I PK 133/08

Wyrok z dnia 13 stycznia 2009 r.

I PK 133/08

Nieusuwalna (bezsukcesyjna) następcza utrata przez stronę zdolności

sądowej, która z uwagi na art. 180 § 1 pkt 2 k.p.c. nie pozwala na podjęcie za-

wieszonego postępowania, stanowi podstawę umorzenia przez sąd drugiej in-

stancji postępowania w oparciu o art. 182 § 1 zdanie drugie k.p.c., ze skutkiem

wynikającym z art. 182 § 3 k.p.c.

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Katarzyna

Gonera, Romualda Spyt (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 stycznia

2009 r. sprawy z powództwa Jerzego S. przeciwko Spółdzielni Pracy „O.” w C. o wy-

nagrodzenie za czas pozostawania bez pracy, na skutek skargi kasacyjnej powoda

od postanowienia Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Częstochowie z dnia 8 kwietnia 2008 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Okręgowe-

mu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie do ponownego roz-

poznania w innym składzie oraz do orzeczenia o kosztach postępowania kasacyj-

nego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie, w

sprawie z powództwa Jerzego S. przeciwko Spółdzielni Pracy „O.” w C. o wynagro-

dzenie za czas pozostawania bez pracy, postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2008 r.,

wydanym na posiedzeniu niejawnym, uchylił wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie z dnia 30 października 2002 r. w pkt 2 i

umorzył postępowanie co do roszczenia powoda o wynagrodzenie za czas pozosta-

wania bez pracy.

2

W pisemnych motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy wskazał, że powyż-

szym wyrokiem Sąd Rejonowy przywrócił powoda do pracy w pozwanej Spółdzielni

na poprzednie warunki pracy i płacy oraz zasądził od pozwanej na rzecz powoda

kwotę 21.114,20 zł oraz oddalił powództwo w pozostałym zakresie. Pozwana zaskar-

żyła wyrok apelacją. Postanowieniem z dnia 5 marca 2004 r. Sąd Okręgowy zawiesił

postępowanie apelacyjne w części dotyczącej roszczenia o wynagrodzenie za pracę

w związku z ogłoszeniem przez Sąd Rejonowy w Częstochowie w dniu 18 grudnia

2003 r. upadłości pozwanej Spółdzielni. Postępowanie upadłościowe zakończone

zostało postanowieniem z dnia 28 maja 2007 r., które uprawomocniło się w dniu 18

sierpnia 2007 r. W dniu 1 grudnia 2007 r. pozwana została wykreślona z Krajowego

Rejestru Sądowego. W ocenie Sądu Okręgowego w zaistniałej sytuacji, w związku z

utratą przez pozwaną Spółdzielnię zdolności sądowej, konieczne stało się umorzenie

całego postępowania na podstawie art. 182 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

Sąd przyjął przy tym, że dopuszczalne jest uchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji

postanowieniem, uznając, że kwestia ta została przesądzona przez Sąd Najwyższy

w postanowieniu z dnia 12 października 1999 r., III CKN 693/98 (OSNC 2000 nr 4,

poz. 73) i posiłkując się argumentacją zawartą w uzasadnieniu tego postanowienia.

Sąd Okręgowy wskazał, że nie istnieje ogólny następca prawny pozwanej Spółdziel-

ni, zatem nie ma podstaw, aby podjąć zawieszone postępowanie w oparciu o przepis

art. 180 § 1 pkt 2 k.p.c. Wykreślenie z Krajowego Rejestru Sądowego powoduje

utratę zdolności sądowej, a przy braku ogólnego następcy prawnego pozwanej nie-

dopuszczalne jest wyrokowanie w niniejszej sprawie. Bezsukcesyjna utrata zdolności

sądowej powoduje konieczność umorzenia całego postępowania, ponieważ ograni-

czenie umorzenia jedynie do postępowania apelacyjnego powodowałoby uprawo-

mocnienie zaskarżonego apelacją orzeczenia Sądu pierwszej instancji, kwestiono-

wanego przez pozwaną. Z tych przyczyn Sąd Okręgowy na podstawie art. 182 § 1

k.p.c. w związku z art. 183 k.p.c. i art. 386 § 3 k.p.c. orzekł zgodnie z przywołaną na

wstępie treścią sentencji.

Skarga kasacyjna powoda oparta została na obu podstawach kasacyjnych.

