I CSK 205/08

Sygn. akt I CSK 205/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 grudnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa reprezentowanego przez Naczelnika

Pierwszego Urzędu Skarbowego W.

przeciwko B. Bank S.A. z siedzibą w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 17 grudnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 stycznia 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na

rzecz strony powodowej kwotę 1.800 (jeden tysiąc osiemset)

złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 10 stycznia 2008 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 18 kwietnia 2007 r., na podstawie którego powództwo zostało

oddalone i zasądził – przyjmując 50 % przyczynienie strony powodowej do

powstania szkody – kwotę 195 151,00 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia 8

września 2004 r. tytułem odszkodowania za szkodę wyrządzoną wskutek

nienależytego wykonania przelewu kwoty 380 122 zł.

Według dokonanych ustaleń powodowy Skarb Państwa – reprezentowany

przez Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego W., na podstawie – jak się

okazało – sfałszowanego zgłoszenia aktualizującego NIP podatnika, którym była

spółka z o.o. L. I., dokonanego przez osobę posługującą się sfałszowanym

dowodem osobistym, zmienił w swoich systemach informatycznych numer

rachunku tej spółki, mimo że zgłoszenie aktualizacyjne i dołączone do niego

zaświadczenie banku o otwarciu rachunku zawierało szereg nieścisłości. Rachunek

o numerze wskazanym stronie powodowej w fałszywym zgłoszeniu, prowadzony

był w pozwanym Banku na rzecz A. L., który okazał się postacią fikcyjną.

Strona powodowa w dniu 5 lipca 2004 r. zleciła Narodowemu Bankowi

Polskiemu (NBP), w którym posiadała własny rachunek bankowy, dokonanie

przelewu kwoty 380 122 zł na rzecz spółki „L. I.”, podając nowy (fałszywy)

rachunek prowadzony w pozwanym Banku. Strona pozwana, jako bank

beneficjenta przelewu zaksięgowała tę kwotę na podanym numerze rachunku,

mimo że rachunek ten prowadzony był nie dla spółki „L. I.”, lecz dla wspomnianej

postaci fikcyjnej tj. A. L., a następnie kwoty te – zgodnie z poleceniem - przelała

na rachunek prowadzony w innym banku. Po stwierdzeniu, że polecenie przelewu

zostało zrealizowane na rzecz fikcyjnej osoby, nie zaś na rzecz spółki „L. I.”, strona

powodowa spowodowała przelanie na rzecz tej spółki kwoty 380 122 zł

powiększonej o należne odsetki za opóźnienie, łącznie kwoty 390 302 zł,

stanowiącej wysokość odszkodowania dochodzonego w sprawie.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że wprawdzie na stronę pozwaną, jako bank

beneficjenta przelewu, żaden przepis, także prawa bankowego, nie nakłada

obowiązku sprawdzenia zgodności numeru rachunku i nazwy beneficjenta

3

przelewu, tym niemniej uznał, że obowiązek taki wynika z przepisów art. 354 § 1

i art. 355 k.c., które stanowią, że dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie

z jego treścią, a ponadto w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-

gospodarczemu, działając z należytą starannością. W przypadku strony pozwanej

prowadzącej działalność gospodarczą staranność tę określa się przy uwzględnieniu

zawodowego charakteru tej działalności. Sąd Apelacyjny uznał, że naruszenie

obowiązku wynikającego z art. 354 § 1 k.c. powoduje, że za wyrządzoną szkodę

strona pozwana odpowiada na podstawie art. 64 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

Prawo bankowe, dalej jako „prawo bankowe” (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 72,

poz. 665 ze zm.). W ocenie tego Sądu strona powodowa, podając niewłaściwy

numer rachunku bankowego na skutek niesprawdzenia numeru rachunku z nazwą

beneficjenta przelewu, przyczyniła się do powstania szkody w takim samym stopniu

jak strona pozwana. Z tych względów odszkodowanie ograniczone zostało do

połowy żądanej kwoty.

Skarga kasacyjna strony pozwanej oparta została na podstawie naruszenia

art. 354 § 1 i art. 355 k.c., a także art. 375 § 1 k.c. w zw. z art. 64 prawa bankowego

przez ich błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie. Zdaniem

skarżącego banku Sąd Apelacyjny bezzasadnie uznał, że był on zobowiązany do

sprawdzenia zgodności numeru rachunku bankowego z nazwą beneficjenta

przelewu, oraz, że nie mógł, jako dłużnik solidarny w rozumieniu art. 64 prawa

bankowego, powoływać się skutecznie na zarzuty przysługujące z umowy łączącej

NBP ze stroną powodową, w której wyłączona została odpowiedzialność tego

banku za skutki wynikające z realizacji zlecenia płatniczego zawierającego błędny

numer rachunku wierzyciela.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty sformułowane w skardze wymagają odniesienia się do trzech

kwestii: czy pozwany bank miał obowiązek sprawdzenia prawidłowości oznaczenia

beneficjenta polecenia przelewu, tylko bowiem przy uznaniu, że obowiązek taki

istnieje można pozwanemu bankowi przypisać odpowiedzialność za powstałą

szkodę, jaka jest podstawa materialnoprawna jego odpowiedzialności (jej reżim) za

szkodę powstałą w okolicznościach ustalonych w sprawie oraz czy będąc z mocy

4

art. 65 prawa bankowego dłużnikiem solidarnym mógł skorzystać z zarzutu, jaki

przysługiwał NBP.

