II CSK 435/08

Sygn. akt II CSK 435/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 stycznia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa "W." - Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie

i "WZ." - Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 30 stycznia 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej - Skarbu Państwa Wojewody

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 kwietnia 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy w Ł. wyrokiem z dnia 23 października 2007 r. zasądził od

pozwanej „W." spółki z ograniczoną odpowiedzialnością na rzecz powódki „WZ."

spółki z ograniczona odpowiedzialnością kwotę 3.053.839576 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia 20 marca 2006 r., umorzył postępowanie wobec tej pozwanej w

pozostałej części, oddali powództwo w stosunku do pozwanego Skarbu Państwa -

Wojewody i orzekł o kosztach procesu. Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowiły

następujące ustalenia i wnioski.

Skarb Państwa reprezentowany przez Wojewodę S., będącego organem

założycielskim przedsiębiorstwa państwowego „W.", w dniu 31 sierpnia 1993 r.

zawarł z powódką umowę o zarządzanie tym przedsiębiorstwem w okresie od 1

września 1993 r. do 30 czerwca 1998 r. W § 29 mowy, przedłużonej ostatecznie do

31 grudnia 2005 r., przewidziano możliwość jej wypowiedzenia ze skutkiem

natychmiastowym w razie: rażącego naruszenia prawa przez zarządcę w związku

z zarządzaniem przedsiębiorstwem, niewypełnienia przez przedsiębiorstwo przez

przynajmniej trzy kolejne miesiące zobowiązań wobec Skarbu Państwa z tytułu

podatków, naruszenia przez zarządcę w sposób istotny postanowień umowy oraz

przekraczania przez przedsiębiorstwo wskaźników przyrostu przeciętnego

miesięcznego wynagrodzenia ustalonych przez Komisję Trójstronną do Spraw

Społeczno-Gospodarczych lub Radę Ministrów, pogarszających sytuacje finansową

przedsiębiorstwa. W dniu 19 sierpnia 2003 r. Wojewoda - następca prawny

Wojewody S. - rozwiązał ze skutkiem natychmiastowych powyższą umowę

powołując się na niespełnienie celu, w jakim została ona zawarta, a następnie

powierzył zarządzanie przedsiębiorstwem „W." kolejnemu zarządcy. Ostatecznie

przedsiębiorstwo „W." nabyła pozwana spółka „W." na podstawie przepisów ustawy

z dnia 30 sierpnia 1996 r. o prywatyzacji i komercjalizacji (jedn. tekst: Dz. U. z 2002

r. Nr 171, poz. 1397, ze zm.).

Działania powódki w zakresie przygotowania przedsiębiorstwa „W." do

prywatyzacji ocenione zostały - jak wynika z ustaleń kontroli przeprowadzonej przez

Najwyższą Izbę Kontroli - pozytywnie. Uregulowany został stan prawny

nieruchomości, poczyniono nakłady inwestycyjne na modernizację, w latach 1993 -

2003 przedsiębiorstwo wykazywało zyski netto, a jego funkcjonowanie nie było

3

zagrożone postępowaniem naprawczym. Pogarszające się wyniki finansowe

w 2002 i 2003 r. nie uzasadniały natychmiastowej zmiany zarządu. Właściciel

przedsiębiorstwa nie wykorzystał uprawnień nadzorczych nad przedsiębiorstwem

i nie przeprowadził jego prywatyzacji w dogodnym czasie.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy uznał, że pozwany

Skarb Państwa - Wojewoda rozwiązał umowę z powódką o zarządzanie

przedsiębiorstwem bezpodstawnie. W następstwie tego działania powódka poniosła

szkodę w postaci utraconych dochodów za okres od 1 września 2003 r. do

31 grudnia 2005 r. Zobowiązanym do jej naprawienia jest pozwana spółka „W.",

która wstąpiła we wszystkie prawa i obowiązki nabytego przedsiębiorstwa

państwowego. Skarb Państwa - Wojewoda nie posiada legitymacji biernej

w niniejszym procesie, gdyż zawierając umowę o zarządzanie działał w interesie

i na rzecz przedsiębiorstwa powierzonego w zarząd. Naprawienie szkody

wyrządzonej zarządcy wskutek nienależytego wykonania umowy o zarządzanie

przedsiębiorstwem obciąża to przedsiębiorstwo lub jego następcę prawnego.

