

przez powodów art. 129 ust. 2 w związku z art. 135 ust. 1 i art. 136 u.p.o.ś., Sąd

Okręgowy uznał, że hipoteza tego przepisu nie obejmuje każdego ograniczenia

sposobu korzystania z nieruchomości, lecz tylko takie, które wynikają z utworzenia

obszaru ograniczonego użytkowania i z zakresu ograniczeń w korzystaniu

z nieruchomości wskazanego w akcie prawa miejscowego, tworzącego obszar

ograniczonego użytkowania. W tej sytuacji nie można podzielić - zdaniem Sądu -

stanowiska powodów, że już sam fakt wprowadzenia obszaru ograniczonego

użytkowania daje podstawę do odszkodowania z tytułu zmniejszenia wartości

4

nieruchomości. Pomiędzy utworzeniem obszaru ograniczonego użytkowania

i rodzajem wprowadzonego rozporządzeniem ograniczenia sposobu korzystania

z nieruchomości musi zachodzić związek przyczynowy. Powodowie nie wykazali,

aby ta przesłanka została spełniona w wypadku roszczenia o odszkodowanie

z tytułu obniżenia wartości nieruchomości. Wprawdzie powód mówił w zeznaniach

o planach rozbudowy budynku a także podziału działki w celu wybudowania domu

dla syna, których realizację uniemożliwia utworzenie obszaru ograniczonego

użytkowania, jednakże należało je uznać za mato realne nie tylko z powodu

nieprzedstawienia dowodów potwierdzających je, ale także dlatego, że istniejący

pięciopokojowy dom, o powierzchni około 300 m2

, zaspakaja potrzeby

mieszkaniowe trzech dorosłych osób. Trudno w tej sytuacji mówić o obniżeniu

wartości nieruchomości pozostającej w związku z wprowadzeniem obszaru

ograniczonego użytkowania.

Sąd nie zakwestionował stanowiska biegłego, że poziom natężenia hałasu

w strefie, w której znajduje się nieruchomość powodów, spowodował obniżenie

wartości handlowej nieruchomości. Uznał jednak, że wskazany przez powodów

przepis art. 129 ust. 2 u.p.o.ś. nie stanowi podstawy prawnej do żądania

odszkodowania z tego tytułu. Uzasadnione jest natomiast żądanie odszkodowania

w wysokości 11 200 zł z tytułu wymiany okien w domu. Wymiana okien, niezbędna

dla zapewnienia odpowiedniego klimatu akustycznego domu, należy bowiem do

wymagań technicznych budynku znajdującego się w obszarze ograniczonego

użytkowania. Koszty związane z dostosowaniem budynku do tych wymagań

stanowią zatem szkodę w rozumieniu art. 136 ust. 3 u.p.o.ś.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny - po rozpoznaniu apelacji obu stron -

oddalił obie apelacje, podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawna Sądu

pierwszej instancji.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik powodów

zarzucił naruszenie art. 129 ust. 2 u.p.o.ś. przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie, art. 1 Protokołu dodatkowego Europejskiej Konwencji o Ochronie

Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, art. 21 Konstytucji oraz obrazę art. 233

§ 1, art. 328 § 2 i art. 321 § 1 k.p.c. Powołując się na te podstawy wniósł

5

o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania bądź wydanie orzeczenia reformatoryjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Naruszenie art. 129 ust. 2 u.p.o.ś. polega - zdaniem skarżących - na tym,

że Sąd Apelacyjny na skutek błędnej wykładni tego przepisu uznał, iż nie stanowi

on podstawy prawnej dochodzonego odszkodowania za szkodę spowodowaną

zmniejszeniem wartości ich nieruchomości w związku z ograniczeniem sposobu

korzystania z niej w skutek utworzenia obszaru ograniczonego użytkowania dla

lotniska P.-K.

Aprobując stanowisko Sądu pierwszej instancji co do wykładni art. 129 ust. 2

u.p.o.ś., Sąd Apelacyjny trafie uznał, że hipoteza przytoczonego przepisu nie

obejmuje każdego ograniczenia korzystania z nieruchomości położonej w obszarze

ograniczonego użytkowania, ale tylko takie, które w związku utworzeniem obszaru

ograniczonego użytkowania wynikają z zakresu ograniczeń w korzystaniu

z nieruchomości wskazanego w akcie prawa miejscowego, tworzącego obszar

ograniczonego użytkowania. Przyjęta przez skarżących odmienna wykładnia art.

129 ust. 2 u.p.o.ś. pomija związek interpretowanej normy z przepisami regulującymi

utworzenie obszaru ograniczonego użytkowania.

