III CZP 125/08

Uchwała z dnia 18 grudnia 2008 r., III CZP 125/08

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący)

Sędzia SN Marian Kocon

Sędzia SN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jana M. przy uczestnictwie Marianny S. i

Skarbu Państwa – Agencji Nieruchomości Rolnych w W. o zniesienie

współwłasności, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu

18 grudnia 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Poznaniu postanowieniem z dnia 3 października 2008 r.:

„Czy osoba, która będąc właścicielem gruntu objętego postępowaniem

scaleniowym przeprowadzonym na podstawie ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o

scaleniu i wymianie gruntów (Dz.U. Nr 11, poz. 80) w brzmieniu sprzed wejścia w

życie ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o scalaniu gruntów (Dz.U.

Nr 10, poz. 55) i nie będąc uczestnikiem postępowania scaleniowego staje się

współwłaścicielem nieruchomości poscaleniowej w skład której trafił jej grunt,

współwłaścicielem nieruchomości wydzielonej tytułem ekwiwalentu uczestnikowi

postępowania scaleniowego, który wniósł ten grunt do postępowania, czy też

zachowuje wyłączne prawo własności gruntu w granicach sprzed postępowania

scaleniowego bez potrzeby dokonywania zniesienia współwłasności nieruchomości

poscaleniowej, do której trafił jej grunt?”

podjął uchwałę:

Nieruchomość wydzielona w wyniku scalenia przeprowadzonego na

podstawie ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o scalaniu i wymianie gruntów

(Dz.U. Nr 11, poz. 80 ze zm.) w zamian za grunty stanowiące własność

uczestnika postępowania oraz innego właściciela, nieuczestniczącego w tym

postępowaniu, stanowi przedmiot ich współwłasności.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Grodzisku Wielkopolskim postanowieniem wstępnym z dnia

21 stycznia 2008 r. uznał za uzasadniony co do zasady wniosek o zniesienie

współwłasności nieruchomości wskazanych przez wnioskodawcę Jana M. Przyjął,

że współwłasność tych nieruchomości powstała w wyniku postępowania

scaleniowego, w którym nie uczestniczyli spadkodawcy wnioskodawcy, mimo że

grunty objęte postępowaniem scaleniowym stanowiły ich własność.

Przy rozpoznaniu apelacji od tego postanowienia Sąd Okręgowy w Poznaniu

powziął wątpliwość co do sytuacji prawnej osoby, która nie była uczestnikiem

postępowania scaleniowego, a jej grunty zostały rozdysponowane pomiędzy

uczestników postępowania scaleniowego. Przy uwzględnieniu, że postępowanie

scaleniowe toczyło się na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o

scalaniu i wymianie gruntów (Dz.U. Nr 11, poz. 80 – dalej: "u.s.w.g."), a art. 25 ust.

1 tej ustawy wskazywał, że decyzja o zatwierdzeniu projektu scalenia nie przesądza

tytułu własności gruntów wydzielonych w zamian za grunty posiadane przed

scaleniem, Sąd drugiej instancji uznał, iż możliwe jest przyjęcie kilku koncepcji

sytuacji prawnej właściciela gruntów, który nie był uczestnikiem postępowania

scaleniowego. Odwołując się do poglądów prezentowanych na ten temat w

literaturze i rozbieżnych stanowisk występujących w orzecznictwie, Sąd Okręgowy

uznał, że wymaga wyjaśnienia, czy taka osoba staje się współwłaścicielem

nieruchomości poscaleniowej, w skład której wszedł jej grunt, współwłaścicielem

nieruchomości wydzielonej tytułem ekwiwalentu uczestnikowi postępowania

scaleniowego, który wniósł ten grunt do postępowania scaleniowego, czy też

zachowuje prawo własności gruntu w granicach sprzed postępowania scaleniowego

i zagadnienie to przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu na podstawie

art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Okręgowy przyjął zasadnie, że w rozpoznawanej sprawie należało

uwzględnić stan prawny wynikający z ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o scalaniu i

wymianie gruntów w pierwotnym brzmieniu sprzed wejścia w życie ustawy z dnia 24

lutego 1989 r. o zmianie ustawy o scalaniu gruntów (Dz.U. Nr 10, poz. 55), wymaga

jednak podkreślenia, iż zmiana przepisów regulujących skutki decyzji

zatwierdzającej projekt scalenia dla stosunków własnościowych nie była dla oceny

rozstrzyganego zagadnienia szczególnie istotna. Nowe brzmienie art. 25 ust. 1

u.s.w.g. wprowadzone przepisami ustawy z dnia 24 lutego 1986 r. różniło od

dotychczasowego zastąpieniem sformułowania „decyzja ta nie przesądza tytułu

własności gruntów” zwrotem „decyzja ta nie narusza praw osób trzecich do

gruntów”. Pozwala to przyjąć, że wykładnia art. 25 ust. 1 u.s.w.g. w pierwotnym

brzmieniu zachowała aktualność także w zmienionym stanie prawnym.

