III CZP 86/08

Uchwała z dnia 18 grudnia 2008 r., III CZP 86/08

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący)

Sędzia SN Marian Kocon (sprawozdawca)

Sędzia SN Dariusz Zawistowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta K.

i Stanisława P. przy uczestnictwie Michała G. i Prokuratora Prokuratury Okręgowej

w K. o nadzór nad kuratelą spółki, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na

posiedzeniu jawnym w dniu 18 grudnia 2008 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 3

kwietnia 2008 r.:

„Czy na postanowienie o zatwierdzeniu lub odmowie zatwierdzenia

sprawozdań kuratora osoby prawnej ustanowionego w trybie art. 42 k.c. przysługuje

środek odwoławczy, a jeżeli tak to, czy jest to apelacja, czy zażalenie?”

podjął uchwałę:

Postanowienie o odmowie zatwierdzenia sprawozdania kuratora osoby

prawnej ustanowionego na podstawie art. 42 k.c. jest niezaskarżalne.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 16 listopada 2006 r. Sąd Rejonowy dla Krakowa-

Śródmieścia w Krakowie odmówił zatwierdzenia sprawozdania z kurateli i zarządu

majątkiem bliżej określonej spółki w likwidacji, złożonych przez Stanisława P. za

lata 1999-2005 oraz sprawozdania końcowego za okres od stycznia do kwietnia

2006 r.

Przy rozpoznawaniu apelacji Stanisława P. powstało przedstawione przez Sąd

Okręgowy w Krakowie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości o treści

przytoczonej na wstępie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kuratela została – przynajmniej gdy chodzi o jej główne założenia –

unormowana w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym łącznie z opieką (tytuł III

„Opieka i kuratela”, dział III „Kuratela”). Tam też zostały przewidziane niektóre

wypadki kurateli (art. 181-184). Dalsze sytuacje, w których dochodzi do

ustanowienia kuratora, znajdują uregulowanie w innych przepisach kodeksu

rodzinnego i opiekuńczego, w kodeksie cywilnym, w kodeksie postępowania

cywilnego, w kodeksie spółek handlowych i w niektórych innych ustawach.

Różnice między kuratelą i opieką co do istoty i celów obydwu tych instytucji

prawnych, występujące w większym lub mniejszym stopniu zależnie od

poszczególnych rodzajów kurateli, sprawiają, że w zakresie nieunormowanym przez

osobne przepisy do kurateli stosuje się odpowiednio przepisy o opiece, zarówno

przepisy prawa materialnego (art. 178 § 2 k.r.o.), jak i kodeksu postępowania

cywilnego (art. 605). Do ustanowionych przez sąd różnego rodzaju kuratorów (tzw.

kuratorów prawa materialnego), oraz do sprawowanego nad nimi nadzoru sądu

mają więc odpowiednie zastosowanie te same przepisy prawa materialnego i

procesowego, które obowiązują odnośnie do opieki i opiekunów.

Zgodnie z art. 42 § 1 k.c., jeżeli osoba prawna nie może prowadzić swoich

spraw z braku powołanych do tego organów, sąd ustanawia dla niej kuratora. W

myśl art. 42 § 2 k.c., kurator powinien postarać się niezwłocznie o powołanie

organów osoby prawnej, a w razie potrzeby o jej likwidację.

Kuratora dla osoby prawnej ustanawia sąd opiekuńczy, w którego okręgu

osoba ta ma lub miała ostatnią siedzibę (art. 603 k.p.c.). Sąd ten wykonuje też

nadzór nad sprawowaniem kurateli, którego podstawę prawną stanowią

odpowiednio stosowane przepisy dotyczące nadzoru nad sprawowaniem opieki (art.

165-168 k.r.o.). W ramach tego nadzoru sąd opiekuńczy bada sprawozdania

kuratora dotyczące przebiegu sprawowanej kurateli pod względem rzeczowym i

rachunkowym, zarządza w razie potrzeby ich sprostowanie i uzupełnienie oraz

orzeka, czy i w jakim zakresie je zatwierdza.

