I CSK 258/08

Sygn. akt I CSK 258/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 grudnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości I.(...) Spółki z o.o. w upadłości w G.

przeciwko Polskiemu Konsorcjum I.(...) S.A. w Z.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17 grudnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 14 grudnia

2007 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony powodowej na rzecz strony

pozwanej kwotę 3.600 zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 26.02.2007 r. zasądził od spółki akcyjnej Polskie

Konsorcjum „I.(…)” na rzecz Syndyka Masy Upadłości I.(...) spółki z o.o. kwotę 493.907

zł z odsetkami, ustalając co następuje:

Pozwana i powodowa spółka, działająca pod nazwą M.(…) zawarły w 2003 r.

cztery umowy, których przedmiotem było wykonanie przez powodową spółkę

2

określonych robót instalacyjnych. W każdej z umów zawarto postanowienie, na mocy

którego powódka zobowiązana była do dokonania zabezpieczenia należytego

wykonania umowy i wynikających z niej zobowiązań z tytułu gwarancji i rękojmi oraz

przekazania na rzecz pozwanej Spółki za okres trwania zabezpieczenia kaucji

gwarancyjnych w wysokości 10 % z kwoty wskazanej w każdej częściowej fakturze.

Kaucja ta podlegała zwrotowi w wysokości 50 % wartości w ciągu 21 dni od dnia

przekazania I.(...) dla użytku i bezusterkowego odbioru robót, a pozostałe 50 % - po

okresie 5 lat licząc od daty ostatecznego odbioru zadania inwestycyjnego. Powodowa

Spółka udzieliła wymaganej gwarancji i przekazała na rzecz pozwanej Spółki kaucje

gwarancyjne, z których pozwana Spółka zatrzymała następujące kwoty: 110.000 zł z

tytułu umowy nr 14/03 z dnia 9.06.2009 r.; 115.000 zł z tytułu umowy nr 1(...) z dnia

27.08.2003 r.; 135.000 zł z tytułu umowy nr 14(...) z dnia 27.03.2003 r. oraz 27.000 zł z

tytułu aneksu nr 2 do umowy nr 1(...) z dnia 27.08.2003 r. i 445 zł z tytułu aneksu nr 1 do

umowy 14(...) z dnia 27.03.2003 r. Z zatrzymanej kwoty kaucji z umowy (…) z dnia

10.12.2003 r. w wysokości 110.000 zł pozwana Spółka dokonała potrącenia kwoty 3.538

zł tytułem kosztów usunięcia usterek objętych gwarancją.

Sąd Rejonowy w G. postanowieniem z dnia 22.11.2005 r. ogłosił upadłość spółki

I.(...) obejmującą likwidację majątku dłużnika. Oświadczeniem z dnia 7.02.2006 r. powód

odstąpił od umów zawartych z pozwaną Spółką z uwagi na ich niewykonanie w

odniesieniu do postanowień dotyczących gwarancji powykonawczych i wezwał pozwaną

Spółkę do zwrotu kwot zatrzymanych z tytułu kaucji gwarancyjnych. W dniu 27.02.2007

r. pozwana Spółka zawarła umowę ze spółką M.(...), której przedmiotem było

kontynuowanie serwisu gwarancyjnego przez spółkę M.(...) na zasadach określonych w

umowach zawartych przez strony sporu.

Pismem z dnia 25.05.2006 r. pozwana Spółka zgłosiła w postępowaniu upadłościowym

toczącym się wobec powodowej Spółki wierzytelność w kwocie 544.322,21 wraz z

oświadczeniem o jej potrąceniu z wierzytelnością powoda z tytułu zatrzymanych kaucji

gwarancyjnych.