Powództwo jest zatem usprawiedliwione jedynie w stosunku do spółki „W."

w części obejmującej żądanie zapłaty kwoty 3.053.839.76 zł, odpowiadającej

wysokości wynagrodzenia zarządcy za czas, przez jaki umowa - zgodnie

z zawartym w niej postanowieniem - miała jeszcze obowiązywać (bez podatku

VAT), wraz z ustawowymi odsetkami od dnia doręczenia tej pozwanej odpisu

pozwu. Wobec pozwanego Skarbu Państwa - Wojewody podlega ono oddaleniu, a

w części objętej oświadczeniem o cofnięciu pozwu - umorzeniu.

Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji powódki oraz pozwanej spółki „W.",

wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2008 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten

sposób, że zasądził od Skarbu Państwa - Wojewody na rzecz powódki kwotę

2.937.724,70 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 21 maja 2004 r., umorzył

postępowanie w zakresie żądania zapłaty kwoty 861.057.36 zł, oddalił powództwo

w stosunku do pozwanego Skarbu Państwa - Wojewody w pozostałej części oraz w

całości wobec pozwanej spółki „W.", oddalił dalej idącą apelację powódki i orzekł o

kosztach procesu.

4

Sąd Apelacyjny nie podzielił zapatrywania Sądu pierwszej instancji, że Skarb

Państwa - Wojewoda nie posiada legitymacji biernej w rozpoznawanej sprawie.

Wskazał, że stronami umowy o zarządzanie są - w świetle art. 45a ust. 2 ustawy o

przedsiębiorstwach państwowych -ustanawiający ten zarząd Skarb Państwa,

reprezentowany przez organ założycielski, oraz zarządca. Skarb Państwa zawiera

tę umowę w imieniu własnym i na własny rachunek i tylko on jest odpowiedzialny za

jej wykonanie oraz skutki rozwiązania. Przedsiębiorstwo państwowe nie odpowiada

za zobowiązania zaciągnięte przez Skarb Państwa (art. 40 k.c.). Zobowiązania te

nie mogły więc przejść na nabywcę przedsiębiorstwa na podstawie art. 40 ustawy o

komercjalizacji i prywatyzacji. Umowa o zarządzanie przedsiębiorstwem jest w

istocie umową o świadczenie przez osobę trzecią (art. 391 k.c.). Na jej podstawie

Skarb Państwa odgrywa rolę gwaranta świadczenia przedsiębiorstwa. Umowę tę - z

uwagi na charakter obowiązków zarządcy - należy kwalifikować jako umowę

starannego działania zbliżoną do umowy o świadczenie usług. Rozwiązanie jej bez

uzasadnionej przyczyny usprawiedliwia roszczenie odszkodowawcze powódki w

świetle art. 750 w związku z art. 746 zdanie drugie in fine k.c. Gdyby nawet uznać,

że wymienione przepisy nie mają - do oceny tego roszczenia - zastosowania, to

należałoby przyjąć, że znajduje ono oparcie w art. 471 k.c. Nie ulega bowiem

wątpliwości, że pozwany Skarb Państwa naruszył przewidziane w § 29 umowy

uzgodnienia w kwestii warunków jej rozwiązania.

Szkoda powódki wyraża się w utracie przychodu za czas od rozwiązania

umowy do chwili dokonania prywatyzacji „W." (27 października 2005 r.).

Obejmować ona może jedynie przychód netto, który - po odliczeniu kosztów

zarządu - zamyka się kwotą 2.937.724,70 zł. W takim tylko zakresie roszczenie

powódki podlega uwzględnieniu wobec pozwanego Skarby Państwa. Odsetki

ustawowe od tej należności przysługują powódce od wezwania do zapłaty, tj. od

dnia 21 maja 2005 r.