Zasadą w postępowaniu nieprocesowym, wynikającą z art. 518 § 1 k.p.c., jest

zaskarżanie apelacją postanowień sądu pierwszej instancji orzekających co do

istoty sprawy, innych zaś postanowień – zażaleniem, ale tylko gdy przepis tak

stanowi. Kodeks postępowania cywilnego nie zawiera przepisu wskazującego, że

postanowienie w przedmiocie zatwierdzenia sprawozdania kuratora osoby prawnej

ustanowionego w trybie art. 42 k.c. podlega zaskarżeniu w drodze zażalenia.

Zasadnicze zatem znaczenie dla oceny, czy postanowienie w przedmiocie

zatwierdzenia sprawozdania kuratora podlega zaskarżeniu apelacją ma wyjaśnienie

kwestii, czy można je uznać za orzeczenie co do istoty sprawy.

W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego i w piśmiennictwie

prawniczym przyjmuje się, że orzeczeniem co do istoty sprawy jest orzeczenie

rozstrzygające o żądaniu będącym przedmiotem postępowania (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 1970 r., II CR 159/70, OSNCP 1970, nr 11,

poz. 209 oraz uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1999 r., III CZP

25/99, OSNC 2000, nr 3, poz. 45 i z dnia 31 stycznia 2001 r., III CZP 51/00, OSNC

2001, nr 6, poz. 81). Pod pojęciem „sprawy” rozumie się zespół czynności

procesowych stron i sądu rozpoczętych wniesieniem wniosku, podejmowanych w

celu merytorycznego rozstrzygnięcia o zasadności żądania objętego treścią

wniosku, zakończonych wydaniem prawomocnego orzeczenia co do meritum (por.

uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia z dnia 5 czerwca 2008

r., III CZP 142/07, OSNC 2008, nr 11, poz. 122). Przez sprawę rozumie się ponadto

spór (całość sporu), który obejmuje główny przedmiot rozstrzygnięcia sądu (por.

uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 października 2000 r.,

III CZP 31/00, OSNC 2001, nr 2, poz. 22). Za orzeczenia co do istoty sprawy uznaje

się wydawane w postępowaniu nieprocesowym postanowienia o charakterze

merytorycznym, które rozstrzygają kwestie materialnoprawne. Wyróżnikiem takich

postanowień jest właściwe dla nich podłoże materialnoprawne, umożliwiające

rozstrzygnięcie o żądaniu będącym przedmiotem postępowania (por. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 8 maja 1975 r., III CZP 26/75, OSNCP 1976, nr 2 poz. 31).

Poza zakresem tego pojęcia znajdują się orzeczenia sądu, które dotyczą kwestii

wpadkowych, rozstrzygają kwestie procesowe.

Postanowienie sądu o zatwierdzeniu lub odmowie zatwierdzenia sprawozdań

kuratora osoby prawnej ustanowionego na podstawie art. 42 k.c. nie ma charakteru

merytorycznego, a jego ocena przez sąd nie może być uznana za rozpoznawanie

sprawy. Nie kończy ono merytorycznie żadnego etapu postępowania

nieprocesowego ani nie rozstrzyga kwestii, która może być objęta wnioskiem o

wszczęcie postępowania lub zgłoszonej w jego toku; w razie wydania pozytywnego

rozstrzygnięcia może jedynie zamknąć pewien, cyklicznie powtarzający się etap.

Może także, w razie odmówienia zatwierdzenia sporządzonego sprawozdania,

stanowić podstawę do podejmowania dalszych działań zmierzających do

należytego zabezpieczenia interesów osoby prawnej, dla której ustanowiono

kuratora, nie jest więc ono postanowieniem o charakterze merytorycznym,

rozstrzygającym kwestie materialnoprawne, a tym samym orzekającym co do istoty

sprawy.

