II UK 146/08

Wyrok z dnia 13 stycznia 2009 r.

II UK 146/08

1. Wspólnik spółki cywilnej prowadzący działalność gospodarczą ma in-

dywidualny tytuł do ubezpieczenia społecznego.

2. Udokumentowana i usprawiedliwiona przerwa w prowadzeniu działal-

ności gospodarczej uzasadnia zwolnienie przedsiębiorcy z obowiązku opłaca-

nia składek za okresy tych przerw oraz z podlegania ubezpieczeniu społecz-

nemu.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie: SN Beata

Gudowska, SA Maciej Pacuda.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 stycznia

2009 r. sprawy z wniosku Ewy G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-

Oddziałowi w G. z udziałem zainteresowanego Mariusza G. o ustalenie okresu pro-

wadzenia działalności podlegającej obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu, na

skutek skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdań-

sku z dnia 8 stycznia 2008 r. [...]

1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację organu rentowego,

2. zasądził od strony pozwanej na rzecz wnioskodawczyni kwotę 120 zł (sto

dwadzieścia ) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 8 stycznia 2008 r. [...] Sąd Apelacyjny w Gdańsku zmie-

nił, na skutek apelacji pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału

Wojewódzkiego w G., wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Ubezpieczeń Społecznych

w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 6 marca 2006 r. i oddalił odwołanie wnio-

skodawczyni Ewy G. od decyzji ZUS z dnia 14 października 2005 r. w sprawie o

ustalenie okresu prowadzenia działalności podlegającej obowiązkowemu ubez-

pieczeniu społecznemu, przy udziale zainteresowanego Mariusza G.

2

W sprawie ustalono, że w dniu 8 marca 2000 r. Ewa G. i Mariusz G. zawarli

umowę spółki cywilnej, w ramach której zobowiązali się do prowadzenia pozarolni-

czej działalności gospodarczej - biura rachunkowego. W dniu 1 kwietnia 2001 r.

wspólnicy uzyskali odrębne wpisy do ewidencji działalności gospodarczej. Wniosko-

dawczyni była zatrudniona na podstawie umowy o pracę w okresach: od 16 sierpnia

1998 r. do 30 września 2000 r. w E. spółce z o.o. oraz od 23 marca 2001 r. do 31

marca 2004 r. w P. TF spółce z o.o. Z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej

została zgłoszona przez spółkę w okresie od 1 października 2000 r. do 22 marca

2001 r. do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego, a w okresie od 9

marca 2000 r. do 30 września 2000 r. i od 23 marca 2000 r. do 31 marca 2004 r. do

ubezpieczenia zdrowotnego. W okresie od 22 marca 2004 r. do daty ustania zatrud-

nienia w P. TF spółce z o.o. przebywała na zwolnieniu lekarskim. Pomiędzy 1 kwiet-

nia 2004 r. a 15 października 2004 r. korzystała nadał ze zwolnienia lekarskiego i

pobierała zasiłek chorobowy. Organ rentowy dwukrotnie kontrolował prawidłowość

zwolnienia lekarskiego wnioskodawczyni, a kontrole wykazały zasadność zwolnień.

W dniu 16 października 2004 r. Ewa G. została ponownie zgłoszona przez spółkę do

ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu prowadzenia poza-

rolniczej działalności gospodarzącej. W grudniu 2004 r. ZUS przeprowadził kontrolę

w spółce „R.” i decyzją z dnia 14 października 2005 r., stwierdził że wnioskodawczyni

podlega ubezpieczeniom społecznym - emerytalnym, rentowym i wypadkowemu z

tytułu prowadzenia działalności gospodarczej jako wspólnik w spółce cywilnej - od

dnia 1 kwietnia 2004 r. do 15 października 2004 r. Organ rentowy przyjął, że osoby

prowadzące taką działalność w ramach spółki cywilnej podlegają obowiązkowo

ubezpieczeniom społecznym także wówczas, gdy osobiście nie wykonują działalno-

ści, lecz jest ona wykonywana przez pozostałych wspólników lub pracowników, stąd

wnioskodawczyni, pomimo choroby, zachowała status przedsiębiorcy prowadzącego

działalność gospodarczą w spółce cywilnej.

W odwołaniu wnioskodawczyni wskazała, że w spornym okresie nie mogła

wykonywać działalności gospodarczej z powodu długotrwałej i ciężkiej choroby, a z

racji wykonywania przez nią wolnego zawodu, czynności objęte zakresem działalno-

ści gospodarczej musiały być realizowane przez nią osobiście.

