II CSK 355/08

Sygn. akt II CSK 355/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 stycznia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Hubert Wrzeszcz

Protokolant Anna Wasiak

w sprawie z powództwa "AW." - Spółki Akcyjnej

przeciwko "A." - Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w upadłości

o stwierdzenie nieważności uchwał wspólników,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 30 stycznia 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 lutego 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powódka AW. Spółka Akcyjna domagała się stwierdzenia nieważności

uchwał nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników pozwanej A. Spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością nr 1/2007 i nr 2/2007 z dnia 19 lutego 2007 r. oraz

nr 2/2007 i nr 3/2007 z 3 kwietnia 2007 r., jako sprzecznych z prawem (art. 910 § 1

pkt 1 k.p.c.).

Pozwana wniosła o oddalenie powództwa, podnosząc zarzut braku

legitymacji powódki do zaskarżenia uchwał oraz wskazując na ich zgodność

z prawem.

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 18 października 2007 r. uwzględnił

powództwo w całości, przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia następujące

ustalenia i wnioski.

W toku egzekucji świadczenia pieniężnego w kwocie 30.000.000 zł

wszczętej na wniosek spółki AW. przeciwko Z.K. dokonano zajęcia 100 udziałów

dłużnika w spółce A. o wartości 50.000 zł wraz z prawami i świadczeniami

przypadającymi z tych udziałów. W chwili dokonania zajęcia Z.K. był jedynym

wspólnikiem spółki A. Postanowieniem z dnia 24 listopada 2004 r. Sąd Rejonowy w

G. ogłosił upadłość tej spółki z możliwością zawarcia układu. W dniu 19 lutego 2007

r. Z.K., wykonując uprawnienia zgromadzenia wspólników, podjął uchwałę nr

1/2007, którą podwyższył kapitał zakładowy spółki z kwoty 50.000 zł do kwoty

400.000 zł poprzez utworzenie 700 nowych udziałów o wartości po 500 zł każdy,

uprzywilejowanych co do głosu i co do dywidendy. Na tym samym zgromadzeniu

podjęta została uchwała nr 2/2007, mocą której dokonano zmian w umowie spółki

związanych ze zwiększeniem kapitału zakładowego. Nowo utworzone udziały

objęła K.K. i zostały one pokryte gotówką.

W dniu 3 kwietnia 2007 r. nadzwyczajne zgromadzenie wspólników spółki A.

podjęło kolejną uchwałę nr 2/2007 podwyższającą kapitał zakładowy spółki z kwoty

400.000 zł do kwoty 1.000.000 zł poprzez utworzenie 1.200 nowych udziałów o

wartości nominalnej po 500 zł każdy, uprzywilejowanych co do prawa głosu i co do

dywidendy. Również i te nowe udziały zostały objęte przez K.K. i pokryte gotówką.

3

Uchwałą nr 3/2007 podjętą na tym samym zgromadzeniu dokonano stosownych

zmian w umowie spółki.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy uznał, że

podwyższenie kapitału zakładowego spółki A. było działaniem sprzecznym z art.

910 § 1 pkt 1 k.p.c., godzącym w cel zajęcia udziałów w postępowaniu

egzekucyjnym. Udziały przedstawiają nie tylko określoną wartość nominalną, ale

również odzwierciedlają wartość całego majątku spółki, jako że określają one

stopień partycypacji w kapitale zakładowym spółki oraz zakres praw wspólnika do

majątku spółki. W następstwie uchwał podwyższających kapitał zakładowy spółki

udziały dłużnika nie stanowiły już odpowiednika całego majątku spółki, lecz stały się

wyłącznie 1/20 części uprawnień do tego majątku. Ich wartość uległa zatem

zmniejszeniu wskutek działań sprzecznych z prawem, będących w istocie

rozporządzeniem zajętymi udziałami. Powódka posiada legitymację do zaskarżenia

uchwał zmierzających do osłabienia przysługującego jej prawa, a uprawnienie to

wynika z art. 9102

§ 1 in fine k.p.c.

Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji pozwanej, wyrokiem z dnia 21 lutego

2008 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że oddalił powództwo i

orzekł o kosztach procesu. Sąd Apelacyjny uznał, że powódce nie przysługuje

legitymacja czynna do zaskarżenia uchwał objętych żądaniem pozwu. Podkreślił

przy tym, że art. 250 k.s.h. określa zamknięty krąg podmiotów uprawnionych do

zaskarżenia uchwały wspólników, zaś art. 9102

§ 1 k.p.c., statuujący ogólne

uprawnienie wierzyciela do podejmowania czynności mających na celu zachowanie

zajętego prawa, nie stanowi podstawy odejścia od tej reguły. Zajęcie udziałów nie

pozbawia dłużnika prawa do wykonywania uprawnień korporacyjnych.