Sąd Okręgowy dokonując oceny prawnej tego stanu faktycznego uznał za

niesporne zatrzymanie przez pozwaną Spółkę kwoty 497.445 zł z tytułu kaucji

gwarancyjnej, a uwzględniając potrącenie kwoty 3.538 zł uwzględnił żądania zapłaty

kwoty 443.907. Uznał, że umowy zawarte między stronami nie były wykonane co do

gwarancji powykonawczych i kaucji gwarancyjnych na dzień ogłoszenia upadłości spółki

I M.(…) i syndyk władny był do odstąpienia od tych umów w części, które nie były

3

wykonane (art. 98 ust. 1 Prawa upadłościowego i naprawczego). Sąd ten nie znalazł

podstaw do uznania skuteczności potrącenia kwoty 497,445 zł stanowiącej

wynagrodzenia dla podmiotu, który w zastępstwie powodowej Spółki wykonywał

naprawy gwarancyjne. Na przeszkodzie stoi art. 93 ust. 1 Prawa upadłościowego i

naprawczego, skoro wierzytelność powstała po ogłoszeniu upadłości.

W wyniku rozpoznania apelacji pozwanej Spółki Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia

14.12.2007 r. zmienił zaskarżone orzeczenie i powództwo w całości oddalił. Sąd ten

uznał, że po wykonaniu podstawowych robót, stosunki prawne między stronami

kształtowały wyłącznie umowy gwarancji i umowy kaucji. Te zaś umowy nie były

umowami wzajemnymi w rozumieniu art. 487 § 2 k.c., zaś art. 98 § 1 Prawa

upadłościowego i naprawczego dotyczy umów wzajemnych. Podniesiono także, iż skoro

wynagrodzenie za wykonane roboty instalacyjne zostało uiszczone, to pozwana Spółka

wykonała swoje zobowiązanie, a zatrzymane kwoty nie mogą stanowić o częściowym

niewykonaniu zobowiązania, skoro podstawą zatrzymania były postanowienia umowy

kaucji. Uznano też, że także art. 91 ust. 2 Prawa upadłościowego i naprawczego nie

może być podstawą żądania.

Wyrok ten zaskarżył powód wnosząc skargę kasacyjną. Zarzucił naruszenie

prawa materialnego tj. art. 487 § 2 k.c. oraz art. 98 Prawa upadłościowego i

naprawczego, a nadto art. 47914

§ 2 k.p.c. Wskazując na te zarzuty wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie powództwa

względnie przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zarzuty naruszenia prawa materialnego podniesione w skardze kasacyjnej

powoda można sprowadzić do następujących kwestii:

po pierwsze, naruszenia art. 487 § 2 k.c. przez błędne przyjęcie, że łącząca

strony umowa o roboty budowlane nie jest umową wzajemną, także w odniesieniu do

postanowień gwarancji udzielonej przez powoda;

po drugie, naruszenia art. 98 ust. 1 Prawa upadłościowego i naprawczego przez

przyjęcie, że powód nie był uprawniony do złożenia oświadczenia woli o odstąpieniu od

umowy o roboty budowlane w części niewykonanej tj. gwarancji powykonawczej i jej

zabezpieczenia.

Odnosząc się do tych zarzutów stwierdzić wstępnie należy, że Sąd Apelacyjny

nie przyjął, aby umowa o roboty budowlane nie była umową wzajemną. Umowy

wzajemne są szczególnym rodzajem umów odpłatnych. Ich cechą charakterystyczną

4

jest to, że według treści umowy każda ze stron jest zobowiązana do świadczenia wobec

drugiej, świadczenia uznawanego za odpowiednik (równoważnik, ekwiwalent) tego, co

sama otrzymuje. Charakteryzuje je zatem swoista, gdyż uzależniona od oceny stron

równowaga, czy też ekwiwalentność ich świadczeń (ekwiwalentność w znaczeniu

subiektywnym). W praktyce obrotu kontraktowego strony kierują się jednak prawami

rynku i obiektywnymi relacjami wartości. Fakt ten sankcjonują niektóre uregulowania

kodeksu cywilnego, takie jak instytucja wyzysku (art. 388 k.c.), czy tzw. słuszności

