III CZP 132/08

Uchwała z dnia 16 stycznia 2009 r., III CZP 132/08

Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący)

Sędzia SN Mirosław Bączyk (uzasadnienie)

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku "R. Banku P." S.A. w W. przy

uczestnictwie dłużników Elżbiety Marii B., Sebastiana B. i Piotra B. o nadanie

klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu, po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 16 stycznia 2009 r. zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Szczecinie postanowieniem z

dnia 26 września 2008 r.:

"Czy na podstawie art. 98 ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo

bankowe bank uprawniony jest do wystawienia po śmierci osoby, która

bezpośrednio z bankiem dokonywała czynności bankowej, bankowego tytułu

egzekucyjnego, z wymienieniem w jego treści jako dłużnika wyłącznie ww. osoby?"

podjął uchwałę:

Bank nie jest uprawniony do wystawienia bankowego tytułu

egzekucyjnego przeciwko osobie, która bezpośrednio z bankiem dokonała

czynności bankowej, po śmierci tej osoby.

Uzasadnienie

Dłużnik banku zawarł z bankiem umowę kredytową i przed śmiercią nie

wykonał obciążającego go zobowiązania kredytowego. Bank wystawił bankowy tytuł

egzekucyjny, w którym wymienił zmarłego kredytobiorcę jako dłużnika i wnosił o

nadanie temu tytułowi klauzuli wykonalności z zaznaczeniem przejścia obowiązku

świadczenia na inne osoby, tj. trzech spadkobierców kredytobiorcy. Sąd Rejonowy

oddalił wniosek banku i stwierdził, że w świetle przepisów art. 96-97 ustawy z dnia

29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665

ze zm. – dalej: „Pr.bank.”) nie jest dopuszczalne wystawienie bankowego tytułu

egzekucyjnego po śmierci dłużnika banku, który zawarł z bankiem umowę kredytu.

Rozpoznając zażalenie banku, Sąd Okręgowy przedstawił Sądowi

Najwyższemu wskazane na wstępie zagadnienie prawne. Przytaczając uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 2004 r., III CZP 98/03 (OSNC 2005, nr 2, poz.

27), Sąd Okręgowy stwierdził, że podziela zawarte w niej stanowisko, jednakże

uchwała ta nie pozwala na sformułowanie jednoznacznej odpowiedzi odnośnie do

możliwości wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego po śmierci dłużnika

banku i wymienienia w jego treści tego dłużnika.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie pojawiło się już w orzecznictwie Sądu

Najwyższego. W uchwale z dnia 7 stycznia 2004 r., III CZP 98/03 stwierdzono, że

art. 98 ust. 2 Pr.bank. nie stanowi podstawy do wystawienia bankowego tytułu

egzekucyjnego przeciwko spadkobiercom dłużnika banku. Wyjaśniono, że pisemne

oświadczenie o poddaniu się egzekucji, przewidziane w art. 97 Pr.bank., i

wynikające z niego konsekwencje dla składającego oświadczenie (dłużnika banku)

nie przechodzą na podstawie przepisów o dziedziczeniu na podmiot, który nie

podpisał takiego oświadczenia (spadkobiercę dłużnika), art. 98 ust. 2 Pr.bank. nie

czyni bowiem odstępstw od ogólnych reguł dziedziczenia obowiązków majątkowych

lub pewnych sytuacji prawnych. Poszukując zakresu regulacji objętej art. 98 ust. 2

Pr.bank., Sąd Najwyższy stwierdził jednocześnie, że w przepisie tym nie

uregulowano w ogóle kwestii wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego, a

przewidziano wyłącznie możliwość nadania klauzuli wykonalności przeciwko „innym

osobom”, tj. spadkobiercom dłużnika. Świadczyć o tym może dodatkowo

okoliczność, że w omawianym przepisie wspomina się o małżonku dłużnika,

przeciwko któremu nie wystawia się odrębnego tytułu egzekucyjnego, lecz nadaje

się przeciwko niemu klauzulę wykonalności z ograniczeniem jego

odpowiedzialności do majątku wspólnego małżonków.

Omawiana uchwała wzbudziła w literaturze zarówno aprobatę, jak i krytykę.

