II CSK 394/08

Sygn. akt II CSK 394/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 stycznia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Krzysztof Strzelczyk

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa R. W.

przeciwko SGT "E. G." Spółce Akcyjnej w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 7 stycznia 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 6 czerwca 2007 r.,

oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powoda zwrotem

kosztów postępowania kasacyjnego na rzecz strony pozwanej.

Uzasadnienie

2

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6 czerwca 2007 r. oddalił apelację powoda

R. W. od wyroku Sądu Okręgowego w G., którym ten Sąd oddalił żądanie powoda,

skierowane przeciwko Spółce „E. G.”, zaprzestania użytkowania gazociągu i

dokonania jego rozbiórki na koszt pozwanej, ponadto zasądzenia, na podstawie art.

225 k.c., wynagrodzenia za korzystanie z działki w łącznej kwocie 66000 zł. Sąd

ustalił, że Kierownik Urzędu Rejonowego w M. ostateczną decyzją z dnia

22 września 1995 r., znak G-I-7224/10/95, wydaną w trybie art. 70 ust. 1 ustawy

z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości

(Dz. U. 1985 r. Nr 22, poz. 99 ze zm., dalej –„u.g.g.”), zezwolił pozwanej na

założenie i przeprowadzenie przewodów służących do przesyła gazu, urządzeń

technicznych łączności i sygnalizacji na nieruchomości powoda. Wynikające z tej

decyzji ograniczenie prawa własności zostało na wniosek Starosty Powiatu

M. wpisane przez Sąd Rejonowy w M. do działu III ksiąg wieczystych

prowadzonych dla nieruchomości powoda. Poza tym, decyzją Wojewody z dnia

26 sierpnia 1998 r. G-II-7221/2/97/98, od której powód wniósł odwołanie, zostało

ustalone i przyznane powodowi odszkodowanie za szkody wyrządzone na jego

nieruchomości. Sąd uznał na gruncie tych ustaleń, że pozwany wykazał, że

dysponuje tytułem prawnym do przeprowadzenia gazociągu i światłowodu przez

nieruchomość powoda, a w konsekwencji, iż nie ma podstaw do orzeczenia nakazu

jego rozbiórki i zakazu użytkowania. Z kolei co do odszkodowania, że powodowi

zostało ono przyznane na podstawie przepisów ustawy o gospodarce

nieruchomościami.

Skarga kasacyjna powoda od powyższego wyroku – oparta na obu

podstawach z art. 3983

k.p.c. – zawiera zarzut naruszenia art. 222 § 2, 225 k.c.,

przepisów Konstytucji oraz Europejskie Konwencji Praw Człowieka, a także art. 328

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 391, i zmierza do uchylenia tego wyroku oraz przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

3

Istota skargi kasacyjnej sprowadza się do twierdzenia, że uchylenie decyzji

o pozwoleniu na budowę gazociągu przesądza o braku tytułu prawnego pozwanej do

korzystania z nieruchomości. Wyrażając ten pogląd skarżący pomija ustalenie,

że postępowanie administracyjne o udzielenie pozwanej spółce zezwolenia na

założenie i przeprowadzenie przez przedmiotową nieruchomość przewodów

służących do przesyłania gazu oraz urządzeń technicznych łączności i sygnalizacji

zakończone zostało wydaniem na podstawie art. 70 ust. 1 u.g.g. ostatecznej

decyzji z dnia 22 września 1995 r.

Podobną regulację do wynikającej z art. 70 ust. 1 u.g.g. zawierał art. 35

ust.1 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U.

z 1974 r., nr 10, poz. 64 ze zm. – dalej ”u.w.n.”) oraz zawiera art. 124 ust. 1 ustawy

z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz. U.

z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze zm. - dalej: "u.g.n.").