kontraktowej (art. 3531

i art. 3851

k.c.). Celem umowy wzajemnej jest doprowadzenie do

obopólnej wymiany świadczeń między kontrahentami. Świadczenia te są ze sobą

powiązane w taki sposób dlatego, że nieważność jednego z zobowiązań, nie wykonania

lub nienależyte wykonane świadczenia jednego z kontrahentów ma wpływ na

nieważność drugiego zobowiązania lub obowiązek wykonania świadczenia wzajemnego

przez drugiego kontrahenta. Biorąc pod uwagę to silniejsze powiązanie i

współzależność kontrahentów, kodeks cywilny zawiera szereg przepisów sankcyjnych

odnoszących się do umów wzajemnych (art. 487- 497, art. 380 § 2, art. 388 k.c.). Do tak

rozumianej umowy wzajemnej nawiązuje też art. 98 ust. 1 Prawa upadłościowego i

naprawczego stanowiąc, że jeżeli w dniu ogłoszenia upadłości zobowiązania z umowy

wzajemnej nie zostały wykonane w całości lub w części, syndyk może wykonać

zobowiązanie upadłego i żądać od drugiej strony spełnienia świadczenia wzajemnego

lub od umowy odstąpić.

Jeśli te cechy umowy wzajemnej odnieść do umów nazwanych, to powszechnie

wskazuje się, że należą tu takie umowy jak sprzedaż, dostawa, najem, dzierżawa,

umowa o dzieło, a także umowa o roboty budowlane i inne. Nie ma wątpliwości co do

zaliczenia umowy o roboty budowlane do kategorii umów wzajemnych i także Sąd

Apelacyjny nie prezentuje tu innego stanowiska. Kwestionowane rozstrzygnięcie

wydane przez Sąd Apelacyjny oparto na innym założeniu. Uznano, że umowy o roboty

budowlane – jako umowy wzajemne został w całości wykonane, skoro zadanie

inwestycyjne zostało wykonane i odebrane, zaś wynagrodzenie wykonawcy zapłacone.

Nie było więc podstaw do zastosowania art. 98 ust. 1 Prawa upadłościowego i

naprawczego. Umowom o roboty budowlane jedynie towarzyszyły zawarte w ich treści

klauzule gwarancyjne, z którymi wiązało się zastrzeżenie tzw. kaucji gwarancyjnej. W

konsekwencji więc stosunki prawne między stronami po wykonaniu umowy podstawowej

(umowy o roboty budowlane) kształtowała wyłącznie umowa gwarancji, która jednak nie

jest elementem przedmiotowo istotnym umowy o roboty budowlane, a zarazem nie jest

5

umową wzajemną, a tym samym nie znajduje tu zastosowania art. 98 ust. 1 prawa

upadłościowego i naprawczego.

Odnosząc się do tej oceny stwierdzić należy, że w świetle treści art. 647 k.c.

zawierającej definicję ustawową umowy o roboty budowlane, postanowienia dotyczące

udzielenia gwarancji na wykonane roboty oraz dotyczące tzw. kaucji gwarancyjnej

będącej zabezpieczeniem kosztów usunięcia wad z tytułu rękojmi i gwarancji, nie

sposób zaliczyć do elementów przedmiotowo istotnych umowy o roboty budowlane. Do

tych elementów należy bowiem zobowiązanie się wykonawcy do wykonania obiektu,

zgodnie z projektem i zasadami wiedzy technicznej; inwestor natomiast zobowiązany

jest do dokonania wymaganych przez właściwe przepisy czynności związanych z

przygotowaniem robót, w szczególności udostępnienia terenu budowy i dostarczenie

projektu oraz do odebrania obiektu i zapłaty umówionego wynagrodzenia.

Odpowiedzialność za wady z tytułu rękojmi ma charakter ustawowy. Jeśli zaś chodzi o

udzielenie gwarancji przez wykonawcę, to nie ulega wątpliwości jej umowny charakter.