W skardze kasacyjnej opartej na podstawie określonej w art. 3983

§ 1 pkt 1

k.p.c. Pozwany Skarb Państwa - Wojewoda podniósł zarzuty naruszenia:

- art. 45a ust. 2 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach

państwowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981 ze zm.) przez błędną

5

wykładnię polegająca na przyjęciu, że Skarb Państwa jest biernie legitymowany

w procesie o naprawienie szkody powstałej wskutek nienależytego wykonania

umowy o zarządzanie przedsiębiorstwem;

- art. 34. k.c. przez błędną wykładnię i uznanie, że Skarb Państwa jest

w stosunkach cywilnoprawnych podmiotem praw i obowiązków, które dotyczą

mienia przedsiębiorstwa państwowego;

- art. 40 § 1 k.c. przez błędna wykładnię polegającą na przyjęciu, że Skarb Państwa

ponosi odpowiedzialność za zobowiązania przedsiębiorstwa państwowego;

- art. 391 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że Skarb

Państwa odpowiada za szkodę, którą ponosi zarządca przez to, że

przedsiębiorstwo państwowe odmawia spełnienia świadczenia zapłaty

wynagrodzenia wynikającego z umowy o zarządzanie przedsiębiorstwem;

- art. 471 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że Skarb

Państwa odpowiada za szkodę wynikającą z nienależytego wykonania

zobowiązania z umowy o zarządzanie przedsiębiorstwem, zawartej na podstawie

art. 45a ust. 2 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych.

Powołując się na powyższe zarzuty, skarżący wniósł o uchylenie wyroku

Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i oddalenie powództwa w stosunku do

pozwanego Skarbu Państwa, bądź przekazanie sprawy w tym zakresie temuż

Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Spór w rozpoznawanej sprawie ogniskuje wokół problemu legitymacji biernej

w procesie o odszkodowanie z tytułu nienależytego wykonania umowy

o zarządzanie przedsiębiorstwem państwowym. W świetle przyjętych za podstawę

zaskarżonego wyroku wiążących ustaleń faktycznych nie ulega bowiem

wątpliwości, że pozwany Skarb Państwa reprezentowany przez Wojewodę

rozwiązał łączącą go z powódką umowę o zarządzanie przedsiębiorstwem

państwowym „W." bez usprawiedliwionej przyczyny i powierzył zarządzanie nad

tym przedsiębiorstwem innemu zarządcy oraz, że w następstwie tego zdarzenia

powódka poniosła szkodę zamykającą się kwotą 2.937.724,70 zł. Zasadnicze

6

kontrowersje budzi natomiast kwestia, czy zobowiązanym do naprawienia tej

szkody jest pozwany Skarb Państwa - Wojewoda, czy też pozwany nabywca

przedsiębiorstwa „W.". Sąd Apelacyjny opowiedział się za pierwszym

z przedstawionych alternatywnie rozwiązań. Podniesione w skardze kasacyjnej

zarzuty zmierzały do podważenia tego zapatrywania. Oparte one zostały na

założeniu, że skoro powierzenie zarządzania prowadzi w zasadzie do pozbawienia

przedsiębiorstwa organów uprawnionych do działania w jego imieniu, to przyznanie

organowi założycielskiemu kompetencji do nawiązania tego stosunku prawnego

i jego zakończenia stanowi logiczną konsekwencję takiego rozwiązania.

Przedsiębiorstwo nie traci przez to podmiotowości prawnej i nie zaprzestaje

prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek. Czynności zarządcy

w zakresie zarządzania przedsiębiorstwem państwowym i jego reprezentacji

w stosunkach zewnętrznych odnoszą skutek bezpośredni dla tego przedsiębiorstwa

i ono właśnie, a nie Skarb Państwa, pozostaje biernie legitymowane w procesie

o naprawienie szkody powstałej wskutek nienależytego wykonania umowy

o zarządzanie.