Podniesiono w niej zarzuty naruszenia prawa materialnego - art. 32, 45 Konstytucji

RP w związku z art. 6 Konwencji Praw Człowieka i art. 22 § 1a ustawy z dnia 27 lipca

2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) oraz

art. 47 k.p. w związku z art. 31

i 45 k.p. w związku z art. 32 ustawy z dnia 23 maja

1991 r. o związkach zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 854 ze

3

zm.), a także art. 90 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 paź-

dziernika 1934 r. - Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz.

512 ze zm.) w związku z art. 134 i 137 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo

spółdzielcze (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.) oraz art. 527

k.c. - poprzez niewłaściwą wykładnię i zastosowanie art. 32 i 45 Konstytucji RP, skut-

kiem czego Sąd Okręgowy uznał z tylko sobie znanych powodów, że „nieaktualne

roszczenia pozwanego opisane w jego apelacji stoją przed prawem powoda do rów-

nego traktowania przez władze publiczne i jego prawem do sprawiedliwego i jawnego

rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bez-

stronny i niezawisły sąd [...].”

W uzasadnieniu tych zarzutów powód podniósł, że został wyrokiem Sądu Re-

jonowego [...] przywrócony do pracy i zgłosił się do pracy u pozwanego, nabywając

tym samym prawo do wynagrodzenia za cały czas pozostawania bez pracy, jako że

podlegał ochronie przewidzianej w art. 32 ustawy o związkach zawodowych. Rosz-

czenie to zostało uznane przez syndyka masy upadłości pozwanego i umieszczone

na liście wierzytelności. Z tego tytułu syndyk w trakcie postępowania upadłościowego

wypłacał mu z masy upadłości stosowne wynagrodzenie. Po zakończeniu postępo-

wania upadłościowego Sąd Rejonowy wydał powodowi klauzulę wykonalności co do

kwoty niezaspokojonej w postępowaniu upadłościowym. Co do tej kwoty powód uzy-

skał prawomocne zabezpieczenie swoich roszczeń w stosunku do osoby trzeciej na

podstawie art. 527 k.c. Zaskarżone orzeczenie prowadzi do pozbawienia powoda

prawa do wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy zasądzonego przez Sąd

Rejonowy, a nadto umożliwia osobie trzeciej złożenie skargi przeciwko prawomoc-

nemu wyrokowi w sprawie cywilnej nakładającemu na tę osobę obowiązek zaspoko-

jenia roszczeń wynikających z listy wierzytelności i niezaspokojonych w postępowa-

niu upadłościowym, ponieważ jeśli powód nie miałby prawa do wynagrodzenia za

czas pozostawania bez pracy to i osoba trzecia nie miałaby obowiązku w stosunku

do nieistniejącej wierzytelności. Zdaniem skarżącego wpisanie wierzytelności na listę

wierzytelności stanowiło uznanie powództwa (przez syndyka, który zastępował po-

zwaną stosownie do treścią art. 90 Prawa upadłościowego z 1934 r.) i uznaniem tym

Sąd był związany.

Skarżący zarzucił także naruszenie prawa procesowego, które w jego ocenie

miało wpływ na wynik sprawy - art. 379 pkt 4 k.p.c. w związku z art. 49 k.p.c. i art. 50

§ 3 k.p.c. oraz art. 149 k.p.c., art. 203 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. w związku z

4

art. 45, art. 92 i art. 176 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji ochronie praw i

wolności i art. 22 § 1a Prawa o ustroju sądów powszechnych, a także art. 182 § 3

k.p.c. i art. 213 § 2 k.p.c. w związku z art. 90 Prawa upadłościowego z 1934 r.- po-

przez udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia sędziego, który na swój wniosek z

dnia 9 maja 2008 r., oparty na przepisie art. 49 k.p.c., wyłączony został postanowie-

niem z dnia 12 maja 2008 r. z rozpatrywania niniejszej sprawy oraz sędziego, co do

którego powód złożył w dniu 3 czerwca 2008 r. wniosek o jego wyłączenie i który to

wniosek nie został jeszcze rozpoznany przez właściwy sąd, a także poprzez bez-

prawną ingerencję prezesa Sądu Okręgowego w Częstochowie w postępowanie,

polegającą na wydaniu decyzji o pozbawieniu przewodniczącego składu orzekające-

go uprawnień do wyznaczania rozpraw, co spowodowało brak osobistej komunikacji

ze stronami procesu, gdy tymczasem to do przewodniczącego składu należy „wybór

strategii rozstrzygnięcia.” Skarżący wskazał, że sędzia podlega ustawom a nie regule

kreowanej przez prezesa sądu lub sędziego funkcyjnego. Okoliczności te, zdaniem

skarżącego, stanowią o nieważności postępowania.

Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący

podniósł, że wyjaśnienia wymaga, czy w świetle art. 32, art. 45, art. 92, art. 176 § 2

Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji Praw Człowieka, a także art. 149 k.p.c., 206

k.p.c., 391 § 1 k.p.c. prezes sądu okręgowego może pozbawić przewodniczącego

składu orzekającego uprawnień do wyznaczania rozpraw oraz czy może tworzyć

prawo równe ustawie, a także czy „rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia

23 lutego 2007 r. (Dz.U. z dnia 2 marca 2007 r.) wydano z naruszeniem wymogów

konstytucyjnych (art. 92 Konstytucji).” Nadto, występujące zagadnienie prawne spro-

wadza się także do odpowiedzi na pytanie, czy powód jest równy wobec prawa w

stosunku do osoby trzeciej, dla której bezprawna ingerencja prezesa Sądu Okręgo-

wego stworzyła możliwość rewizji niekorzystnego dla niej prawomocnego orzeczenia

w sprawie I C 1549/05 oraz czy nie został on pozbawiony prawa do niezależnego,

bezstronnego i niezawisłego sądu, skoro art. 183 § 3 k.p.c. nakładał obowiązek umo-

rzenia postępowania apelacyjnego, uprzednio zawieszonego, co spowodowałoby

uprawomocnienie się wyroku Sądu pierwszej instancji zasądzającego wynagrodzenie

za czas pozostawania bez pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

W pierwszej kolejności ocenie podlega najdalej idący zarzut dotyczący nie-

ważności postępowania. Zgodnie z powołanym w drugiej podstawie kasacyjnej prze-

pisem art. 379 pkt 4 k.p.c. nieważność postępowania zachodzi, jeżeli skład sądu

orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu sprawy

brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy. Do nieważności na tej podstawie praw-

nej miało dojść z dwóch względów. Po pierwsze, w składzie orzekającym brali udział

sędziowie, z których jeden, już po wydaniu zaskarżonego orzeczenia, został wyłą-

czony na swój wniosek od rozpoznania sprawy oraz drugi, co do którego - również

po wydaniu postanowienia - powód złożył wniosek o wyłączenie go od rozpoznawa-

nia sprawy. Po drugie, jak twierdzi skarżący, na mocy decyzji prezesa Sądu Okręgo-

wego przewodniczący składu orzekającego pozbawiony został uprawnienia do wy-

znaczania rozpraw. Co do pierwszej z tych kwestii, to pogląd wyrażony w wyroku

Sądu Apelacyjnego z dnia 29 stycznia 2004r., I ACa 1186/03 (OSA 2004 nr 12, poz.

47), że rozpoznanie sprawy z naruszeniem art. 50 § 3 k.p.c. przez sędziego, co do

którego następnie zapadło orzeczenie o jego wyłączeniu lub wniosek o wyłączenie

oparty na art. 49 k.p.c. nie został w ogóle rozpoznany, należy uznać za rozpoznanie

sprawy przez sędziego wyłączonego z mocy ustawy (art. 379 pkt 4 k.p.c.), odnosi się

do innego stanu faktycznego niż występujący w niniejszej sprawie. W tamtym postę-

powaniu wniosek o wyłączenie sędziego wpłynął i nie został rozpoznany przed wy-

daniem zaskarżonego orzeczenia. W niniejszej sprawie zaskarżone postanowienie

zapadło 18 kwietnia 2008 r., a wniosek sędziego o wyłączenie go ze sprawy złożony

został w dniu 9 maja 2008 r., postanowienie o wyłączeniu zapadło w dniu 12 maja

2008 r., natomiast wniosek powoda o wyłączenie innego sędziego złożony został w

dniu 3 czerwca 2008 r. Wszystkie zatem wymienione czynności procesowe dokona-

ne zostały po wydaniu zaskarżonego orzeczenia. W tej sytuacji nie ma mowy o naru-

szeniu przepisu art. 50 § 3 k.p.c., w myśl którego aż do rozstrzygnięcia sprawy o

wyłączenie sędzia może spełniać tylko czynności niecierpiące zwłoki. Zakaz doko-

nywania przez sędziego czynności innych niż niecierpiące zwłoki biegnie w sposób

oczywisty od złożenia wniosku o wyłączenie. Skoro w dacie wydania zaskarżonego

orzeczenia żaden z sędziów nie był nim objęty, jako że wnioski złożone zostały póź-

niej, uznać należy, że żaden z nich nie był wyłączony z mocy ustawy od rozpozna-

wania przedmiotowej sprawy.

