III CSK 240/08

Sygn. akt III CSK 240/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 stycznia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa K.S.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Wojewodę M.

i Wojewodę P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 stycznia 2009 r.,

skargi kasacyjnej powódki K.S.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 kwietnia 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok w pkt 3, w części oddalającej

apelację co do kwoty 1 223 779,57 zł (jeden milion dwieście

dwadzieścia trzy tysiące siedemset siedemdziesiąt dziewięć)

oraz w pkt 2 i 4 i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem częściowym z dnia 6 listopada 2007 r.

zasądził na rzecz powódki K.S. od Skarbu Państwa, reprezentowanego przez

Wojewodę M., kwotę 1 661 663,51 zł z odsetkami ustawowymi od 25 listopada

2004 r., a dalej idące powództwo o zapłatę oddalił. Rozstrzygnięcie to zostało

oparte o ustalenia wskazujące, że na mocy decyzji administracyjnej wydanej w

1955 r. zostały przejęte na własność Skarbu Państwa nieruchomości stanowiące

własność poprzedników prawnych powódki. Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i

Rozwoju Miast w 2003 r. stwierdził, że decyzja ta w części dotyczącej działki o nr

1394/2, wchodzącej w skład przejętej nieruchomości, została wydana z

naruszeniem prawa, a w odniesieniu do działki nr [...] stwierdził jej nieważność.

Wartość nieruchomości oznaczonej nr [...] uległa obniżeniu o 6050 zł z uwagi na

pozbawienie jej dostępu do drogi. Wartość nieruchomości o nr [...] (obecnie

oznaczonej nr ewidencyjnymi [....] i [...]) wynosi 1 735 000 zł. Wartość przyznanego

w 1955 r. odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość po jego zwaloryzowaniu

wynosi 227 559,40 zł. Nieruchomość była obciążona hipoteką, wykreśloną po

wywłaszczeniu, której wartość ustalono na 37 517,17 zł. Sąd Okręgowy uznał

powództwo za usprawiedliwione w zakresie odszkodowania za utraconą

nieruchomość, zmniejszenia wartości zwróconej nieruchomości oraz

odszkodowania za utracone korzyści z powodu opóźnienia w zwrocie

nieruchomości. Należność z tych tytułów należało pomniejszyć o kwotę 81 736,13

zł stanowiącą wartość zwaloryzowanej hipoteki. W ocenie Sądu pierwszej instancji

brak było podstaw prawnych do zasądzenia odszkodowania obejmującego

utracone korzyści z nieruchomości, której nie zwrócono powodom.

Apelacja powódki została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 10

kwietnia 2008 r., który podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i uznał,

że zaskarżone orzeczenie mimo wadliwego uzasadnienia odpowiada prawu. Sąd

Apelacyjny wskazał, że Skarb Państwa pozostaje właścicielem nieruchomości, w

odniesieniu do której stwierdzono wydanie decyzji wywłaszczeniowej z

naruszeniem prawa. Powodowie nie zakwestionowali zaś czynności, która

spowodowała nieodwracalność skutków decyzji administracyjnej z 1955 r. Było nią

3

wniesienie w 1996 r. nieruchomości jako aportu do spółki akcyjnej. Powódka nie

wykazała, aby to zachowanie pozwanego było działaniem bezprawnym i wyrządziło

powódce szkodę. Nakazywało to przyjąć, że Skarb Państwa miał prawo korzystać z

nieruchomości bez obowiązku rozliczenia się z korzyści osiągniętych z

nieruchomości. W tej sytuacji szkoda w postaci utraconych korzyści z

nieruchomości nie pozostawała w związku przyczynowym z wadliwą decyzją

wywłaszczeniową z 1995 r. i oddalenie powództwa w zakresie roszczenia

dotyczącego utraconych korzyści było usprawiedliwione. Sąd drugiej instancji

uznał, że brak było podstaw do pomniejszenia odszkodowania należnego powódce

przez potrącenie wartości hipotek, skoro w dacie wywłaszczenia nie istniała

wierzytelność z tytułu kosztów remontu, stanowiąca podstawę ustanowienia

hipoteki oraz nie wykazano by istniały jeszcze wierzytelności zabezpieczone

hipoteką kaucyjną w 1927 r. Przy ustaleniu wysokości odszkodowania

przypadającego powódce należało jednak uwzględnić wypłacone jej poprzednikom

odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość, w wysokości 91 417,39 zł, które

po zwaloryzowaniu odpowiada kwocie 227 559,40 zł. Uwzględniając, że Sąd

Okręgowy pomniejszył odszkodowanie należne powódce jedynie o wartość

zwaloryzowanych hipotek na kwotę 81 736,49 zł, zasądzona wysokość

odszkodowania była odpowiednia. Apelacja podlegała zatem oddaleniu.