Przepis art. 135 ust. 1 u.p.o.ś. stanowi, że jeżeli z przeglądu ekologicznego

albo oceny oddziaływania na środowisko wymaganej wskazaną w tym przepisie

ustawą, albo z analizy porealizacyjnej wynika, że mimo zastosowania dostępnych

rozwiązań technicznych, technologicznych i organizacyjnych nie mogą być

dotrzymane standardy jakości środowiska poza terenem zakładu lub innego

obiektu, to dla obiektów, do których zostały zaliczone m.in. lotniska, tworzy się

obszar ograniczonego użytkowania. Wymieniony obszar dla przedsięwzięcia

mogącego znacząco oddziaływać na środowisko lub dla zakładów, lub innych

obiektów, gdzie jest eksploatowana instalacja, która jest kwalifikowana jako takie

przedsięwzięcie, tworzy obecnie - zgodnie z art. 135 ust. 2 u.p.o.ś. - sejmik

województwa, w drodze uchwał (a wojewoda w drodze rozporządzenia, przed

nowelizacją przytoczonego przepisu), zaś dla zakładów lub innych obiektów,

nie wymienionych w art. 135 ust. 2 u.p.o.ś., rada powiatu, w drodze uchwały

(art. 135 ust. 3 u.p.o.ś.). Tworząc obszar ograniczonego użytkowania, wskazane

6

organy określają granice obszaru, ograniczenia w zakresie przeznaczenia terenu,

wymagania techniczne budynków oraz sposób korzystania z terenów wynikające

z postępowania w sprawie oceny oddziaływania na środowisko lub analizy

porealizacyjnej albo przeglądu ekologicznego (art. 135 ust. 3a u.p.o.ś.). Tworzące

obszar ograniczonego użytkowania uchwała sejmiku województwa (rozporządzenie

wojewody) albo uchwała rady powiatu - po ogłoszeniu w wojewódzkim dzienniku

urzędowym (art. 2 i art. 13 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów

normatywnych i niektórych innych aktów prawnych, tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r.,

Nr 68, poz. 449) - stają się aktami prawa miejscowego.

Wykładnia art. 129 ust. 2 u.p.o.ś., dokonana z uwzględnieniem

przytoczonych wyżej przepisów, nie pozwala podzielić stanowiska skarżących,

że przewidziane w przytoczonym przepisie odszkodowanie za zmniejszenie

wartości nieruchomości przysługuje za jakiekolwiek – nie mające pochodzenia

normatywnego, lecz wynikające z faktycznego oddziaływania zakładu lub innego

obiektu na środowisko - ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości,

dotykające nieruchomość z powodu znalezienia się jej w obszarze ograniczonego

użytkowania. Nie powinno też budzić wątpliwości, że należy przyjąć, co do samego

sposobu korzystania z nieruchomości, którego ma dotyczyć ograniczenie, iż w art.

129 ust. 2 u.p.o.ś. jest mowa o ograniczeniu korzystania w dotychczasowy sposób

lub sposób zgodny z dotychczasowym przeznaczeniem. Podlegająca

wykładni zawarta w art. 129 ust. 2 u.p.o.ś. norma prawna nie może być

bowiem interpretowana w oderwaniu od ustępu 1 przytoczonego artykułu wprost

wskazującego, że chodzi o takie korzystanie z nieruchomości.

Tymczasem powodowie nie zdołali wykazać, aby dochodzone przez nich

odszkodowanie było następstwem okoliczności objętych hipotezą rozumianego

w przedstawiony sposób przepisu art. 129 ust. 2 u.p.o.ś. Zarzut naruszenia

omawianego przepisu, zarówno przez błędną jego wykładnię, jak i niewłaściwe

zastosowanie, należało zatem uznać za nieuzasadniony.