Nie bez znaczenia dla takiej oceny charakteru omawianego postanowienia jest

treść art. 167 § 1 w związku z art. 178 § 2 k.r.o., który pozwala sądowi

opiekuńczemu zarządzić w razie potrzeby sprostowanie i uzupełnienie

sprawozdania i rachunków z kurateli. Przedłożenie dalszych rachunków lub

uzupełnienie sprawozdania z kurateli może spowodować konieczność zmiany

postanowienia w przedmiocie zatwierdzenia sprawozdania, tym bardziej że

postanowienia sądu opiekuńczego mogą być zmieniane, jeżeli wymaga tego dobro

osoby, której postanowienie dotyczy (art. 577 k.p.c.).

Poza tym, art. 167 § 2 k.r.o. zastrzega, że zatwierdzenie rachunku przez sąd

opiekuńczy nie wyłącza odpowiedzialności opiekuna za szkodę wyrządzoną

nienależytym sprawowaniem zarządu majątkiem. Wynika z tego, że działania sądu

związane z badaniem sprawozdania z zarządu majątkiem ograniczyć się mają do

ich kontroli, ewentualnie nakazania uzupełnienia dostrzeżonych braków, a nie

przesądzają prawidłowości sprawowania tego zarządu. Kwestia ta może podlegać

badaniu w innych postępowaniach lub na etapach postępowania związanego z

kuratelą, niezależnie od treści rozstrzygnięcia sądu opiekuńczego co do przyjęcia

sprawozdania. Tak więc w odniesieniu do takiego postanowienia nie znajduje

zastosowania art. 518 k.p.c., według którego apelacja przysługuje od postanowień

sądu pierwszej instancji orzekających co do istoty sprawy. Skoro ustawodawca nie

przewidział zażalenia na to postanowienie, jest ono niezaskarżalne.

Nie jest uzasadnione odwołanie się do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 31

stycznia 2001 r., III CZP 51/00 (OSNC 2001, nr 6, poz. 81), w której stwierdzono, że

od postanowienia w przedmiocie zatwierdzenia sprawozdania zarządcy

nieruchomością wspólną przysługuje apelacja. Nie ulega wątpliwości, że

postanowienie wydane na podstawie art. 937 § 2 w związku z art. 615 k.p.c., w

przeciwieństwie do omawianego postanowienia, jest orzeczeniem co do istoty

sprawy; rozstrzyga ono między współwłaścicielami w sposób merytoryczny i

stanowczy materialnoprawną kwestię z zakresu współwłasności rzeczy oraz kreuje

wzajemne relacje prawne dotyczące przedmiotu współwłasności między

współwłaścicielami (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2000 r., III

CZP 30/99, OSNC 2000, nr 6, poz. 106).

Nie jest także uzasadnione odwołanie się do zasady dwuinstancyjności

postępowania. Nie ulega wątpliwości, że konstytucyjną zasadę co najmniej

dwuinstancyjnego postępowania sądowego należy stosować jedynie do orzeczeń

wydawanych przez sądy pierwszej instancji, rozstrzygających sprawę rozumianą

jako przedmiot postępowania, dla którego postępowanie cywilne zostało wszczęte.

Mając to na względzie oraz biorąc pod uwagę istotę przepisów Konstytucji

dotyczących instancyjności, należy dojść do wniosku, że w cywilnym postępowaniu

sądowym polega ona na dwukrotnym rozpatrzeniu i rozstrzygnięciu przez dwa

różne sądy tej samej sprawy o charakterze merytorycznym, której zakres

wyznaczony został treścią zaskarżonego rozstrzygnięcia (por. uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia z dnia 5 czerwca 2008 r., III CZP

142/07). Nie ma zatem podstaw konstytucyjnych, aby mimo ryzyka błędu, jakim

zagrożona jest każda czynność decyzyjna sądu, postanowienia sądu wydane w

przedmiocie zatwierdzania lub odmowy zatwierdzenia sprawozdania kuratora,

należało poddawać kontroli instancyjnej.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.