Dokonywanie czynności zachowawczych nie obejmuje zatem realizacji uprawnień o

charakterze korporacyjnym, a prawo zaskarżania uchwał jest pochodną takich

uprawnień. Regulacja zawarta w art. 9102

§ 1 k.p.c. nie daje powódce prawa do

zaskarżenia uchwał pozwanej także z tego względu, że miedzy nią a pozwaną nie

zachodzi relacja, o jakiej mowa w art. 910 § 1 k.p.c. Przedmiotem zaskarżenia w

niniejszej sprawie jest czynność podjęta przez spółkę, a nie przez dłużnika.

4

Sąd Apelacyjny wskazał, że powództwo nie mogłoby być uwzględnione

również z przyczyn merytorycznych. Głosowanie za podjęciem uchwały jest

wykorzystaniem uprawnienia korporacyjnego, które nie doznaje ograniczenia

wskutek zajęcia udziałów. Dłużnik głosując za podwyższeniem kapitału

zakładowego poprzez utworzenie nowych udziałów nie dokonał czynności

majątkowej w stosunku do swoich udziałów. Pomiędzy wartością majątku spółki

a wartością jednego udziału nie zachodzi tego rodzaju zależność, że zmiany

wysokości kapitału zakładowego spółki w sposób automatyczny i proporcjonalny

wpływają na wartość udziałów. Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie pozwala

ocenić zaskarżonych uchwał inaczej, aniżeli działanie zmierzające do

dokapitalizowania spółki, umożliwiającego restrukturyzację jej zadłużenia w ramach

toczącego się postępowania upadłościowego z opcją zawarcia układu.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§ 1 k.p.c. powódka podniosła zarzuty naruszenia:

- art. 9102

§ 1 k.p.c. przez jego błędna wykładnię polegającą na uznaniu, że

przepis ten nie rozszerza kręgu podmiotów uprawnionych do żądania stwierdzenia

nieważności uchwały zgromadzenia wspólników spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością i nie może stanowić samoistnej podstawy do zaskarżenia takiej

uchwały przez wierzyciela, na rzecz którego w postępowaniu egzekucyjnym

dokonano zajęcia udziału,

- art. 250 k.s.h. przez błędną wykładnię polegająca na uznaniu, że przepis

ten określa zamknięty krąg podmiotów uprawnionych do zaskarżania uchwał

zgromadzenia wspólników,

- art. 252 k.s.h. w związku z art. 910 § 1 k.p.c. przez błędna wykładnię

prowadzącą do uznania, że głosowanie przez dłużnika, którego udziału zostały

zajęte, za utworzeniem nowych udziałów i podwyższeniem kapitału zakładowego

nie stanowi czynności majątkowej w stosunku do jego udziałów oraz czynności

rozporządzającej w rozumieniu art. 910 § 1 pkt 1 k.p.c.,

- art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. przez ich niezastosowanie

i nierozpoznanie podstawy powództwa sprowadzającej się do zarzucenia

5

zaskarżonym uchwałom sprzeczności z celem zajęcia udziałów wyrażonym w art.

9116

§ 1 k.p.c.

Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne powódka wniosła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa w całości, ewentualnie

o uchylenie tego orzeczenia w całości.

Pozwana w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadniczą przesłanką kwestionowanego rozstrzygnięcia było uznanie przez

Sąd Apelacyjny, że powódce nie przysługuje legitymacja do wniesienia powództwa

o stwierdzenie nieważności uchwał zaskarżonych pozwem. Niezależnie od tego

Sąd ten wskazał, że powództwo nie mogłoby być uwzględnione także z przyczyn

merytorycznych, gdyż zaskarżone uchwały nie naruszają prawa i nie pozostają

w sprzeczności z celem zajęcia udziałów. Podniesionym w skardze kasacyjnej

zrzutom kwestionującym powyższą ocenę nie można odmówić słuszności.

