V CSK 259/08

Sygn. akt V CSK 259/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 stycznia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Henryk Pietrzkowski

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Starosty Powiatu K.

przeciwko "H." S.A.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 16 stycznia 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 marca 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony powodowej na

rzecz strony pozwanej kwotę 2.700 zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 6 grudnia 2007 r. po uchyleniu wydanego w

sprawie nakazu zapłaty zasądził od pozwanej „H.” S.A. na rzecz powoda Skarbu

Państwa – Starosty Powiatu K. kwotę 75.776,5 zł z ustawowymi odsetkami z tytułu

nie uiszczonych opłat rocznych za użytkowanie wieczyste gruntów, oddalając

powództwo w pozostałym zakresie to jest co do kwoty 179.914,71 zł.

W części oddalającej powództwo Sąd Okręgowy kierował się oceną, że

pozwana oświadczeniem złożonym w dniu 8 listopada 2004 r. w formie aktu

notarialnego dokonała skutecznego zrzeczenia się prawa użytkowania

wieczystego. Uznał Sąd za nieuzasadnione roszczenie powoda o zapłatę opłat

z tytułu użytkowania wieczystego za okres następujący po złożeniu przez pozwaną

oświadczenia o zrzeczeniu się prawa użytkowania wieczystego, pomimo

niewykreślenia tego prawa w księdze wieczystej.

Apelację powoda od wyroku Sądu pierwszej instancji w części oddalającej

powództwo Sąd Apelacyjny oddalił wyrokiem z dnia 14 marca 2008 r. Sąd

Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że zrzeczenie się prawa

użytkowania wieczystego przez pozwaną Spółkę było skuteczne już od daty

dokonania czynności prawnej i nieuzasadnione jest roszczenie powoda o dalsze

opłaty roczne aż do czasu wykreślenia prawa użytkowania wieczystego

przysługującego poprzednio stronie pozwanej.

Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że na tle stosunku łączącego strony

niniejszej sprawy wypowiedział Sąd Najwyższy pogląd, że „nie wymaga

konstytutywnego wpisu (wykreślenia) w księdze wieczystej ponieważ nie

przewiduje tego żaden przepis prawa. W szczególności do zrzeczenia się

użytkowania wieczystego nie ma zastosowania art. 246 § 2 k.c. dotyczący

ograniczonych praw rzeczowych” (uzasadnienie postanowienia SN z dnia

30 czerwca 2006 r., V CSK 131/06).

Dostrzegając rozbieżności w orzecznictwie Sąd Apelacyjny wykluczył

stosowanie w drodze analogii art. 246 § 2 k.c., dotyczącego zrzeczenia się

ograniczonego prawa rzeczowego, według którego „jeżeli ustawa nie stanowi

inaczej, a prawo było ujawnione w księdze wieczystej do jego wygaśnięcia

3

potrzebne jest wykreślenie prawa z księgi wieczystej”. Zdaniem Sądu Apelacyjnego

w poszukiwaniu analogii należałoby kierować się raczej do przepisów o prawie

własności, w tym do obowiązującego w dniu dokonywania przez pozwaną

zrzeczenia się prawa użytkowania wieczystego art. 179 k.c., dotyczącego

zrzeczenia się nieruchomości, a nie wymagającego wpisu konstytutywnego.

Za nadużycie interpretacyjne uznał Sąd Apelacyjny nazbyt swobodne traktowanie

użytkowania wieczystego jak ograniczonego prawa rzeczowego przy unikaniu

ściślejszych podobieństw do prawa własności.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego powód zarzucił

naruszenie prawa materialnego: art. 179 § 1 i § 2 k.c. w brzmieniu nadanym ustawą

z dnia 14 lutego 2003 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny i niektórych innych ustaw

(Dz.U. z 2003 r. Nr 49, poz. 408) – poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające

na przyjęciu, że przepis ten ma zastosowanie w niniejszej sprawie, art. 246 § 2 k.c.

poprzez niewłaściwe zastosowanie przez przyjęcie, że wskazany przepis nie

znajduje zastosowania w niniejszej sprawie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powód dochodzi roszczenia z tytułu opłat rocznych za użytkowanie

wieczyste. Pozwana w dniu 8 listopada 2004 r. złożyła w formie aktu notarialnego

oświadczenie o zrzeczenie się prawa użytkowania wieczystego. Przedmiotem

sporu między stronami jest kwestia czy i kiedy oświadczenie pozwanej o zrzeczeniu

się prawa użytkowania wieczystego stało się skuteczne i spowodowało wygaśnięcie

tego prawa i związanego z nim obowiązku uiszczania opłaty rocznej.