Udzielając odpowiedzi na te pytania zauważyć należy, że strona pozwana,

będąc uczestnikiem procedury rozliczeniowej wywołanej złożonym przez stronę

powodową poleceniem przelewu, była wyłącznie podmiotem pośredniczącym

w przeprowadzeniu rozliczenia. Przed zmianą art. 64 prawa bankowego -

dokonaną ustawą z dnia 1 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz

o zmianie innych ustaw (Dz. U. Nr 91, poz. 870), która weszła w życie w dniu 1

maja 2004 r. – przepis ten stanowił, że: „Jeżeli polecenie przeprowadzenia

rozliczenia pieniężnego złożone przez posiadacza rachunku bankowego jest

wykonywane przez kilka banków, każdy z tych banków ponosi wraz z pozostałymi

solidarną odpowiedzialność wobec posiadacza rachunku za szkody spowodowane

niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem polecenia. Wolny od

odpowiedzialności jest bank, który udowodni, że szkoda nie powstała z jego winy.”

W okresie obowiązywania art. 64 prawa bankowego w przytoczonym brzmieniu

przedstawiciele nauki oceniali sytuację prawną takich podmiotów w ramach

konstrukcji przekazu (art. 9211

– 9255

k.c.), także w oparciu o przepisy o zleceniu

(art. 734 i nast. k.c.), prezentowane były również koncepcje tzw. umowy ze

skutkiem ochronnym wobec osoby trzeciej (posiadacza rachunku zlecającego

rozliczenie) oraz tzw. umowy sieciowej. Według kolejnej koncepcji podmiotom

„pośredniczącym” w przeprowadzeniu rozliczeń przypisywano rolę

podwykonawców zobowiązania obciążającego bank względem posiadacza

rachunku (art. 474 k.c.).

Po zmianie art. 64 prawa bankowego polegającej na wykreśleniu zdania

drugiego tego przepisu, reżim odpowiedzialności banku uczestniczącego w cyklu

rozliczeniowym za niewykonanie bądź nienależyte wykonanie zobowiązania

polegającego na zrealizowaniu polecenia przelewu ma inny charakter. Już nie jest

to odpowiedzialność oparta na zasadzie winy (stracił na aktualności wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 marca 2004 r., IV CK 158/03, OSNC 2005, nr 3, poz. 54).

Przyjąć należy, że jest to szczególny przypadek odpowiedzialności tzw.

ustawowej (ex lege). Odpowiedzialność banków pośredniczących w rozliczeniu nie

jest pochodną odpowiedzialności pierwszego banku, lecz odpowiedzialnością

5

„samoistną” wynikającą bezpośrednio z przepisu ustawy. Przepis art. 64 prawa

bankowego odnosi się do każdego banku uczestniczącego w cyklu rozliczeniowym.

Jest to zatem reżim szczególny w tym sensie, że jedyną i samodzielną podstawą

prawną odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną wskutek niezrealizowania

polecenia przelewu jest art. 64 prawa bankowego. Odpowiedzialność banków

uczestniczących w procesie uruchomionym poleceniem przelewu jest

odpowiedzialnością typu gwarancyjnego, zapewniającą w sposób szczególny

i szeroki ochronę klientów banku. Ustawodawca obciążył wszystkie banki

uczestniczące w cyklu rozliczeniowym solidarną odpowiedzialnością wobec klienta

za pełne zrealizowanie tego cyklu. Ta swoista regulacja stanowi realizację

dyrektywy Unii Europejskiej nr 97/5/WE z dnia 27 stycznia 1997 r. w sprawie

transgranicznych przelewów bankowych (Dz. Urz.WE L 43 z 14 lutego 1997 r.),

w której uwolnienie się banku od odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną

wskutek nienależytego wykonania obowiązków związanych z realizacją przelewu,

przewidziane zostało tylko w sytuacji zaistnienia siły wyższej zdefiniowanej w art. 4

ust. 6 dyrektywy 90/3114/EWG z dnia 13 czerwca 1990 r. w sprawie grupowych

podróży, wczasów i wycieczek (Dz.U.L.158 z dnia 23 czerwca 1990, s. 59). Nie jest

to zatem ani odpowiedzialność kontraktowa (posiadacza rachunku nie łączy

z bankiem pośredniczącym żadna umowa), ani deliktowa oparta na zasadzie

ryzyka, co sugerowała strona skarżąca. Poszerzenie zakresu przyczyn

egzoneracyjnych poprzez zastosowanie - przy określaniu granic odpowiedzialności

banków - przepisów kodeksu cywilnego regulujących odpowiedzialność deliktową

na zasadzie ryzyka, osłabiłoby funkcję ochronną art. 64 prawa bankowego

w nowym brzmieniu, jaką ma ten przepis spełniać w stosunku do klientów banków.