Trzeba zatem przypomnieć, że zgodnie z art. 35 ust. 1 u.w.n. organy

administracji państwowej, instytucje i przedsiębiorstwa państwowe mogły za

zezwoleniem naczelnika gminy - a w miastach prezydenta lub naczelnika miasta

(dzielnicy), zakładać i przeprowadzać na nieruchomościach - zgodnie

z zatwierdzoną lokalizacją szczegółową - ciągi drenażowe, przewody służące do

przesyłania płynów, pary, gazów, elektryczności oraz urządzenia techniczne

łączności i sygnalizacji, a także inne podziemne lub nadziemne urządzenia

techniczne niezbędne do korzystania z tych przewodów i urządzeń. Przepis ten we

wskazanych w nim okolicznościach dawał więc podstawę do ograniczenia

własności nieruchomości, mieszczącego się w granicach szeroko rozumianego

pojęcia wywłaszczenia. Skutkiem ostatecznej decyzji administracyjnej wydanej na

podstawie tego przepisu było ograniczenie prawa własności nieruchomości przez

ustanowienie trwałego obowiązku znoszenia przez właściciela w sferze, w której

może być wykonywana własność nieruchomości, stanu ukształtowanego

przebiegiem zainstalowanego urządzenia przesyłowego (por. oprócz wielu

wypowiedzi piśmiennictwa orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 20 marca 2002 r.,

V CKN 1863/00, niepubl., z dnia 8 czerwca 2005 r., V CK 679/04, niepubl., z dnia

8 czerwca 2005 r., V CK 680/04, niepubl., i z dnia 10 listopada 2005 r., III CZP

80/05, OSNC 206, nr 9, poz. 146; odmiennie - jednak bez bliższego uzasadnienia -

4

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2006 r., II CSK 139/05, niepubl.).

W niektórych wypowiedziach piśmiennictwa oraz judykatury ograniczenie własności

nieruchomości ustanowione na podstawie art. 35 ust. 1 ustawy o zasadach i trybie

wywłaszczania nieruchomości jest ujmowane jako swojego rodzaju służebność

(nazywana służebnością publiczną lub służebnością przesyłową; por. np. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 2002 r., II CKN 1316/00, niepubl.). W każdym

razie nie powinno budzić wątpliwości ze względu na funkcje przewidzianego w tym

przepisie ograniczenia własności nieruchomości, że należące do istoty tego

ograniczenia obowiązki ciążą na każdoczesnym właścicielu nieruchomości wobec

każdoczesnego przedsiębiorcy przesyłowego (podmiotu, w skład którego

przedsiębiorstwa wchodzi dane urządzenie przesyłowe).

Reasumując, porównanie art. 35 ust.1 u.w.n. z art. 70 ust. 1 u.g.g. oraz art.

124 ust. 1 obowiązującej obecnie ustawy o gospodarce nieruchomościami prowadzi

do wniosku, że w tych przepisach ustawodawca uregulował szczególny przypadek

wywłaszczenia, polegający na ograniczeniu sposobu korzystania przez właściciela

z przysługującego mu prawa. Przedmiot ograniczeń jest tożsamy, chodzi bowiem

o zezwolenie na założenie i przeprowadzenie na cudzej nieruchomości określonych

urządzeń przesyłowych oraz urządzeń łączności i sygnalizacji.

Niepodobna pominąć, że uwzględnienie, że odpowiednikiem art. 70 ust. 1

u.g.g. jest art. 124 ust. 1 u.g.n., oraz że decyzje ograniczające sposób korzystania

z nieruchomości przez zezwolenie na zakładanie i przeprowadzenie określonych

urządzeń wydawane były również przed dniem 1 stycznia 1998 r., pozwala

twierdzić, iż decyzją o której mowa w ust. 1 art. 124, jest decyzja ograniczająca

sposób korzystania z nieruchomości, bez względu na datę jej wydania. Za takim

właśnie rozumieniem przemawia wzgląd na wyrażoną w art. 16 § 1 k.p.a. zasadę

trwałości ostatecznych decyzji administracyjnych, która ma podstawowe znaczenie

dla stabilizacji opartych na decyzji skutków prawnych. Z art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a.

wynika z kolei, że uzyskanie przez decyzję cechy ostateczności powoduje

niemożność ponownego orzekania w tej samej sprawie. Przemawia to za

przyjęciem, że regulacja zawarta w art. 124 ust. 7 u.g.n. dotyczy także ostatecznej

decyzji ograniczającej sposób korzystania z nieruchomości przez założenie

5

i przeprowadzenie określonych urządzeń, wydanej na podstawie art. 70 ust. 1

u.g.g.

