II PK 231/08

Sygn. akt II PK 231/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt

SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca)

Protokolant Wanda Cabaj

w sprawie z powództwa A. Z.

przeciwko Fabryce Samochodów Osobowych Spółce Akcyjnej z siedzibą w

Warszawie

o premie świąteczne,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 4 lutego 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 19 grudnia

2007 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację, nie obciążając

powoda kosztami postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Rejonowy Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia

29 czerwca 2006 r. oddalił powództwo Z. J., Ł. N., K. T., T. K. i A. Z. w sprawie

przeciwko Fabryce Samochodów Osobowych Spółce Akcyjnej z siedzibą w

Warszawie o premie świąteczne oraz umorzył postępowanie z powództwa T. O., a

nadto nie obciążył powodów kosztami procesu. Postanowieniem z dnia 27 marca

2007 r. Sąd Rejonowy uchylił wyrok częściowy w stosunku do Z. J. i umorzył co do

niej postępowanie w sprawie.

Sąd Rejonowy ustalił następujący stan faktyczny:

Wszyscy powodowie byli pracownikami pozwanego Daewoo FSO S.A.

(obecnie FSO S.A.) przed 1995 r. Powodowie zostali zwolnieni w trybie „zwolnień

grupowych". W dniu 13 listopada 1995 r. został zawarty pomiędzy Daewoo Heavy

lndustries Ltd. i Daewoo Corporation oraz organizacjami związków zawodowych

działających w (ówczesnym) Przedsiębiorstwie Państwowym Fabryce

Samochodów Osobowych Pakt Socjalny. W pakcie socjalnym koreańskie spółki

Daewoo, wymienione powyżej, Rząd Polski oraz Fabryka Samochodów

Osobowych zadeklarowały intencję zawarcia porozumienia joint venture. Stosownie

do treści art. 9 Paktu, koreańskie spółki Daewoo oraz związki zawodowe uzgodniły,

iż spółka joint venture, która powstanie w przyszłości, będzie zobowiązana od chwili

jej powstania, do przyznawania specjalnej premii świątecznej z okazji Bożego

Narodzenia oraz Wielkanocy wszystkim pracownikom tej spółki w wysokości nie

mniejszej niż 50% średniego miesięcznego wynagrodzenia w spółce z

poprzedniego kwartału.

Spółka joint venture powstała na mocy uchwały Nadzwyczajnego

Zgromadzenia Wspólników z dnia 14 marca 1996 r. pod firmą DAEWOO-FSO

Motor sp. z o.o. Udziałowcem oprócz Skarbu Państwa zostały Daewoo Corporation

oraz Daewoo Heavy Industries Ltd. Spółka Daewoo-FSO Motor sp. z o.o. aktem

notarialnym z dnia 30 lipca 1999 r. została przekształcona w Daewoo-FSO Motor

S.A. Ani statut FSO Motor sp. z o.o. ani statut Daewoo-FSO Motor sp. z o.o. a

także Daewoo-FSO Motor S.A. nie zawierały zapisów odnoszących się do Paktu

Socjalnego z dnia 13 listopada 1995 r., a zwłaszcza nie zawierały żadnego

postanowienia, w myśl którego pozwana spółka zobowiązałaby się do realizacji

3

zapisów Paktu Socjalnego. W umowach o pracę powodów brak było postanowień

dotyczących wypłat premii świątecznych, art. 9 Paktu nie został inkorporowany ani

do obowiązującego jeszcze w przedsiębiorstwie państwowym Zakładowego Układu

Zbiorowego Pracy, który w tym czasie był zmieniany, ani też do nowego układu

który był w 1997 r. negocjowany.

Daewoo FSO Motor S.A. wydawała swoim pracownikom bony towarowe z

okazji Bożego Narodzenia do końca 1999 r. zaś z okazji Wielkanocy aż do kwietnia

2000 r. Podjęcie przez organy spółki decyzji o przyznaniu pracownikom prawa do

bonów świątecznych poprzedzone było każdorazowo rozmowami pomiędzy

Daewoo-FSO Motor S.A. a organizacjami działającymi u pracodawcy. W wyniku

tych rozmów podpisywano uzgodnienia pomiędzy pracodawcą a związkami

zawodowymi co do zasad i kryteriów realizacji świadczeń dotyczących premii

świątecznych. W pisemnych uzgodnieniach określano krąg osób uprawnionych do

premii, formę realizacji tych świadczeń, oraz ich wysokość i termin realizacji.

Dopiero po podpisaniu dokumentu uzgodnień, wydawane były przez organy spółki

decyzje w sprawie zasad i trybu przyznawania pracownikom świadczeń

świątecznych.

Z uwagi na upadłość inwestorów koreańskich i zmniejszenie sprzedaży

samochodów, a co za tym idzie pogorszenie sytuacji finansowej spółki w 2000 r.

władze spółki zaproponowały obniżenie wartości bonów towarowych

przewidzianych dla pracowników do wysokości 100 złotych, na co jednak nie

wyraził zgody jeden ze związków zawodowych działających u pozwanego. W

wyniku braku uzgodnienia stanowiska organizacji związkowych na wydanie bonów

towarowych o niższej wartości, Spółka nie wydała bonów bożonarodzeniowych za

rok 2000. Również w kolejnych latach nie doszło do wypłaty tychże premii.