Uprawnienia wspólnika wynikające ze stosunku uczestnictwa w spółce

z ograniczoną odpowiedzialnością tradycyjnie dzieli się na majątkowe, takie jak np.

prawo do dywidendy, prawo do uczestnictwa w podziale nadwyżki likwidacyjnej,

prawo do rozporządzania udziałem oraz korporacyjne, które obejmują m.in. prawo

do uczestniczenia w zgromadzeniu wspólników i głosowania nad uchwałami, prawo

do kontroli, prawo wyboru władz spółki. Do tej drugiej grupy – według stanowiska

doktryny – zalicza się prawo do zaskarżania uchwał.

W judykaturze, wypowiedziany został pogląd, że wymieniony podział

uprawnień wspólnika pozostaje aktualny również na gruncie art. 9102

k.p.c.,

w związku z czym wierzyciel – z mocy egzekucyjnego zajęcia udziałów dłużnika

w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością – nie może wykonywać uprawnień do

uczestnictwa w zgromadzeniu wspólników i do głosowania nad uchwałami

podejmowanymi przez wspólników (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

14 września 2005 r., III CZP 57/05, OSNC 2006, nr 7-8, poz. 116). W uzasadnieniu

tego zapatrywania wskazano, że o ile przyznanie wierzycielowi możliwości

wykonywania uprawnień zwanych tradycyjnie prawami majątkowymi jest w pełni

uzasadnione celem zajęcia udziałów, o tyle przyznanie wierzycielowi takiej

6

możliwości co do uprawnień nazywanych korporacyjnymi nie miałoby takiego

uzasadnienia i godziłoby w godne ochrony interesy wspólników – zarówno tego,

którego udziały zostały zajęte, jak i pozostałych. Wierzyciel, uzyskując z mocy

zajęcia uprawnienie do uczestniczenia w zgromadzeniu wspólników i głosowania

nad uchwałami, mógłby znacząco ingerować w działalność spółki, a nawet zagrozić

jej bytowi, jeżeli bowiem samo zajęcie udziałów podlega kontroli sądu w wyniku

skargi na czynność komornika, to akty wykonywania przez wierzyciela tzw.

uprawnień organizacyjnych nie podlegałyby już takiej specjalnej kontroli.

Niewątpliwie argumenty powyższe w pełni uzasadniają stanowisko wyrażone

w powołanej uchwale. Powstaje jednak wątpliwość, czy przemawiają one również

na rzecz poglądu, który zaważył na treści zaskarżonego wyroku, a zgodnie

z którym, wierzyciel z mocy zajęcia udziałów w spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością nie jest legitymowany do zaskarżenia uchwały wspólników

o podwyższeniu kapitału zakładowego i ustanowieniu nowych – obok zajętych już -

udziałów w spółce. Uchwała taka może oddziaływać na realizację prawa

wierzyciela do zaspokojenia się z zajętych udziałów. Udziały w spółce

z ograniczoną odpowiedzialnością stanowią cząstkę kapitału zakładowego tej spółki

i wyznaczają zakres praw wspólnika do majątku spółki. Zwiększenie liczby udziałów

po dokonaniu zajęcia udziałów może prowadzić do zmniejszenia uprawnień

wynikających z zajętych udziałów w stosunku do kapitału zakładowego i ograniczyć

możliwość egzekucyjnego zaspokojenia wierzyciela (art. 9116

k.p.c.). Oczywiste jest

bowiem, że skoro wierzyciel może zaspokoić się z dywidendy przypadającej na

zajęte udziały, to utworzenie nowych udziałów powoduje, iż dywidenda ta – w braku

odmiennych postanowień w umowie spółki (art. 191 k.s.h.) - ulega zmniejszeniu.

Uprzywilejowanie nowo utworzonych udziałów co do dywidendy jeszcze bardziej

potęguje ten efekt. Zmniejszenie uprawnień wynikających z zajętych udziałów

wpływa też na obniżenie ich wartości sprzedażnej. Odmienne zapatrywanie Sądu

Apelacyjnego, nie dostrzegające tej prostej zależności, trzeba uznać

z nieuprawnione.

Krąg podmiotów uprawnionych do wytoczenia powództwa o stwierdzenie

nieważności uchwały wspólników określa art. 250 w związku z art. 252 § 1 k.s.h.

Wierzyciel prowadzący egzekucję z udziałów w spółce nie został tam wymieniony.