Przytoczone argumenty nie usprawiedliwiają skonstruowanych na ich

podstawie zarzutów, gdyż odnoszą się one do konsekwencji prawnych umowy

o zarządzanie przedsiębiorstwem państwowym w zakresie wykraczającym poza

wzajemne relacje między stronami tej umowy. Tymczasem na tych właśnie

relacjach zasadza się istota rozpoznawanego sporu. Przedmiotem rozpoznania

w niniejszej sprawie nie jest kwestia odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną

przez przedsiębiorstwo zarządzane przez zarządcę w związku z jego działalnością,

lecz roszczenie odszkodowawcze zarządcy wynikające z nienależytego wykonania

umowy o zarządzanie zawartej przez niego z organem założycielskim.

Umowa o zarządzanie przedsiębiorstwem państwowym została unormowana

w rozdziale 8a ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach

państwowych (dalej: „u.p.p."), wprowadzonym do tej regulacji z mocy art. 1 pkt 10

ustawy z dnia 19 lipca 1991 r. o zmianie ustaw o przedsiębiorstwach państwowych

oraz o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych (Dz.U.91.75.329)

z dniem 1 września 1991 r. Zgodnie z 45a ust. 1 u.p.p. organ założycielski może

powierzyć zarządzanie przedsiębiorstwem państwowym osobie fizycznej lub

7

prawnej. Może to uczynić z własnej inicjatywy za zgodą rady pracowniczej

i ogólnego zebrania pracowników (delegatów) przedsiębiorstwa, na wniosek rady

pracowniczej przedsiębiorstwa za zgodą ogólnego zebrania pracowników

(delegatów) oraz - w ściśle określonych warunkach - z inicjatywy zarządcy

komisarycznego (art. 45a ust. 1a-1c u.p.p.). Powierzenie zarządzania następuje

w drodze umowy zawartej między Skarbem Państwa reprezentowanym przez

organ założycielski a zarządcą (art. 45a ust. 2 u.p.p.). Umowa zawierana jest na

czas oznaczony, nie krótszy niż trzy lata, przy czym może być ona przedłużona

(art. 45a ust. 2, art. 45c ust. 2 in fine). Powinna ona określać w szczególności:

obowiązki zarządcy w zakresie bieżącego zarządzania oraz zmian i usprawnień

w przedsiębiorstwie, zasady wynagradzania zarządcy, kryteria oceny efektywności

zarządzania oraz odpowiedzialność za powierzone przedsiębiorstwo (art. 45a ust. 3

u.p.p.). Zarządca (osoba działająca w jego imieniu, jeśli zarządcą jest osoba

prawna) jest umocowany do składania wszelkich oświadczeń woli w imieniu

zarządzanego przedsiębiorstwa (art. 45a ust. 5 u.p.p.). Z chwilą objęcia

obowiązków przez zarządcę organy samorządu załogi ulegają rozwiązaniu z mocy

prawa, organ założycielski odwołuje dyrektora przedsiębiorstwa i ustanawia radę

nadzorczą, a zarządca przejmuje kompetencję organów samorządu załogi

i dyrektora przedsiębiorstwa, z wyjątkiem prawa sprzeciwu wobec decyzji organu

założycielskiego, przyjmowania i zatwierdzania sprawozdania finansowego,

dokonywania podziału na fundusze wygospodarowanego zysku przez

przedsiębiorstwo oraz zasad wykorzystania tych funduszy (art. 45b ust. 1-2 u.p.p.).

Organ założycielski może rozwiązać umowę o zarządzanie ze skutkiem

natychmiastowym w razie spełnienia przesłanek ściśle określonych w art. 45c ust. 1

u.p.p.