Dopatrywano się w niej przede wszystkim intencji Sądu Najwyższego do

wyeliminowania możliwości posłużenia się przez banki bankowym tytułem

egzekucyjnym, gdy do następstwa prawnego (spadkobrania) doszło przed jego

wystawieniem, co oznacza w istocie powrót do rozpoznawczego postępowania

sądowego. Dostrzeżono także w uchwale wsparcie dla poglądu, że bank –

wystawiając bankowy tytuł egzekucyjny po śmierci dłużnika – powinien wskazać w

nim tego dłużnika jako poprzednika prawnego, a następnie wystąpić o nadanie

bankowego tytułu egzekucyjnego klauzuli wykonalności przeciwko następcom

prawnym dłużnika (spadkobiercom). Chodzi tu o bronioną w literaturze koncepcję

wystawienia przez banki bankowego tytułu egzekucyjnego post mortem.

Eksponowane jest też stanowisko, że – wbrew myśli wyrażonej w uchwale – banki

są uprawnione do wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego wprost przeciwko

spadkobiercy dłużnika banku, gdy śmierć tego dłużnika nastąpiła jeszcze przed

wystawieniem tytułu. Podnosi się w tym przypadku argument, że z treści art. 98 ust.

2 Pr.bank. nie wynika intencja ustawodawcy pozbawienia banków możliwości

posłużenia się bankowym tytułem egzekucyjnym przeciwko spadkobiercom

dłużnika, a podstawą wydania tytułu przeciwko takim spadkobiercom może być

ogólny przepis art. 96 Pr.bank.

Nie budzi wątpliwości możliwość uzyskania klauzuli wykonalności przez bank

przeciwko spadkobiercom osoby, która dokonała czynności bankowej bezpośrednio

z bankiem i złożyła oświadczenie o poddaniu się egzekucji, czyli tzw. oświadczenie

egzekucyjne (art. 97 § 1 i § 2 Pr.bank.), a bank jeszcze przed śmiercią tej osoby

wystawił przeciwko niej bankowy tytuł egzekucyjny, miałby bowiem wówczas

zastosowanie art. 788 § 1 k.p.c. Wystawienie bankowego tytułu egzekucyjnego,

przy zachowaniu formalnych wymogów określonych w art. 96 Pr.bank., oznacza

powstanie tytułu egzekucyjnego w rozumieniu art. 788 § 1 k.p.c., a wykazanie

następstwa prawnego w toku postępowania klauzulowego mogłoby nastąpić

odpowiednim dokumentem. Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie

prawne dotyczy jednak sytuacji, w której bankowy tytuł egzekucyjny nie został

wystawiony przed śmiercią dłużnika banku, a bank zamierza korzystać z

uproszczonego sposobu dochodzenia swej należności.

Jak wspomniano, w literaturze pojawił się pogląd o możliwości wystawienia

przez bank bankowego tytułu egzekucyjnego obejmującego osobę, z którą bank

bezpośrednio dokonał czynności bankowej, także po śmierci tej osoby z

jednoczesnym wskazaniem, że obowiązek świadczenia tej osoby przeszedł na

oznaczone osoby trzecie. Do takiego wniosku prowadzi restryktywna wykładnia art.

98 ust. 2 Pr.bank., zgodnie z którą przeciwko osobom wymienionym w tym

przepisie (w tym – spadkobiercom) nie mógłby być wystawiony bankowy tytuł

egzekucyjny, bo tej materii prawnej przepis ten w ogóle nie reguluje, natomiast

mogłaby być nadana przeciwko nim klauzula wykonalności. Skoro art. 98 ust. 2

Pr.bank. dopuszcza jednak możliwość posłużenia się przez bank bankowym

tytułem egzekucyjnym także po śmierci dłużnika, to tym samym bank zachowuje

uprawnienie do wystawienia tytułu obejmującego nieżyjącego dłużnika, a następnie

– uprawnienie do wystąpienia z wnioskiem o nadanie klauzuli wykonalności

przeciwko spadkobiercy.

Artykuły 96-98 Pr.bank. nie dają usprawiedliwionych podstaw do przyjęcia

takiej interpretacji, nie można bowiem zakładać, że de lege lata istnieją różnice

konstrukcyjne w ujęciu bankowego tytułu egzekucyjnego w art. 96 ust. 2 i art. 98

ust. 2 Pr.bank. Zgodnie z art. 96 ust. 2 Pr.bank., jednym z podstawowych,

formalnych wymogów bankowego tytułu egzekucyjnego jest m.in. wskazanie przez

bank dłużnika zobowiązanego do zapłaty oraz określenie rozmiaru i struktury

prawnej jego zadłużenia wobec banku. Istotne jest zatem nie tylko samo

sprecyzowanie w tytule istniejącego zadłużenia, lecz także samo określenie

dłużnika i czynności bankowej, dokonanej z udziałem tego dłużnika, z której wynika

dochodzone roszczenie. Co więcej, chodzi o aktualnego dłużnika banku w chwili

wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego, tj. w dniu wskazanym w tym tytule.