Wyrokiem z dnia 6 marca 2006 r. Sąd Okręgowy-Sąd Ubezpieczeń Społecz-

nych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni zmienił zaskarżoną decyzję, orzekając, iż brak

jest podstaw do objęcia wnioskodawczyni ubezpieczeniem społecznym w okresie

3

pomiędzy 1 kwietnia 2004 r. a 15 października 2004 r., ponieważ w tym okresie nie

prowadziła ona działalności gospodarczej i nie podlegała z tego tytułu ubezpiecze-

niom społecznym. Sąd pierwszej instancji wskazał, że o ubezpieczeniu przesądza

faktyczne - rzeczywiste podjęcie i wykonywanie działalności gospodarczej, natomiast

sam wpis nie stanowi o tym czy przedsiębiorca prowadzi działalność gospodarczą. W

ocenie Sądu udokumentowana i usprawiedliwiona przerwa w prowadzeniu działalno-

ści gospodarczej uzasadniała zwolnienie wspólnika spółki cywilnej z obowiązku opła-

cania składek za okresy tych przerw oraz z podlegania ubezpieczeniu społecznemu,

a wnioskodawczyni wskazała chorobę (w okresie od 22 marca do 15 października

2004 r.) jako zasadną przyczynę przerwy w prowadzeniu działalności gospodarczej,

powodującą okresowe ustanie obowiązku ubezpieczenia.

Stanowiska tego nie podzielił Sąd drugiej instancji. W jego ocenie, dla objęcia

wspólnika spółki cywilnej obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym, nie jest ko-

nieczne realizowanie przez niego osobiście postanowień umowy spółki, a tym sa-

mym w okresie pomiędzy 1 kwietnia 2004 r. a 15 października 2004 r. wnioskodaw-

czyni nie utraciła statusu osoby prowadzącej działalność gospodarczą w rozumieniu

art. 13 pkt 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), co w konsekwencji powoduje,

iż z mocy samego prawa podlegała ona w tym okresie obowiązkowo ubezpieczeniom

emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył skargą kasacyjną pełnomocnik wniosko-

dawczyni i zarzucając naruszenie prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię -

art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych, w zakresie uznania, że „pojęcie -prowadzenie działalności gospodar-

czej - oznacza wyłącznie formalne figurowanie w Ewidencji Działalności Gospodar-

czej prowadzonej w oparciu o ustawę z dnia 19 listopada 1999 r. Prawo działalności

gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.) jako osoba fizyczna prowadząca

działalność gospodarczą”, wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku, poprzez oddalenie

apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wraz z orzeczeniem o kosztach postę-

powania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Stosownie do art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach skargi kasacyjnej (jej podstaw) i jest związany ustaleniami faktycznymi

stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera zarzutu

naruszenia przepisów postępowania (jak w rozpatrywanej sprawie), bądź jeżeli taki

zarzut okaże się niezasadny. Wstępnie należy zwrócić uwagę że na podstawie art.

13 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych,

zwanej dalej ustawą systemową (w brzmieniu sprzed zmiany, ustawą z dnia 10 lipca

2008 r. o zmianie ustawy o swobodzie działalności gospodarczej oraz o zmianie nie-

których innych ustaw, Dz.U. Nr 141, poz. 888 ze zm.), obowiązkowo ubezpieczeniu

emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu podlegają osoby prowa-

dzące działalność pozarolniczą - w okresie od dnia rozpoczęcia do dnia zaprzestania

jej wykonywania. Przepis art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy systemowej definiuje prowadzą-

cego działalność gospodarczą jako osobę zajmującą się tą działalnością na podsta-

wie przepisów o działalności gospodarczej lub innych przepisów szczególnych.

Ubezpieczeniu społecznemu nie podlega samo uczestnictwo w spółce cywilnej lecz

prowadzenie działalności gospodarczej na podstawie przepisów o działalności go-

spodarczej. Ustawa z dnia 19 listopada 1999 r. - Prawo działalności gospodarczej

(Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.) za przedsiębiorców uznała („także”) wspólników

spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej (art. 2

ust. 3). Tym samym w zakresie powadzonej działalności gospodarczej spółka cywil-

na nie ma podmiotowości prawnej i nie prowadzi działalności gospodarczej, gdyż nie

jest przedsiębiorcą, przedsiębiorcami mogą być tylko jej wspólnicy. Wspólnik spółki

cywilnej prowadzący działalność gospodarczą ma więc indywidualny tytuł do ubez-

pieczenia społecznego. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 marca 2008

r., I UK 251/07 (OSNP 2009 nr 13-14, poz. 179), ubezpieczenie społeczne wspólnika

spółki cywilnej zależy od osobistego prowadzenia w tej spółce pozarolniczej działal-

ności gospodarczej. W treści uzasadnienia Sąd Najwyższy wskazał także, iż spółka

cywilna jest tylko wewnętrznym stosunkiem zobowiązaniowym wspólników. Działal-

ność gospodarczą mogą prowadzić tylko jej wspólnicy i z tego tytułu podlegają ubez-

pieczeniu. Wspólnik spółki cywilnej staje się przedsiębiorcą gdy podejmuje i wyko-

nuje działalność gospodarczą, a nie dlatego, że przystępuje do spółki cywilnej.