Natomiast, jeśli chodzi o sposób procedowania przez sąd, a więc na rozprawie

czy też na posiedzeniu niejawnym, to problem ten sprowadza się do zastosowania

6

obowiązujących przepisów postępowania. Sąd Okręgowy podzielił pogląd Sądu Naj-

wyższego wyrażony w postanowieniu dnia 12 października 1999 r., III CKN 698/98

(OSNC 2000 nr 4, poz. 73), że orzeczenia wydawane na podstawie art. 386 § 3

k.p.c. zapadają w formie postanowień. Z tego stanowiska zaś wywiódł najwyraźniej

wniosek, że postanowienie to może zapaść na posiedzeniu niejawnym. Z przedsta-

wionych okoliczności, a także z treści wniosku sędziego o wyłączenie go od rozpo-

znawania niniejszej sprawy, nie sposób wnioskować, jak to czyni skarżący, że sąd

orzekał w stanie braku niezawisłości i bezstronności, związany jakąś bliżej nieokre-

śloną decyzją prezesa Sądu Okręgowego w Częstochowie o pozbawieniu przewod-

niczącego składu orzekającego uprawnień do wyznaczania rozpraw.

Przechodząc do kwestii związanych z prawidłowością decyzji Sądu Okręgowego co

do konieczności umorzenia postępowania w całości (w konsekwencji konieczności

uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji), to uzasadniony jest zarzut naruszenia

art. 182 § 3 k.p.c.

Podstawowym i niezbędnym wymaganiem występowania w procesie w cha-

rakterze strony jest zdolność sądowa. W myśl art. 64 § 1 k.c. każda osoba fizyczna i

prawna ma zdolność występowania w procesie jako strona. Poza Skarbem Państwa

o istnieniu osoby prawnej decyduje przepis szczególny przyznający jej tę osobowość

(art. 33 k.c.). W przypadku spółdzielni pracy przepisem tym jest art. 11 § 1 Prawa

spółdzielczego, zgodnie z którym spółdzielnia nabywa osobowość prawną z chwilą

wpisania jej do Krajowego Rejestru Sądowego. Zatem wpis do tego Rejestru ma cha-

rakter konstytutywny, a wykreślenie spółdzielni z Krajowego Rejestru Sądowego na

wniosek syndyka, stosownie do treści art. 136 Prawa spółdzielczego, oznacza utratę

jej bytu prawnego, w konsekwencji utratę zdolności sądowej. Pierwotny nieusuwalny

brak w zakresie zdolności sądowej prowadzi w postępowaniu pierwszoinstancyjnym

do odrzucenia pozwu (art. 199 § 1 pkt 3 i § 2 k.p.c. w związku z art. 71 k.p.c.). Na-

stępcza utrata zdolności sądowej stanowi podstawę do zawieszenia postępowania w

oparciu o przepis art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c., a w razie stwierdzenia braku następcy

prawnego strony, która utraciła zdolność sądową, a w każdym razie po upływie roku

od daty postanowienia o zawieszeniu z tej przyczyny, sąd umorzy postępowanie w

myśl art. 182 § 1 zdanie drugie k.p.c. Ten przepis przywołany został przez Sąd Okrę-

gowy jako podstawa rozstrzygnięcia. Jednocześnie Sąd uznał, że uprawnia on do

umorzenia postępowania w całości, a więc i do uchylenia wyroku Sądu pierwszej

instancji. W poglądzie tym podkreśla się, że umorzenie wyłącznie postępowania

7

apelacyjnego prowadziłoby do uprawomocnienia się wyroku Sądu pierwszej instancji,

który w apelacji był przez pozwanego kwestionowany. Dopatrzyć się w nim można

analogii do stanowiska wyrażonego w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia z 15

lutego 2002 r., V CKN 1100/00 (OSNC 2003, nr 1, poz. 11), który stwierdził, że nie-

usuwalna utrata zdolności sądowej strony wywołuje potrzebę umorzenia całego po-

stępowania na podstawie art. 355 § 1 k.p.c., ponieważ umorzenie postępowania ka-

sacyjnego spowodowałoby uprawomocnienie się zaskarżonego orzeczenia Sądu

drugiej instancji, które pozwany w kasacji kwestionował w całości. Tak więc Sąd

Okręgowy nie zwrócił uwagi na to, iż powielona przez niego argumentacja nie doty-

czy umorzenia postępowania na podstawie art. 182 § 1 zdanie drugie k.p.c.

Rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego w niniejszej sprawie dotyczyło postępo-

wania uprzednio zawieszonego z uwagi na ogłoszenie upadłości pozwanej (art. 174

§ 1 pkt 4 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania postanpowienia o za-

wieszeniu). Z chwilą ustania tej przyczyny zawieszenia strona utraciła zdolność są-

dową, a brak jej ogólnego następcy prawnego uniemożliwiał podjęcie zawieszonego

postępowania w oparciu o przepis art. 180 § 1 pkt 2 k.p.c. Stwierdzenie zaś, że brak

ten jest nieusuwalny, uzasadniało umorzenie zawieszonego postępowania na pod-

stawie art. 182 § 1 zdanie drugie k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Przepis ten

jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 355 § 1 k.p.c. i ma zastosowanie w

niniejszej sprawie zgodnie z zasadą lex specialis derogat legi generali. W konse-

kwencji, zakres postępowania podlegającego umorzeniu określa przepis art. 182 § 3

k.p.c., zgodnie z którym umorzenie zawieszonego postępowania przez sąd wyższej

instancji powoduje uprawomocnienie się zaskarżonego orzeczenia, z wyjątkiem

spraw o unieważnienie małżeństwa lub o rozwód oraz o ustalenie nieistnienia mał-

żeństwa, w których postępowanie umarza się wówczas w całości. Oznacza to, że nie

było podstawy do umorzenia postępowania w całości lecz umorzeniu podlegało wy-

łącznie postępowanie wywołane wniesieniem apelacji. W tym kontekście, nawiązując

do kontrowersji związanych z wydaniem zaskarżonego postanowienia na posiedze-

niu niejawnym, stwierdzić należy, że skoro umorzeniu podlega postępowanie znaj-

dujące się w stadium zawieszenia, to może ono zapaść wyłącznie na posiedzeniu

niejawnym. Wyznaczenie rozprawy wymagałoby bowiem podjęcia postępowania,

czemu na przeszkodzie stoi przepis art. 180 § 1 pkt 2 k.p.c.

W skardze kasacyjnej powołano się na liczne naruszenia przepisów prawa

materialnego. Skoro w niniejszej sprawie problemem jest zagadnienie proceduralne,

8

a nie stanowi go merytoryczne rozstrzygnięcie o żądaniach pozwu, przywoływanie w

podstawach kasacyjnych przepisów prawa materialnego nie ma uzasadnienia. Roz-

strzyganie o kwestii formalnej (proceduralnej) w postępowaniu odbywa się bez sto-

sowania przepisów prawa materialnego, zatem nie mogły one zostać naruszone

przez Sąd. Również odwoływanie się do wartości konstytucyjnych - równości oby-

wateli wobec prawa (art. 32 Konstytucji RP), prawa do sprawiedliwego i jawnego

rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bez-

stronny i niezawisły sąd (art. 45 Konstytucji RP) nie jest argumentem do podważania

orzeczenia sądu w skardze kasacyjnej, gdyż zasady te samodzielnie nie kreują praw

podmiotowych jednostki, lecz skierowane są do władzy ustawodawczej, która w

stanowieniu aktów prawa ma obowiązek realizowania wartości określonych ustawą

zasadniczą, ewentualnie stanowią wskazanie dla wykładni stosowanych przez sąd

przepisów. Mogą one zatem stanowić jedynie wsparcie zarzutów dotyczących błęd-

nej wykładni przepisów prawa, ale przepisów, które mają zastosowanie w sprawie.

Tymczasem w niniejszej skardze, w pierwszej podstawie kasacyjnej, zarzuty naru-

szenia wartości konstytucyjnych powiązano z przepisami prawa materialnego, nie-

mającymi znaczenia dla rozstrzygnięcia kwestii proceduralnej.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39815

§ 1 k.p.c.

orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto na pod-

stawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.

========================================