Skarga kasacyjna powódki została oparta o podstawę naruszenia prawa

materialnego. Zarzucono w niej naruszenie art. 361 § 1 k.c. w zw. z art. 160 § 1

i § 2 k.p.a., art. 156 § 2 k.p.a., art. 158 § 2 w zw. z art. 156 § 2 k.p.a., art. 160 § 1

i § 2 k.p.a., art. 231, 232 i 236 k.z. W oparciu o te zarzuty skarżąca wniosła

o uchylenie wyroku w zaskarżonej przez nią części i przekazanie sprawy w tym

zakresie Sądowi Apelacyjnemu lub innemu sądowi równorzędnemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny uznał roszczenie o zwrot utraconych korzyści

z nieruchomości niezwróconej powodom (nr [...]) za nieuzasadnione z tej

przyczyny, że brak jest związku przyczynowego pomiędzy tego rodzaju szkodą

a decyzją wywłaszczeniową z 1955 r., w sytuacji, gdy na skutek późniejszych

zdarzeń (wniesienia w 1996 r. nieruchomości jako aportu do spółki akcyjnej),

4

decyzja ta wywołała nieodwracalne skutki prawne, a powódka nie wykazała, by

pozwany swoim bezprawnym zachowaniem z 1996 r. wyrządził powódce szkodę.

Ocena ta została zasadnie zakwestionowana w skardze kasacyjnej. Zdarzeniem

wyrządzającym powódce szkodę było bowiem wydanie bezprawnej decyzji

wywłaszczeniowej. Stwierdzenie w postępowaniu administracyjnym, że decyzja ta

w odniesieniu do części nieruchomości została wydana z naruszeniem prawa,

przesądza o jej bezprawności tak samo, jak stwierdzenie nieważności decyzji.

Wydanie takiej decyzji pozbawiało jedynie właściciela możliwości uzyskania zwrotu

nieruchomości, a w konsekwencji miało wpływ na ustalenie okresu, za który

przysługuje mu odszkodowanie z tytułu utraconych korzyści z nieruchomości. Treść

art. 160 k.p.a., który stanowił podstawę roszczeń powódki, nie daje natomiast

podstaw do różnicowania przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu

Państwa w przypadku stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej

i stwierdzenia jej wydania z naruszeniem prawa w tym znaczeniu, że powoda

obciąża obowiązek wykazania, że bezprawne było również działanie wywołujące

nieodwracalny skutek wadliwej decyzji administracyjnej.

Bezprawne pozbawienie właściciela władania nieruchomością w wyniku wydania

wadliwej decyzji wywłaszczeniowej mogło niewątpliwie spowodować szkodę

w postaci utraconych korzyści z nieruchomości, pozostającą w normalnym związku

przyczynowym z pozbawieniem właściciela możliwości korzystania z nieruchomości

na skutek wydania takiej decyzji. W związku z orzeczeniem Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 23 września 2003 r. (K 20/02) istnieje zaś możliwość

dochodzenia na podstawie art. 160 k.p.a. odszkodowania także w zakresie

utraconych korzyści, co do szkód powstałych po dniu 17 października 1997 r. Taką

ocenę potwierdza powołany w skardze kasacyjnej wyrok Sądu Najwyższego z dnia

4 kwietnia 2008 r. (l CSK 464/07). W jego uzasadnieniu Sąd Najwyższy stwierdził,

że pozbawienie właściciela korzystania z nieruchomości obejmujące okres po

17 października 1997 r. uzasadnia roszczenie z tytułu utraconych korzyści także

w przypadku, gdy było ono wynikiem bezprawnej decyzji administracyjnej

wywołującej nieodwracalne skutki prawne.

Nie można podzielić również oceny Sądu Apelacyjnego, że stwierdzenie na

podstawie art. 156 k.p.a. wydania decyzji wywłaszczeniowej z naruszeniem prawa,

5

przy jednoczesnym braku podstaw do uznania bezprawności działania

powodującego nieodwracalność skutków takiej decyzji, oznacza nabycie przez

Skarb Państwa własności nieruchomości na podstawie decyzji wywłaszczeniowej

i powoduje zwolnienie z obowiązku rozliczenia się z osiągniętych korzyści wstecz,

od czasu wydania takiej decyzji. Okoliczność, że decyzja administracyjna, co do

której stwierdzono jej wydanie z naruszeniem prawa, jak przyjęto w orzecznictwie

„pozostaje w obrocie prawnym" nie oznacza, że sama ta decyzja stanowi podstawę

skutecznego nabycia uprawnień (w rozstrzyganej sprawie prawa własności).