W kodeksie cywilnym brak regulacji dotyczącej zrzeczenia się prawa

użytkowania wieczystego. Jednakże, spotykany w doktrynie pogląd, że z braku

regulacji nie ma możliwości zrzeczenia się tego prawa, jest odosobniony i został

odrzucony w orzecznictwie (por. uchwałę SN z dnia 8 września 1992 r., III CZP

89/92, OSNC 1993, nr 4, poz. 53 oraz postanowienie SN z dnia 24 sierpnia 2005 r.,

II CK 34/05, OSNC 2006, nr 7-8, poz. 125).

Nieuregulowanie zrzeczenia się użytkowania wieczystego powoduje

konieczność posłużenia się analogią. Powstaje przy tym problem czy w drodze

analogii należy sięgać do art. 179 § 1 k.c. dotyczącego zrzeczenia się własności

4

nieruchomości, jak uczynił w tej sprawie Sąd Apelacyjny, czy do art. 246 k.c.

dotyczącego zrzeczenia się ograniczonego prawa rzeczowego. Wprawdzie art. 179

k.c. wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 marca 2005 r. K 9/04 uznany

został za niezgodny z art. 2 i art. 165 Konstytucji, ale utracił moc obowiązującą

dopiero z dniem 15 lipca 2006 r., więc do wcześniejszych zdarzeń może mieć

zastosowanie. Wybór analogii ma istotne konsekwencje, gdyż oświadczenie

o zrzeczeniu się prawa na podstawie art. 179 § 1 k.c. nie wymaga dla jego

skuteczności wykreślenia prawa w księdze wieczystej i jako czynność prawna

jednostronna staje się skuteczne z chwilą złożenia oświadczenia. Odmiennie

przedstawia się sytuacja przy zrzeczeniu się ograniczonego prawa rzeczowego na

podstawie art. 246 k.c., jeżeli bowiem prawo było ujawnione w księdze wieczystej

do jego wygaśnięcia potrzebne jest wykreślenie prawa w księdze wieczystej.

Poglądy doktryny są podzielone odnośnie do tego czy do zrzeczenia się

użytkowania wieczystego stosować art. 179 k.c. czy art. 246 k.c. Rozbieżności

w tym zakresie wystąpiły także w orzecznictwie.

W uzasadnieniu wspomnianego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 15 marca 2005 r. wyrażony został pogląd, że do skuteczności oświadczenia

i wygaśnięcia prawa użytkowania wieczystego konieczne jest także jego

wykreślenie w księdze wieczystej. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego w związku

z konstytutywnym znaczeniem wpisu użytkowania wieczystego do księgi wieczystej

należy przyjąć, że mimo dokonanego zrzeczenia się – skutki prawne tej czynności

(wygaśnięcie prawa) są uzależnione od dokonania odpowiedniego wpisu w księdze

wieczystej. Oderwanie od publikacji w księdze wieczystej stwarzałoby zagrożenie

dla pewności obrotu.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 sierpnia 2005 r. II CK 34/05

(OSNC 2006, nr 7-8, poz. 125) wyraził pogląd, że ponieważ w odróżnieniu od

własności użytkowanie wieczyste jest – tak jak ograniczone prawa rzeczowe –

prawem na rzeczy cudzej do zrzeczenia się tego prawa należy stosować art. 246

§ 1 k.c. Konsekwentne zastosowanie per analogiam do zrzeczenia się użytkowania

wieczystego art. 246 k.c. w zakresie określającym skutek tej czynności nie pozwala

na pominięcie § 2 wymienionego artykułu, co prowadzi do wniosku, że do

5

wygaśnięcia prawa użytkowania wieczystego potrzebne jest wykreślenie go z księgi

wieczystej. Do ponownego postanowienia odwołał się i podzielił wyrażone w nim

poglądy Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 19 maja 2006 r., III CZP 26/06 (OSNC

2007, nr 3, poz. 39). Podobny pogląd został wyrażony w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2006 r., III CZP 60/2006 (OSNC 2007, nr 6,

poz. 81).

Odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w dwóch postanowieniach z dnia

30 czerwca 2006 r. V CSK 131/06 i V CSK 133/06 (niepubl.). Oba orzeczenia

zapadły w sprawach wiążących się z niniejszą sprawą, w których pozwana w tej

sprawie bezskutecznie domagała się w postępowaniach wieczystoksięgowych

wykreślenia w księgach wieczystych zrzeczonych przez nią praw użytkowania

wieczystego. W uzasadnieniach tamtych postanowień Sąd Najwyższy stwierdził,

że użytkownik wieczysty nie będący państwową lub samorządową osobą prawną

może zrzec się swoich praw na podstawie art. 179 k.c., stosowanego w drodze

analogii. Sąd Najwyższy przyjął, że skutek zrzeczenia w postaci wygaśnięcia praw

do gruntu i budynków powstaje w wyniku jednostronnej czynności prawnej

podmiotu zrzekającego się. Ponadto wskazał, że wygaśnięcie nie wymaga

konstytutywnego wpisu (wykreślenia) w księdze wieczystej, ponieważ nie

przewiduje tego żaden przepis prawa. W szczególności do zrzeczenie się

użytkowania wieczystego nie ma zastosowania art. 246 § 2 k.c., dotyczący

ograniczonych praw rzeczowych.

W związku z omówionymi wyżej rozbieżnościami nasuwa się uwaga,

że wprawdzie użytkowanie wieczyste podobnie jak ograniczone prawa rzeczowe

jest prawem na rzeczy cudzej, to jednak treść tego prawa bardziej zbliża się do

prawa własności niż do ograniczonych praw rzeczowych. Określenie przez k.c.

użytkowania wieczystego jest podobne do określenia uprawnień właściciela.

Istota użytkowania wieczystego jest właściwie taka sama jak zniesionej instytucji

własności czasowej. Z tych względów zgodzić się należy z poglądem,

że w kwestiach nieuregulowanych w przepisach o użytkowaniu wieczystym,

wymagających stosowania analogii, w pierwszym rzędzie należy sięgać do

przepisów dotyczących własności a nie ograniczonych praw rzeczowych.

Argumenty, że skoro do powstania prawa użytkowania wieczystego konieczny jest

6

wpis w księdze wieczystej, to do jego wygaśnięcia konieczne jest wykreślnie wpisu,

nie można uznać za przekonywujący. Konstytutywny charakter wpisu dla powstania

prawa użytkowania wieczystego wynika z konkretnego przepisu - art. 27 u.g.n.

Nie ma odpowiedniego przepisu dotyczącego wykreślenia wpisu jako

konstytutywnej przesłanki wygaśnięcia prawa. Nieprzekonujące jest także

stwierdzenie, że wygaśnięcie prawa użytkowania wieczystego bez jego wykreślenia

w księdze wieczystej stanowi zagrożenie dla obrotu, gdyż bezpieczeństwo obrotu

chronione jest rękojmią wiary publicznej ksiąg wieczystych.

Zatem, uznać należy za niezasadny zarzut skargi kasacyjnej co do

naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 179 § 1 k.c. przez jego zastosowanie i art.

246 § 2 k.c. przez jego niezastosowanie.

Jeżeli zaś chodzi o zarzut naruszenia art. 179 § 2 k.c. przez jego

zastosowanie, to zgodzić się trzeba z twierdzeniem, że przepis ten nawet przez

analogię nie może być stosowany do prawa użytkowania wieczystego. Jest to

przepis szczególny, ustanowiony ze względu na szczególny charakter własności

nieruchomości. Nieruchomość nie może być niczyja, zawsze ktoś musi być jej

właścicielem.

Na skutek złożenia oświadczenia o zrzeczeniu się prawa własności na podstawie

art. 179 § 1 k.c. prawo dotychczasowego właściciela wygasało, niezbędne więc

było uregulowanie komu będzie przysługiwało prawo własności. Taką funkcję

spełniał art. 179 § 2 k.c. Zastosowanie art. 179 § 2 k.c. do użytkowania wieczystego

byłoby wadliwe, jednakże Sąd Apelacyjny tego nie uczynił wbrew twierdzeniu skargi

kasacyjnej, dlatego zarzut jest chybiony.

Z powyższych względów na mocy art. 39814

k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak

w sentencji wyroku.