Przytoczone unormowania istotnie wywołują wątpliwości co do charakteru

prawnego uregulowanej nimi umowy. W literaturze wyrażane są w tym przedmiocie

różne stanowiska. Wskazuje się, że umowa o zarządzanie przedsiębiorstwem

stanowi pozakodeksowy typ umowy nazwanej o świadczenie usług. Przeważa

jednak pogląd, do którego skłonił się Sąd Apelacyjny, że umowę tę należy

kwalifikować jako umowę o świadczenie usług (art. 750 k.c.). W piśmiennictwie

zwrócono także uwagę, że skoro umowa o zarządzanie wywołuje skutki prawne

8

wobec Skarbu Państwa, przedsiębiorstwa państwowego i zarządcy, zastosowanie

do niej - w zależności od wyboru punktu odniesienia - znajdują także konstrukcje

umowy o świadczenie na rzecz osoby trzeciej (art. 393 k.c.) oraz umowy o

świadczenie przez osobę trzecią (art. 391 k.c.). W konkretnym stanie faktycznym

nie ma potrzeby roztrząsania wszystkich wzajemnych relacji pomiędzy

wymienionymi podmiotami, gdyż - jak już wspomniano - spór dotyczy więzi

zobowiązaniowej pomiędzy zarządcą a Skarbem Państwa.

Z treści art. 45a ust. 2 u.p.p. wynika jednoznacznie, że stronami umowy

o zarządzanie przedsiębiorstwem są Skarb Państwa reprezentowany przez organ

założycielski i zarządca. Umowa ta jest niewątpliwie umową wzajemną i odpłatną,

a wynagrodzenie należne zarządcy powinno pochodzić ze środków Skarbu

Państwa. Nie wyłącza to wszakże możliwości zastrzeżenia przez Skarb Państwa,

że świadczenie to spełni przedsiębiorstwo państwowe (art. 391 k.c.). Na takiej

konstrukcji - jak trafnie ocenił Sąd Apelacyjny - oparta została umowa zawarta

w stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy. Podkreślić jednak należy, że

powódka nie domaga się w niniejszym procesie zapłaty wynagrodzenia za

świadczone usługi, objętego wskazanym wyżej zastrzeżeniem umownym, lecz

dochodzi roszczenia odszkodowawczego z tytułu nienależytego wykonania umowy,

będącego następstwem działania pozwanego Skarbu Państwa. Odszkodowanie za

nienależyte wykonanie umowy jest świadczeniem mającym naprawić szkodę

spowodowaną niewłaściwym działaniem bądź zaniechaniem dłużnika. Jest to

roszczenie o innym charakterze niż roszczenie o wykonanie umowy. Ma na celu

wyrównanie uszczerbku wywołanego nieprawidłowym zachowaniem kontrahenta,

a nie wymuszenie na nim wykonania zobowiązania zgodnie z treścią umowy.

W sytuacji zatem, gdy umowa rozwiązana została przez organ założycielski

(jedyny uprawniony do tego podmiot), nie ma podstaw do obciążania

przedsiębiorstwa państwowego odpowiedzialnością za szkodę wynikłą z tego

działania. Odpowiedzialność za nienależyte wykonanie umowy może ponosić

jedynie podmiot, który jest jej stroną. Stanowisko Sądu Apelacyjnego, wedle

którego legitymowanym biernie procesie niniejszym jest wyłącznie pozwany Skarb

Państwa - Wojewoda, trzeba uznać za trafne. Podniesione przez skarżącego

zarzuty naruszenia wskazanych przepisów prawa materialnego zapatrywania tego

9

skutecznie nie podważają. W art. 45a u.p.p. ustawodawca przewidział wyraźnie

dopuszczalność zawarcia przez Skarb Państwa we własnym imieniu szczególnego

rodzaju umowy dotyczącej mienia należącego do przedsiębiorstwa państwowego.

Odpowiedzialność Skarbu Państwa za zobowiązania zaciągnięte na podstawie

takiej umowy nie pozostaje w sprzeczności z zasadami wyrażonymi w art. 34 i 40

§ 1 k.c. Przypomnieć wreszcie należy, że Sąd Apelacyjny uznał roszczenie powódki

za usprawiedliwione na podstawie art. 750 w związku z art. 746 § 1 in fine k.c.

Skarżący formułując zarzuty nie wskazał na naruszenie tych przepisów.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.