Wykluczenie art. 129 ust. 2 u.p.o.ś. jako podstawy prawnej dochodzonego

roszczenia odszkodowawczego, nie oznacza jednak, że nie było podstaw od oceny

jego zasadności na innej podstawie prawnej. Zakres przytoczonych przez powodów

okoliczności faktycznych na uzasadnienie dochodzonego roszczenia pozwalał

7

bowiem na ocenę powództwa na podstawie art. 435 k.c. w związku z art. 322

u.p.o.ś. Dochodzone w sprawie odszkodowanie z tytułu zmniejszenia się wartości

nieruchomości powodowie wiązali też z funkcjonowaniem wojskowego lotniska P.-

K., które emituję hałas niepozwalający dotrzymać standardów jakości środowiska

na terenach leżących w jego sąsiedztwie w takim stopniu, że zaistniały podstawy

do utworzenia obszaru ograniczonego użytkowania obejmującego nieruchomość

powodów. Szkoda w postaci straty wyrażającej się obniżeniem wartości handlowej

nieruchomości została wyliczona przez biegłego, który emitowany przez lotnisko

hałas, niepozwalający dotrzymać standardów jakości środowiska, uznał za jedyną

przyczynę zmniejszenia się wartości nieruchomości powodów na rynku

nieruchomości. Odnosząc się do opinii biegłego, również Sąd Apelacyjny - wskutek

zaaprobowania stanowiska Sądu pierwszej instancji - uznał ten stan rzeczy za

niewątpliwy. W tej sytuacji art. 321 k. p.c. - wbrew zapatrywaniu Sądu - nie stanowił

przeszkody do rozpoznania powództwa na podstawie art. 435 k.c. w związku z art.

322 u.p.o.ś. tylko dlatego, że powodowie wskazali niezaaprobowaną przez Sąd

podstawę prawną dochodzonego roszczenia w postaci art. 129 ust. 2 u.p.o.ś.

Powód zgodnie z zasadą iura novit curia nie jest zobowiązany do wskazania

podstawy prawnej roszczenia. Jeżeli przytoczone przez powoda okoliczności,

uzasadniające dochodzone przez niego roszczenie przemawiają za jego

zasadnością w całości lub w części, to sąd może powództwo w takim zakresie

uwzględnić, chociażby powód nie wskazał podstawy prawnej albo przytoczona

przez niego podstawa prawna - jak w rozpoznawanej sprawie - okazała się

niewłaściwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2006 r., IV CSK

269/06, niepubl.). Nie można zatem odmówić racji skarżącym, że zaskarżony wyrok

został wydany z naruszeniem art. 321 k.p.c.

W literaturze i w orzecznictwie przyjmuje się, że Skarb Państwa może

ponosić odpowiedzialność na podstawie art. 435 k.c. Nie ma też wątpliwości,

że lotnisko jest jednostką organizacyjną wprawianą w ruch z pomocą sił przyrody,

której istnienie i praca są uzależnione od wykorzystywania sił przyrody, bez ich

użycia nie osiągnęłaby ona celu, do jakiego została stworzona. Zmniejszenie się

wartości nieruchomości z powodu sąsiedztwa wojskowego lotniska, emitującego

hałas niepozwalający dotrzymać standardów jakości środowiska, jest stratą

8

powodującą obniżenie aktywów w majątku powodów. Nie jest to szkoda jedynie

hipotetyczna, aktualizująca się dopiero w chwili rozporządzenia prawem.

Własność nieruchomości stanowi dobro o charakterze inwestycyjnym, jest lokatą

kapitału. Warto tu przypomnieć stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy

w uchwale z dnia 12 października 2001 r., III CZP 57/01 (OSNC 2002, nr 5,

poz. 57), że anachronizmem jest przyjmowanie różnych sposobów określania

wartości takich samych rzeczy w zależności od tego, czy są przeznaczone do

normalnego używania i korzystania przez właściciela, czy też są przeznaczone do

zbycia. W warunkach gospodarki rynkowej każda rzecz mająca wartość majątkową

może być w każdym czasie przeznaczona na sprzedaż. Zbycie rzeczy jest takim

samym uprawnieniem właściciela, jak korzystanie z niej, wobec czego traci także

znaczenie odróżnianie wartości użytkowej rzeczy od jej wartości handlowej.

Miernikiem wartości majątkowej rzeczy jest pieniądz, a jej weryfikatorem rynek.

Rzecz zawsze ma taką wartość majątkową, jaką może osiągnąć na rynku.

Należy także podkreślić, że odpowiedzialność oparta na art. 435 k.c.

nie wymaga wykazania bezprawności działania sprawcy szkody.

Doktryna i judykatura zgodnie przyjmują, że omawiana odpowiedzialność powstaje

niezależnie od winy sprawcy szkody i bez względu na to, czy szkoda powstała

w warunkach zachowania bezprawnego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia

7 kwietnia 1970 r., III CZP 17/1970, OSP 1971, nr 9, poz. 169, wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 24 lutego 1981 r., IV CR 17/01, OSNC 1981, nr 11, poz. 216).

Prowadzący na własny rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za

pomocą sił przyrody może uwolnić się od odpowiedzialności tylko przez wykazanie,

że szkoda nastąpiła z powodu siły wyższej, wyłącznej winy poszkodowanego lub

wyłącznej winy osoby, za którą nie ponosi odpowiedzialności.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39815

§ 1 k.p.c.).