Nie można bowiem w państwie prawnym dopuścić możliwości skutecznego

wywłaszczenia i nabycia własności przez Skarb Państwa na podstawie bezprawnej

decyzji administracyjnej. Należy przyjąć, że art. 156 k.p.a. pozwalał jedynie

sanować skutki wydania takiej decyzji, z uwagi na wyjątkowe okoliczności zaszłe po

jej wydaniu, za które przepis ten uznaje wywołanie przez decyzję bezprawną

nieodwracalnych skutków prawnych. Zatem dopiero decyzja nadzorcza

stwierdzająca istnienie podstaw do zastosowania art. 156, w wypadkach, gdy

uzasadnione jest odstąpienie od stwierdzenia nieważności decyzji, powoduje

ostatecznie wywarcie skutku w tym zakresie przez decyzję bezprawną. Z chwilą,

gdy decyzja nadzorcza staje się ostateczna przesądza ona stan prawny wynikający

z zaskarżonej, wadliwej decyzji. W rozstrzyganej sprawie po wydaniu przez

Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast decyzji z dnia 7 lipca 2003 r.

poprzedni właściciel uzyskał roszczenie o zapłatę odszkodowania za utraconą

nieruchomość i tym samym definitywnie utracił przysługujące właścicielowi

uprawnienie do korzystania z nieruchomości i pobierania z niej pożytków. Sąd

Najwyższy w składzie rozpoznającym sprawę nie podzielił z tego względu

stanowiska wyrażonego wcześniej w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia

2008 r. (l CSK 464/02), że roszczenie z tytułu utraconych korzyści w przypadku

decyzji wydanych z naruszeniem prawa przysługuje do czasu wyrównania szkody

za utratę nieruchomości. Należy przyjąć, że roszczenie o zwrot utraconych korzyści

nie przysługuje za okres po dacie powstania roszczenia o wypłatę odszkodowania

za utraconą nieruchomość. Opóźnienie w wypłacie odszkodowania może

uzasadniać natomiast inne roszczenie np. o zapłatę odsetek.

6

Usprawiedliwiony był również zarzut wadliwego zastosowania przez Sąd

Apelacyjny jako podstawy prawnej rozstrzygnięcia przepisów ustawy z dnia

15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody wyrządzone

przez funkcjonariuszy państwowych i przepisów kodeksu zobowiązań, co w jego

ocenie uzasadniało wydanie wadliwej decyzji wywłaszczeniowej przed wejściem

w życie kodeksu cywilnego. Ocena ta oparta o zasadę, że dla oceny prawnej

zdarzeń rodzących odpowiedzialność odszkodowawczą powinny być stosowane

przepisy obowiązujące w tym czasie, nie uwzględnia, że w związku z wydaniem

decyzji nadzorczej (stwierdzającej częściowo nieważność decyzji z 1995 r.,

a częściowo jej wydanie niezgodnie z prawem) w 2003 r. podstawę roszczeń

odszkodowawczych powódki stanowił art. 160 k.p.a. Zawarte w nim odesłanie

dotyczące stosowania do odszkodowania przepisów Kodeksu cywilnego nakazuje

przyjąć, że w wypadkach, w których podstawę roszczeń odszkodowawczych

stanowi art. 160 k.p.a. mają z mocy tego przepisu zastosowanie także przepisy

Kodeksu cywilnego regulujące odpowiedzialność odszkodowawczą, mimo że

wadliwa decyzja została wydana przed jego wejściem w życie.

Bezzasadne były natomiast zarzuty naruszenia art. 231, 232 i 236 kodeksu

zobowiązań związane z twierdzeniem, że usprawiedliwiona odmowa przyjęcia

odszkodowania za bezprawnie wywłaszczoną nieruchomość nie uzasadniała

złożenia go do depozytu sądowego i wygaśnięcia odpowiedniej części roszczenia

odszkodowawczego. Ocena tak sformułowanych zarzutów naruszenia prawa

materialnego została wyłączona spod kontroli kasacyjnej z uwagi na oparcie ich

o kwestionowanie jednocześnie ustaleń faktycznych Sądu drugiej instancji, co jest

w świetle art. 3983

§ 3 niedopuszczalne. Sąd ten swoje rozstrzygnięcie oparł

bowiem o ustalenie, że poprzednikom prawnym powodów wypłacono

odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość w wysokości 91 417,39 zł.

Z przyczyn wyżej wskazanych skarga kasacyjna była uzasadniona w części

dotyczącej roszczenia o zwrot uzyskanych korzyści (co do kwoty 1 223 779,57 zł)

i w tym zakresie zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c.