Ubezpieczeniom społecznym wspólnik podlega nie z racji uczestnictwa w spółce lecz

samodzielnie skutkiem prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej na

podstawie przepisów o działalności gospodarczej. Tak więc wspólnik spółki cywilnej,

5

który nie wykonuje działalności gospodarczej nie jest przedsiębiorcą i nie ma pod-

stawy do ubezpieczenia społecznego z braku takiej działalności (art. 8 ust. 6 pkt 1

ustawy systemowej w związku z art. 2 ustawy Prawo działalności gospodarczej). Po-

dzielenie stanowiska Sądu Apelacyjnego, że podstawa ubezpieczenia wynika z sa-

mego uczestnictwa w spółce cywilnej prowadzącej działalność gospodarczą, nie jest

trafne i stoi w sprzeczności nie tylko z Prawem działalności gospodarczej (podobnie

w obecnej ustawie z 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej - art. 4 ),

lecz również z systemem ubezpieczeń społecznych, w którym ubezpieczeniom pod-

lega osoba fizyczna (wspólnik) i prowadzona przez nią działalność (art. 4 pkt 1

ustawy systemowej). W systemie ubezpieczeń społecznych wspólnik spółki cywilnej

traktowany jest tak jak osoba prowadząca działalność gospodarczą i jego ubezpie-

czenie zależy stąd od osobistego prowadzenia takiej działalności. Czym innym jest

natomiast cel działalności gospodarczej spółki (art. 860 § 1 k.c.). Realizacja tego

celu, mimo okresowego nieprowadzenia działalności gospodarczej przez jednego

wspólnika, nie oznacza, że ten wspólnik, który ani nie występuje ze spółki ani nie

dokonuje wyrejestrowania z ewidencji swojej działalności ma inną podstawę ubez-

pieczenia społecznego niż określona w art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt

1 ustawy systemowej oraz w związku z art. 2 uprzedniej ustawy Prawo działalności

gospodarczej i art. 4 obecnej ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Osią-

ganie lub realizacja wspólnego celu gospodarczego spółki nie stanowią warunku

ubezpieczenia społecznego wspólnika, gdyż jest to cel wynikający z wewnętrznego

zobowiązania wspólników. Ubezpieczenie społeczne stanowi pochodną prowadzenia

działalności gospodarczej w rozumieniu wskazanych ustaw, natomiast ustawa o

systemie ubezpieczeń społecznych nie wkracza w zakres prawa zobowiązań doty-

czącego spółki cywilnej, wyznaczonego kodeksem cywilnym i umową spółki. Ubez-

pieczenie społeczne wspólnika spółki cywilnej zależy więc od osobistego prowadze-

nia w tej spółce działalności gospodarczej. W rozpoznawanej sprawie faktyczny

okres niewykonywania działalności gospodarczej nie jest bez znaczenia dla istnienia

podstawy ubezpieczenia. Granice czasowe podlegania ubezpieczeniom społecznym

osób prowadzących działalność gospodarczą określa art. 13 pkt 4 ustawy systemo-

wej, co nie oznacza, że dla jej stwierdzenia (przyjęcia) decydujące znaczenie ma

sam wpis w ewidencji podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. Wpis uza-

sadnia domniemanie prawne oraz faktyczne prowadzenia działalności gospodarczej

(art. 234 k.p.c., art. 231 k.p.c.), w której może jednak zachodzić rzeczywista przerwa

6

w jej prowadzeniu, związana z okresowym (trwałym) zaprzestaniem prowadzenia

działalności, którego przyczyną może być choroba. Faktem niespornym jest, iż w

okresie od 1 kwietnia 2004 r. do 15 października 2004 r., wnioskodawczyni nie po-

dejmowała osobiście czynności określonych w § 2 i 8 umowy spółki. Tymczasem, w

świetle wyżej przedstawionych uwag, ubezpieczenie społeczne osób prowadzących

działalność gospodarczą jest pochodną tej działalności i w tym znaczeniu zachodzi z

mocy ustawy. Zaprzestanie działalności gospodarczej może być okresowo spowo-

dowane przerwą w jej wykonywaniu. Orzecznictwo akceptuje, że ubezpieczenie

społeczne nie zachodzi w okresach nieprowadzenia działalności (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z 10 grudnia 1997 r., II UKN 392/97, OSNAPiUS 1998 nr 19, poz. 584;

z 14 kwietnia 1999 r., II UKN 570/98, OSNAPiUS 2000 nr 13, poz. 518; z 12 stycznia

2000 r., II UKN 302/99, OSNAPiUS 2001 nr 9, poz. 326; z 31 marca 2000 r., II UKN

457/99, OSNAPiUS 2001 nr 18, poz. 564; z 3 kwietnia 2003 r., II UK 221/02, OSNP

2004 nr 9, poz. 161; z 12 maja 2005 r., I UK 275/04, OSNP 2006 nr 3-4, poz. 59).

Udokumentowana i usprawiedliwiona przerwa w prowadzeniu działalności gospodar-

czej uzasadnia zwolnienie przedsiębiorcy z obowiązku opłacania składek za okresy

tych przerw oraz z podlegania ubezpieczeniu społecznemu.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na mocy

art. 39816

k.p.c. O kosztach orzeczono po myśli art. 98 k.p.c., biorąc pod uwagę ta-

ryfowe wynagrodzenie pełnomocnika wnioskodawczyni - § 11 ust.2 w związku z § 12

ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w

sprawie opłat za czynności radców prawnych (...), Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.

========================================