7

W regulacji tej, podlegającej wąskiej wykładni (zob. uzasadnienie uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2007 r., III CZP 94/06, OSNC

2007, nr 7-8, poz. 95, mającej moc zasady prawnej), nie można zatem doszukiwać

się legitymacji wierzyciela do zaskarżenia uchwały. Warto jednak zauważyć, że

w art. 250 k.s.h. uprawnienie do zaskarżenia uchwał przyznane zostały również

podmiotom nie posiadającym udziałów w spółce.

Legitymacja do zaskarżenia uchwały wspólników może wynikać z przepisów

szczególnych w stosunku do art. 250 k.s.h. (np. likwidatora – z art. 280 k.s.h.) lub

mieć swoje źródło w generalnej kompetencję niektórych podmiotów do wnoszenia

powództw (m.in. w przypadku prokuratora). Trudno nie dostrzec, że prawo do

zaskarżania uchwał ukształtowane zostało zatem nieco inaczej niż inne prawa

korporacyjne. Trzeba też odnotować, że podział praw udziałowych na uprawnienia

majątkowe i korporacyjne nie jest podziałem dychotomicznym. W doktrynie nie brak

licznych wypowiedzi kwestionujących w ogóle zasadność dokonywania takiego

podziału, bądź możliwość jego automatycznego utożsamiania z prawami

majątkowymi i niemajątkowymi w rozumieniu przepisów kodeksu postępowania

cywilnego.

Zgodnie z art. 9102

§ 1 k.p.c., z mocy zajęcia wierzyciel może wykonywać

wszelkie uprawnienia majątkowe dłużnika wynikające z zajętego prawa, które są

niezbędne do zaspokojenia w drodze egzekucji, może podejmować również

wszelkie działania, które są niezbędne do zachowania prawa. Stosownie zaś do § 2

tego artykułu, jeżeli zachodzi potrzeba realizacji innych uprawnień wynikających

z zajętego prawa niż wymienione w § 1, sąd na wniosek dłużnika lub wierzyciela

albo z urzędu ustanowi zarządcę. Odnosząc przytoczone unormowania do

tradycyjnego podziału praw wspólnika, należy uznać, że wskutek zajęcia udziałów

w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością wierzyciel zasadniczo nie jest

uprawniony do wykonywania praw korporacyjnych. Może on jednak podejmować -

poza wykonywaniem uprawnień majątkowych dłużnika wynikających z zajętego

prawa – wszelkie czynności zachowawcze. Z zestawienia treści obu paragrafów art.

9102

wynika zatem, że wykonywanie praw korporacyjnych, do których odnosi się

§ 2, nie obejmuje czynności zachowawczych, zastrzeżonych w § 1 na rzecz

wierzyciela. Skoro podjęcie uchwały o podwyższeniu kapitału zakładowego

8

i utworzeniu nowych udziałów zagraża uprawnieniu wierzyciela do zaspokojenia się

z zajętych udziałów, a nawet może zniweczyć to uprawnienie, to jedynym

skutecznym środkiem przeciwdziałania temu niebezpieczeństwu (działaniem

zachowawczym) pozostaje powództwo o stwierdzenie nieważności uchwały. Należy

więc uznać, że wierzycielowi, z mocy zajęcia udziałów w spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością, przysługuje legitymacja do wytoczenia takiego powództwa,

a jej podstawę stanowi art. 9102

§ 1 in fine k.p.c. będący przepisem szczególnym

w stosunku do art. 250 k.s.h. Uprawnienie to daje wierzycielowi możliwość

uzyskania na drodze sądowej realnej ochrony przed działaniami zmierzającymi do

udaremnienia zaspokojenia się z zajętego udziału, bez ryzyka znaczącej ingerencji

w sprawy spółki.

Ocena merytoryczna żądania stwierdzenia nieważności uchwały wspólników

w aspekcie jej zgodności z prawem powinna obejmować także głosy wspólników

składających się na tę czynność prawną (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

14 kwietnia 1992 r., I CRN 38/92, OSNCP 1993, nr 3, poz. 45).

Sąd Apelacyjny podejmując zaskarżone rozstrzygnięcie wyszedł

z odmiennych założeń. Przyjął, że art. 9102

§ 1 k.p.c. nie może stanowić podstawy

legitymacji czynnej powódki w niniejszym procesie i uchylił się od przeprowadzenia

oceny oświadczeń wspólników konstytuujących zaskarżone uchwały pod kątem ich

zgodności z prawem (art. 910 § 1 k.p.c.). Uchybił przez to podniesionym w skardze

kasacyjnej przepisom prawa materialnego i procesowego, co czyni tę skargę

usprawiedliwioną.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.