Artykuł 98 ust. 2 Pr.bank. nie wprowadza odstępstw od wspomnianych wymogów

formalnych bankowego tytułu egzekucyjnego wówczas, gdy dłużnik banku zmarł

jeszcze przed wystawieniem tytułu (chociaż po dokonaniu czynności bankowej), a

bank zamierza posłużyć się tytułem wobec spadkobierców dłużnika po uzyskaniu

przeciwko nim odpowiedniej klauzuli wykonalności.

Należy zwrócić uwagę, że przepisy postępowania cywilnego nie przewidują

kategorii tytułów egzekucyjnych, które mogą być wystawiane przeciwko podmiotom

nieistniejącym, niemającym zdolności prawnej. Reguła ta ma zastosowanie także

do tzw. pozasądowych tytułów egzekucyjnych (art. 777 k.p.c.). Nie ma znaczenia to,

że inicjatywa wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego należy tylko do banku

jako wierzyciela. W literaturze trafnie podniesiono, że przewidziane w art. 96

Pr.bank. wymogi formalne bankowego tytułu egzekucyjnego jednocześnie w sposób

zasadniczy determinują funkcje tego tytułu; służy on stwierdzeniu stanu

wymagalności roszczenia wobec dłużnika, braku dobrowolnego wykonania

zobowiązania i stwierdzeniu rozpoczęcia uproszczonego sposobu dochodzenia

przez bank roszczenia. Wystawienie bankowego tytułu egzekucyjnego pozostaje

zatem funkcjonalnie powiązane zawsze z sytuacją prawną aktualnego i istniejącego

dłużnika w chwili wystawienia tytułu, a po jego śmierci jest niedopuszczalne.

W konsekwencji należy stwierdzić, że bank nie jest uprawniony do

wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego przeciwko osobie, która

bezpośrednio z bankiem dokonała czynności bankowej, po śmierci tej osoby.

Wykluczenie interpretacji przyjmującej dopuszczalność wystawienia

bankowego tytułu egzekucyjnego po śmierci dłużnika banku przeciwko temu

dłużnikowi tworzy naturalne pytanie o prawne konsekwencje takiego stanowiska dla

praktyki bankowej, pojawia się bowiem kolejna kwestia, czy bank po śmierci

dłużnika nie mógłby jednak w wystawionym tytule ujawnić spadkobiercy tego

dłużnika i następnie złożyć wniosek o nadanie przeciwko niemu klauzuli

wykonalności. Przepisy art. 96-98 Pr.bank. uzasadniają możliwość przyjęcia takiej

interpretacji po uwzględnieniu istotnych argumentów eksponowanych w literaturze

oraz wypowiedzi Sądu Najwyższego, pojawiające się po wydaniu uchwały z dnia 7

stycznia 2004 r., III CZP 98/03.

Poglądu o niedopuszczalności wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego

przeciwko spadkobiercy dłużnika można by bronić skutecznie wówczas, gdyby

zostało przekonywająco wykazane, że de lege lata skutki oświadczenia dłużnika o

poddaniu się egzekucji (art. 97 § 1 i § 2 Pr.bank.), złożonego wobec banku,

wygasają wraz ze śmiercią składającego takie oświadczenie i nie odnoszą się do

sytuacji spadkobierców. Wprawdzie stanowisko takie znalazło się w uzasadnieniu

uchwały z dnia 7 stycznia 2004 r., III CZP 98/03, ale nie podano tam w zasadzie

żadnych argumentów prawnych na umotywowanie takiego kategorycznego

zapatrywania. Ograniczenie podmiotowe skutków oświadczenia egzekucyjnego

jedynie do podmiotu je składającego nie uzasadnia na pewno sam charakter

prawny tego oświadczenia jako zdarzenia prawnego, ujmowanego niekiedy w

kategoriach czynności prawnej jednostronnej dłużnika (por. np. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 9 lutego 2005 r., III CZP 80/04, "Prawo Bankowe" 2006, nr 4, s.