Ocena sytuacji prawnej osoby, która nie była uczestnikiem postępowania

scaleniowego obejmującego grunty stanowiące jej własność wymaga uwzględnienia

skutków decyzji zatwierdzającej projekt scalenia (dalej: "decyzja scaleniowa"). W

świetle przepisu ustawy stwierdzającego, że decyzja scaleniowa nie przesądza

tytułu własności gruntów wydzielonych w zamian za grunty posiadane przed

scaleniem (nie narusza praw osób trzecich do tych gruntów) w literaturze i

orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, że z punktu widzenia stosunków

własnościowych decyzja scaleniowa ma charakter deklaratoryjny (por. orzeczenie

Sądu Najwyższego z dnia 8 września 1950 r., C 217/50, OSN 1952, Nr 1, poz. 8,

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 1970 r., III CZP 12/70, OSNCP 1970, nr

11, poz. 195 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 sierpnia 1979 r., IV CR

349/79, OSNCP 1980, nr 4, poz. 70). Stanowisko to jest w pełni usprawiedliwione

również z tego względu, że uczestnikami postępowania scaleniowego są nie tylko

właściciele gruntów, ale również ich samoistni posiadacze. Wobec tych osób

decyzja scaleniowa nie może stanowić podstawy nabycia własności gruntów

przydzielonych im w ramach scalenia.

Decyzja scaleniowa wywiera jednocześnie skutek konstytutywny w zakresie

sposobu podziału gruntów w tym znaczeniu, że powoduje powstanie nowych

nieruchomości. Nowy sposób podziału gruntów objętych scaleniem, wynikający z

decyzji scaleniowej, realizuje określony w ustawie cel postępowania scaleniowego.

Nie można zatem zakładać, że ochrona prawa własności gruntów przysługującego

przed przeprowadzeniem scalenia, przewidziana w art. 25 ust. 1 u.s.w.g. dla osób,

które nie były uczestnikami postępowania scaleniowego, które skutkuje

zniweczeniem wyników postępowania scaleniowego. Dodatkowe ograniczenie

stanowi w tym zakresie, przy dochodzeniu przez te osoby ochrony na podstawie

przepisów prawa cywilnego, skutek postępowania scaleniowego wynikający z

wydania decyzji administracyjnej, która nie może być podważona w postępowaniu

sądowym. Już z tych względów należy odrzucić koncepcję, że właściciel gruntów

objętych scaleniem, który nie był uczestnikiem postępowania scaleniowego,

zachowuje prawo własności gruntów w granicach sprzed postępowania

scaleniowego, oznaczałoby to bowiem ochronę jego praw wyłączającą skutek

przeprowadzonego postępowania scaleniowego. Naruszałoby to także interesy i

prawo własności uczestników postępowania scaleniowego, którym przydzielono

grunty takich właścicieli i podważało stabilność nowego podziału gruntów.

Przeciwko temu przemawia również analiza art. 25 ust. 1 u.s.w.g., który stanowi, że

decyzja scaleniowa nie przesądza tytułu własności gruntów „wydzielonych w

zamian za grunty posiadane przed scaleniem". Uprawnienia wynikające z art. 25

ust. 1 u.s.w.g. nie odnoszą się zatem do gruntów z okresu poprzedzającego

scalenie (gruntów przedscaleniowych).

Na gruncie tego przepisu może budzić wątpliwość, czy użyte w nim pojęcie

„gruntów wydzielonych w zamian za grunty posiadane przed scaleniem” dotyczy

gruntów, w skład których zostały włączone grunty przedscaleniowe, czy też gruntów

przyznanych jako ekwiwalent za te grunty. W tym zakresie nie ma jednolitości

poglądów zarówno w literaturze, jak i orzecznictwie. Nie może jednocześnie budzić

wątpliwości, że wykluczona jest taka wykładnia pojęcia gruntów wydzielonych w

zamian za grunty posiadane przed scaleniem, która pozwalałaby na uznawanie za

nie obu rodzajów wskazanych wyżej gruntów.

Zawarte w art. 25 ust. 1 u.s.w.g. nawiązanie do tytułu własności gruntów

wydzielonych w zamian za grunty posiadane przed scaleniem nakazuje przyjąć, że

właściciel gruntów, który nie był uczestnikiem postępowania scaleniowego

zachowuje swoje uprawnienie w odniesieniu do gruntów przyznanych jako

ekwiwalent za jego grunty (wydzielonych w zamian za grunty posiadane przed

scaleniem). Jeżeli zatem uczestnikiem postępowania scaleniowego był samoistny

posiadacz gruntów stanowiących własność innej osoby, nieruchomość przyznana

jako ekwiwalent za te grunty będzie stanowiła własność osoby, której grunty objęto

scaleniem. Tego rodzaju rozwiązanie uwzględnia również w maksymalnym stopniu

cel i skutki postępowania scaleniowego, które prowadzi do nowego podziału

nieruchomości.