W świetle powyższej wykładni art. 70 ust. 1 u.g.g. oraz dokonanych

w sprawie ustaleń faktycznych, wbrew odmiennemu poglądowi skarżącego, decyzję

Kierownika Urzędu Rejonowego w M. z dnia 22 września 1995 r., wydaną w

trybie art. 70 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r., zezwalającą pozwanej

Spółce na zajęcie nieruchomości powoda, należy uważać za decyzję o skutkach

zgodnych z tym przepisem, tj. ustanawiającą przewidziane w nim, omówione wyżej,

ograniczenie własności nieruchomości. Zostało zresztą ono, na wniosek Starosty

Powiatu M., wpisane prawomocnie przez Sąd Rejonowy w M. do działu III ksiąg

wieczystych prowadzonych dla nieruchomości powoda.

Legalne korzystanie przez pozwaną z nieruchomości w zakresie

wynikającego z decyzji z dnia 22 września 1995 r. obowiązku znoszenia tego

korzystania przez właściciela przesądziło o bezzasadności powództwa w części

dotyczącej wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości i tym

samym o bezzasadności podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia

art. 224 § 2 i art. 225 k.c. oraz innych wymienionych wespół z nimi przepisów.

Zarzut skarżącego, jakoby wywłaszczenie polegające na ograniczeniu

prawa własności nastąpiło bez odszkodowania, pomija ustalenie, iż decyzją

Wojewody z dnia 26 sierpnia 1998 r. zostało ono ustalone i przyznane

skarżącemu na podstawie przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami, i że

od tej decyzji skarżący wniósł odwołanie. Inaczej ujmując, że postępowanie

odszkodowawcze za straty wynikłe z działań będących następstwem ograniczenia

własności nieruchomości na podstawie art. 70 ust. 1 u.g.g. jest w toku.

Konsekwencją właściwości organu administracyjnego do orzekania

o odszkodowaniu z tego tytułu jest niedopuszczalność drogi sądowej w tym

zakresie (to samo dotyczy odszkodowania za straty lub szkody związane

z ograniczeniem własności nieruchomości na podstawie później obowiązujących

przepisów). Jeżeli zgodnie z art. 2 § 3 k.p.c. nie są rozpoznawane w postępowaniu

sądowym sprawy cywilne przekazane przez przepisy szczególne do właściwości

innych organów, to tym bardziej nie mogą być rozpoznawane w postępowaniu

6

sądowym sprawy o naprawienie szkody wynikłej z legalnych działań organów

administracyjnych, których cywilnoprawny charakter może budzić wątpliwości –

przy tym wyraźnie poddane właściwości tych organów.

Ustanowienie drogi administracyjnej do dochodzenia odszkodowania

za straty wynikłe z ograniczenia własności nieruchomości na podstawie art. 70 ust.

1 u.g.g. nie powinno budzić w okolicznościach niniejszej sprawy wątpliwości

z punktu widzenia konstytucyjnie zagwarantowanego prawa do sądu, jeżeli zważyć,

że od wejścia w życie ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o Naczelnym Sądzie

Administracyjnym oraz o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego

(Dz. U. nr 4, poz. 8) w sprawach o dochodzenie tego odszkodowania przysługuje

skarga do sądu administracyjnego, a o niezgodności ustawy wydanej przed

wejściem w życie Konstytucji z normami Konstytucji (w tym zatem również

z powołanymi w skardze kasacyjnej normami art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 i art. 177)

można mówić dopiero od chwili wejścia w życie Konstytucji, tj. od dnia 17

października 1997 r. (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 września

2003 r., K 20/02, OTK-A 2003, nr 7, poz. 76, oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia

9 października 2003 r., I CK 150/02, OSNC 2004, nr 7-8, poz. 132). Sąd ten jest

przy tym niewątpliwie sądem w rozumieniu art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw

człowieka i podstawowych wolności.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w wyroku.