15). Istotne jest natomiast dostrzeganie odpowiedniej, jurydycznej funkcji

oświadczenia dłużnika jako zdarzenia prawnego, które składa się w związku z

kreowaniem między stronami określonego bankowego stosunku obligacyjnego w

celu spowodowania możliwości uproszczonego dochodzenia przez bank roszczeń

wynikających z takiego stosunku.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego trafnie przyjęto, że oświadczenie

egzekucyjne przewidziane w art. 97 Pr.bank. należy zaliczyć do czynności, które –

podobnie jak umowa o jurysdykcję, umowa o właściwość sądu lub zapis na sąd

polubowny – dokonywane są przez strony określonego stosunku

materialnoprawnego przed wszczęciem między tymi stronami postępowania w

sprawie i mają w sposób zasadniczy wpływać na to postępowanie (por. np. uchwały

Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2006 r., III CZP 4/06, "Wokanda" 2006, nr 9, s.

4 oraz z dnia 20 kwietnia 2006 r., III CZP 17/06, "Biuletyn SN" 2006, nr 4, s. 6).

Wszystkie takie czynności, niezależnie od ich zróżnicowanego charakteru

prawnego, wywierają skutki prawne także wobec następców prawnych. Następca

prawny dłużnika banku, zarówno szczególny, jak i ogólny wstępuje w prawa i

obowiązki niemajątkowe dłużnika, ale także w całą sytuację prawną poprzednika

prawnego, wykreowaną m.in. złożeniem przez niego właściwego oświadczenia

egzekucyjnego.

W uchwale z dnia 7 stycznia 2004 r., III CZP 98/03, stwierdzono także, że

przeciwko dopuszczalności wydawania bankowego tytułu egzekucyjnego wobec

spadkobiercy po śmierci dłużnika banku przemawia zakres przedmiotowy art. 98

ust. 2 Pr.bank. oraz sposób ujęcia tego przepisu. Należy zaznaczyć, że argumenty

te nie mają jednak znaczenia zasadniczego i nie wykluczają możliwości obrony

stanowiska przeciwnego.

Ujęcie w art. 98 ust. 2 Pr.bank. wszystkich trzech przypadków, w których

pojawia się możliwość nadania bankowemu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli

wykonalności, łącznie z przypadkiem, w którym zachodzi potrzeba prowadzenia na

rzecz banku egzekucji z majątku wspólnego małżonków, nie musi oznaczać, że

sytuacja prawna wszystkich osób w nim wymienionych pozostaje tożsama prawnie.

W konsekwencji tożsame muszą być też oceny możliwych uprawnień banku wobec

wszystkich kategorii osób, w tym spadkobierców i małżonka dłużnika.

W art. 98 ust. 2 Pr.bank. założono, że uproszczony sposób dochodzenia

należności banku, tj. posłużenie się bankowym tytułem egzekucyjnym, jest możliwe

również po pojawieniu się pewnych zdarzeń prawnych po dokonaniu czynności

bankowej (np. śmierci dłużnika lub przekształcenia osoby prawnej). Posłużenie się

bankowym tytułem egzekucyjnym jest też możliwe wówczas, gdy zachodzi potrzeba

egzekucji z majątku wspólnego małżonków. Przyjmując taki punkt widzenia,

nietrudno dojść do wniosku, że art. 98 ust. 2 Pr.bank. obejmuje jednak

niejednorodne sytuacje prawne, co podważa prawny sens dokonywania ogólnych

ocen prawnych odnoszących się także do sytuacji prawnej banku wobec

spadkobiercy zmarłego dłużnika. Można zauważyć, że ta niejednorodność sytuacji

została jednak odpowiednio wyrażona w samej treści art. 98 ust. 2 Pr.bank., użyta

tam bowiem formuła „obowiązek spełnienia świadczenia” nie odnosi się w ogóle do

małżonka dłużnika.

Ratio legis art. 98 ust. 2 Pr.bank. pozwala na wyrażenie poglądu, że podstawy

prawnej wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego przeciwko spadkobiercy

zmarłego dłużnika należy poszukiwać w przepisie ogólnym, poświęconym zasadom

wystawienia takiego tytułu, jeżeli istotnie art. 98 ust. 2 Pr.bank. reguluje tylko

kwestie nadawania klauzuli wykonalności istniejącemu tytułowi przeciwko

wymienionym w tym przepisie osobom. W literaturze trafnie stwierdzono, że

podstawą prawną wystawienia przeciwko spadkobiercy zmarłego dłużnika mógłby

być art. 96 ust. 2 Pr.bank., w którym jako aktualnego dłużnika zobowiązanego do

zapłaty może wskazać właśnie spadkobiercę. Przymiot spadkobiercy mógłby być

następnie weryfikowany przez sąd w postępowaniu klauzulowym.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390 § 1

k.p.c.).