Skreślenie zdania drugiego art. 64 Pr. bank. miało na celu ułatwienie, nie zaś

utrudnienie klientom banku dochodzenia odszkodowania.

Samo złożenie polecenia przelewu (art. 63c prawa bankowego) zawiera

w sobie nie tylko dyspozycję obciążenia oznaczoną kwotą posiadacza rachunku,

ale także dyspozycję uznania tą kwotą rachunku wierzyciela, nawet przez inny bank

prowadzący rachunek. Osoba składająca polecenie przelewu nie ma żadnego

wpływu na dokonanie określonych wewnętrznych czynności bankowych przez

bank, stąd ewentualne ryzyko w tym zakresie nie powinno jej obciążać.

6

Cel społeczno-gospodarczy zobowiązania wynikającego z realizacji polecenia

przelewu zostaje osiągnięty, jeżeli pieniądze z rachunku zlecającego dokonanie

przelewu znajdą się na rachunku bankowym beneficjenta polecenia przelewu.

Aby tak się mogło stać, każdy bank uczestniczący w wykonaniu polecenia

przelewu zobowiązany jest do sprawdzenia prawidłowości oznaczenia beneficjenta

polecenia przelewu. Zarówno bank zleceniodawcy, jak i bank beneficjenta

zobowiązane są do realizacji polecenia przelewu zgodnie z jego treścią. W razie

stwierdzenia niezgodności w treści polecenia przelewu bank nie powinien go

realizować. Bank zleceniodawcy powinien zwrócić się do zleceniodawcy

o dodatkowe wyjaśnienia i dopiero po ich uzyskaniu wykonać polecenie przelewu.

Jeżeli bank tego zaniecha, naraża się na odpowiedzialność odszkodowawczą

w stosunku do zleceniodawcy. Jeżeli niezgodność oznaczenia beneficjenta

z podanym numerem rachunku bankowego stwierdzi bank beneficjenta, powinien

zwrócić się o wyjaśnienia do banku zleceniodawcy, a w braku odpowiedniego

wyjaśnienia obowiązany jest odmówić realizacji polecenia przelewu. I w tym

wypadku zaniechanie banku beneficjenta może prowadzić do jego

odpowiedzialności odszkodowawczej.

Wszystkie zatem banki uczestniczące w przeprowadzeniu rozliczenia

obciążone są obowiązkiem sprawdzenia zgodności oznaczenia beneficjenta

polecenia przelewu. Dotyczy to szczególnie banku beneficjenta przelewu, bowiem

jedynie prawidłowa jego identyfikacja pozwala temu bankowi zrealizować

zobowiązanie do dokonania odpowiedniego wpisu przelanej kwoty na właściwym

rachunku. Bank ten spośród wszystkich banków uczestniczących w realizacji

polecenia przelewu ma największe możliwości stwierdzenia, że podany numer

rachunku bankowego nie należy do osoby, wskazanej jako beneficjent przelewu.

Sąd Apelacyjny obowiązek sprawdzenia zgodności numeru rachunku

i nazwy beneficjenta przelewu zasadnie wywiódł z ogólnych kodeksowych zasad

wykonywania zobowiązań określonych w art. 354 § 1 i art. 355 k.c. Strona pozwana

zaniedbując sprawdzenia numeru rachunku i nazwy beneficjenta polecenia

przelewu nie wykonała zobowiązania w sposób odpowiadający jego celowi

społeczno-gospodarczemu. Z tego zaniedbania powstała szkoda, za którą ponosi

7

odpowiedzialność na podstawie art. 64 prawa bankowego. Zarzut naruszenia

wymienionych przepisów należało zatem uznać za bezzasadny.

Przepis art. 64 prawa bankowego, jako mający na celu ochronę klientów

banków, ma charakter iuris cogentis. Odpowiedzialności opartej na art. 64 prawa

bankowego nie można więc wyłączyć lub ograniczyć. Okoliczność, że w umowie

łączącej NBP ze stroną powodową została wyłączona odpowiedzialność tego

banku za skutki wynikające z realizacji zlecenia płatniczego zawierającego błędny

numer rachunku wierzyciela, jest bez znaczenia. Takie postanowienie kwalifikować

należy jako sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym prawem, a w stosunkach

konsumenckich także jako niedozwolone postanowienie umowne określone w art.

3853

pkt 2 k.c. Gdyby zatem zarzut wynikający z takiego postanowienia umownego

został uznany – zważywszy na sposób powstania lub treść zobowiązania - za

wspólny, strona pozwana, jako dłużnik solidarny, nie mogłaby skutecznie z niego

skorzystać. Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 375 § 1 k.c.

przez jego niezastosowanie należało zatem także ocenić za bezzasadny.

Z przytoczonych względów należało orzec, jak w sentencji wyroku (art. 39814

k.p.c. oraz art. 98 § 1 i 2 w zw. z art. 391 § 2 i art. 39821

k.p.c.).