Treść tej umowy określa z reguły dokument gwarancyjny lub dołączone do niego

warunki prawne gwarancji. Nie ma jednak przeszkód, aby stosowna klauzula o

udzieleniu gwarancji znalazła się w umowie podstawowej, co jednak nie zmienia jej

charakteru prawnego. Z kolei tzw. kaucja gwarancyjna była – zgodnie z wolą stron –

zabezpieczeniem kosztów usunięcia wad z tytułu rękojmi i w okresie gwarancji. W tym

kontekście należy dopiero ocenić, czy w sytuacji, gdy umowa o roboty budowlane

została wykonana, skoro zadanie inwestycyjne zrealizowano i nastąpił jego odbiór, zaś

inwestoror wypłacił wynagrodzenie wykonawcy, stosunki prawne łączące strony istotnie

określała wyłącznie umowa gwarancji i związana z nią kaucja gwarancyjna. Na to

pytanie Sąd Apelacyjny udzielił odpowiedzi pozytywnej i jest to stanowisko uzasadnione.

Odstąpienie od umowy przez wykonawcę nie dotyczy bowiem umowy o roboty

budowlane, skoro ta umowa została w całości wykonana. Strony tej umowy wypełniły

swoje zobowiązania. Odpowiedzialność za wady z tytułu rękojmi ma charakter

ustawowy, zaś udzielenie gwarancji nie należy do elementów przedmiotowo istotnych

umów o roboty budowlane. Jeśli jednak gwarancja została udzielona, to ta właśnie

umowa wyłącznie kształtuje stosunki prawne między stronami, w sytuacji, gdy umowa o

roboty budowlane została w całości wykonana. Trafnie więc Sąd Apelacyjny uznał, że

stosunki prawne łączące strony należy w takiej sytuacji oceniać wyłącznie przez pryzmat

umowy gwarancji. Ta zaś umowa nie jest umową wzajemną, choćby z tego względu, że

nie jest umową odpłatną. O wzajemności tej umowy nie może świadczyć okoliczność

6

podnoszona w skardze kasacyjnej powoda, iż po upływie okresu gwarancji pozwana

zobowiązana jest do zwrotu kwoty gwarancyjnej. Rzecz w tym, że owa kaucja

gwarancyjna w żaden sposób nie może być kwalifikowana jako ekwiwalent za

świadczenia związane z usuwaniem wad; przeciwnie, stanowi ona zabezpieczenie

kosztów związanych z usuwaniem wad. W konsekwencji uznać należy, iż zasadne jest

stanowisko Sądu Apelacyjnego, iż w tych okolicznościach art. 98 ust. 1 Prawa

upadłościowego i naprawczego nie znajdował zastosowania.

2. W ramach przepisów postępowania zarzucono naruszenie art. 47914

§ 2 k.p.c.

przez uwzględnienie twierdzeń i wniosków dowodowych pozwanego, zgłoszonych po

złożeniu apelacji. Wskazano, że przepis art. 47914

§ 2 k.p.c. znajduje zastosowanie z

mocy art. 47914a

k.p.c. do postępowania upominawczego.

Zarzut ten nie jest usprawiedliwiony. Przepis art. 47914a

k.p.c. stanowiący, że „do

zarzutów lub sprzeciwu od nakazu zapłaty – przypis art. 47914

§ 2 k.p.c. stosuje się

odpowiednio”, obowiązuje od dnia 20.03.2007 r. Przepis ten nie obowiązywał więc w

dacie orzekania przez Sąd I instancji (wyrok został wydany w dniu 28.02.2007 r.). Nie

mógł więc być stosowany przez sąd I instancji. Odesłanie zawarte w art. 391 § 1 k.p.c.

nie oznacza, aby wnoszący apelację był zobowiązany wszelkie twierdzenia, zarzuty oraz

dowody przedstawić w apelacji, pod rygorem utraty prawa powoływania się na nie. Nie

można przecież pomijać, że art. 391 § 1 k.p.c. zawiera odesłanie do odpowiedniego

stosowania.

Z tych względów skargę kasacyjną należało oddalić (art. 39814

k.p.c.).