Uwzględniając to stanowisko oraz reguły wykładni językowej art. 25 ust. 1

u.s.w.g., trzeba również odrzucić koncepcję, że właściciel gruntu, niebędący

uczestnikiem postępowania scaleniowego, nabywa prawo własności nowej

nieruchomości poscaleniowej, do której weszły jego grunty z okresu

poprzedzającego scalenie. Należy podkreślić, że tego rodzaju rozwiązanie miałoby

również poważny mankament praktyczny, nie jest bowiem wykluczone, że w

postępowaniu scaleniowym grunty przedscaleniowe jednego właściciela są

przydzielane do większej liczby nowo tworzonych nieruchomości. Mogłoby to

powodować konieczność zmiany stanu prawnego znacznej liczby nieruchomości

utworzonych po przeprowadzeniu postępowania scaleniowego. Z kolei ich

właściciele zostaliby w części pozbawieni ekwiwalentu za swoje grunty

przedscaleniowe.

Nie można również pominąć, że zasada ochrony prawa do nieruchomości

wydzielonej jako ekwiwalent za grunty przedscaleniowe uwzględnia w największym

stopniu reguły obowiązujące przy tworzeniu nowych nieruchomości w postępowaniu

scaleniowym. Przepisy regulujące to postępowanie nie odwołują się przy

dokonywaniu nowego podziału nieruchomości do kryterium powierzchni gruntów

podlegających scaleniu i ich rodzaju. Decydujące znaczenie ma szacunkowa

wartość gruntów i według tej samej zasady przydzielana jest nieruchomość

stanowiąca ekwiwalent za grunty przedscaleniowe. W tej sytuacji rozdysponowanie

tych gruntów w celu wydzielenia nowych nieruchomości następuje w oderwaniu od

poprzedniego stanu. Z tego względu ochrona właściciela gruntów realizowana w

odniesieniu do nieruchomości, które po przeprowadzeniu scalenia obejmuje jego

dotychczasowe grunty lub ich części nie uwzględniałaby także celów postępowania

scaleniowego.

Przedstawiona ocena sytuacji prawnej właściciela gruntów objętych

postępowaniem scaleniowym, niebędącego jego uczestnikiem, odnosi się

odpowiednio również do tych przypadków, w których grunty „wniesione” do

postępowania scaleniowego przez jego uczestnika w części stanowiły jego

własność, a w części był on jedynie samoistnym posiadaczem gruntów. Taka

sytuacja występowała w rozstrzyganej sprawie i tylko wówczas powstaje problem,

czy doszło w ten sposób do powstania współwłasności nieruchomości powstałej

jako ich ekwiwalent. Sąd Okręgowy podkreślił, że w takich wypadkach budzi

wątpliwość sama podstawa powstania współwłasności gruntów poscaleniowych,

niezależnie od oceny, czy miałoby to dotyczyć gruntów wydzielonych jako

ekwiwalent, czy też nieruchomości obejmujących grunty przedscaleniowe.

W literaturze prezentowane jest również stanowisko, że w opisanej sytuacji

właściciel gruntów, niebędący uczestnikiem postępowania scaleniowego może

domagać się wydzielenia odpowiedniej działki od uczestnika, który otrzymał za nie

ekwiwalent, po uprawomocnieniu się decyzji scaleniowej. Stanowisko to budzi

jednak zastrzeżenia z tego względu, że trudno przyznać uprawnienie do żądania

wydzielenia działki gruntu, która nie jest dostatecznie wyodrębniona; jej wydzielenie

z działki uczestnika postępowania scaleniowego wymagałoby przeprowadzenia

podobnych czynności, jak przy zniesieniu współwłasności.

Możliwość powstania współwłasności gruntów wydzielonych w wyniku

scalenia w opisanej sytuacji jest akceptowana w literaturze. Stanowisko to

przyjmowano również w orzecznictwie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11

grudnia 1978 r., III CRN 240/78, OSNCP 1979, nr 9, poz. 166 i z dnia 19 grudnia

1996 r., I CRN 131/95, OSP 1997, nr 11, poz. 207). Podzielając tę ocenę Sąd

Najwyższy w obecnym składzie miał na względzie, że nie sprzeciwia się jej art. 25

ust. 1 u.s.w.g., skoro przewidziano w nim, iż decyzja scaleniowa nie przesądza

tytułu własności gruntów. Przepis odsyła w tym zakresie do ogólnych zasad

dotyczących własności nieruchomości, nie budzi zaś wątpliwości, że mogą one

stanowić przedmiot współwłasności. Według ogólnych zasad prawa rzeczowego

przysługiwanie prawa własności tej samej rzeczy niepodzielnie kilku osobom

stanowi istotę współwłasności (art. 195 k.c.). W wypadku, gdy nieruchomość

utworzona w wyniku postępowania scaleniowego stanowi ekwiwalent za grunty

stanowiące przed scaleniem własność kilku osób i każda z nich na podstawie art.

25 ust. 1 u.s.w.g. zachowuje tytuł własności gruntów, należy przyjąć, że prawo

własności należy do nich wspólnie, co odpowiada ustawowej konstrukcji

współwłasności.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390

k.p.c.).