Od upadłości koreańskich spółek Daewoo sytuacja finansowa pozwanego

pogarszała się z każdym kolejnym rokiem. Wobec utraty płynności finansowej

dokonano u pozwanego dwukrotnie zwolnień grupowych. Pracownicy zwalniani w

ramach tych zwolnień otrzymali należne odprawy pieniężne także na podstawie

zakładowego układu zbiorowego pracy. Łącznie zatrudnienie spadło o ponad 3000

osób. Sąd Rejonowy ustalił ponadto, iż wobec bardzo ciężkiej sytuacji finansowej

pozwanej Spółki i trudności z realizacją zobowiązań wobec zwalnianych

4

pracowników pozwana otrzymała od Skarbu Państwa w marcu 2005 r. pomoc

finansową z przeznaczeniem na wypłatę odpraw pieniężnych. Pomoc ta wynosiła

kwotę 52 miliony złotych, przy czym połowa tej kwoty (26 milionów złotych) została

przeznaczona na wypłatę odpraw.

Sąd Rejonowy uzasadniając swe stanowisko stwierdził przede wszystkim,

nawiązując do orzecznictwa Sądu Najwyższego, że Pakt Socjalny zawarty między

przedstawicielami inwestora, a organizacjami związkowymi przedsiębiorstwa

państwowego nie stanowi źródła prawa pracy w rozumieniu art. 9 k.p. Zawierane w

dziedzinie prawa pracy porozumienia, rodzą przecież niekiedy daleko idące

zobowiązania, stąd nie może za pracownika czy pracodawcę działać inny,

nieumocowany prawem czy czynnością prawną podmiot.

Uwzględniając niejednoznaczny charakter prawny paktów gwarancji

pracowniczych Sąd Rejonowy stwierdził, że istnieją także inne podstawy, które

samodzielnie prowadziłyby do oddalenia powództwa. Sąd uznał, że w

okolicznościach sprawy żądania powodów wypłaty równowartości bonów -

ubocznego świadczenia – w sytuacji gdy pozwana spółka nadal zmaga się z

trudnościami finansowymi mogącymi zdecydować o jej istnieniu (nawet gdyby były

zasadne) pozostaje w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego, stanowi

nadużycie prawa i nie korzysta z ochrony prawnej. Sąd podkreślił, że powodowie

byli i są w pełni świadomi, iż pozwana spółka znajduje się w bardzo ciężkiej sytuacji

finansowej i taka sytuacja trwa od 2000 r. Podkreślił też, że w procesie zwolnień

grupowych zgodnie z ZUZP obowiązującym u pozwanego obok odpraw należnych

z ustawy pracownicy otrzymywali wysokie odprawy pieniężne, których wysokość

kształtowała się na poziomie dwunastokrotności miesięcznego wynagrodzenia.

Ponadto Skarb Państwa udzielił pozwanej Spółce pomocy finansowej, przy czym

środki te przewidziano częściowo na spłatę zadłużenia wynikającego z realizacji

zobowiązań wobec pracowników, a więc wypłacenie zaległego wynagrodzenia,

odpraw pieniężnych. Uwzględnienie roszczeń powodów w świetle tych okoliczności

nie tylko spowodowałoby całkowitą niewypłacalność pozwanej spółki, ale

doprowadziłoby do utraty pracy przez pracowników, którzy jeszcze do tej pory są

zatrudniani. Ponadto powodowie nie kwestionowali decyzji pracodawcy w okresie

zatrudnienia, czym w sposób dorozumiany wyrazili zgodę na pozbawienie ich

5

bonów towarowych.

Wyrok ten został zaskarżony apelacją przez A. Z., który wniósł o zmianę

wyroku i zasądzenie zgodnie z żądaniem pozwu ewentualnie o uchylenie wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd Rejonowy. Skarżący

zarzucił Sądowi Rejonowemu naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez ustalenie, że

Pakt Socjalny nie jest źródłem prawa a jego wykonywanie doprowadziłoby do

upadłości pozwanego, naruszenie art. 9 k.p. w związku z art. 300 k.p. poprzez

błędną ich wykładnię, a także naruszenie przepisów prawa procesowego

(przekroczenie zasad swobodnej oceny dowodów i art. 328 § 2 k.p.c.) poprzez brak

wskazania przyczyn, dla których wykonywanie Paktu Socjalnego doprowadziłoby

do całkowitej niewypłacalności spółki. Zarzucił także Sądowi Rejonowemu

nierozpoznanie istoty sprawy.

W toku postępowania apelacyjnego Sąd Okręgowy dopuścił dowód z

dokumentów złożonych przez stronę pozwaną i na ich podstawie ustalił dodatkowo,

że z okazji Świąt Bożego Narodzenia 2006 r., pracownikom zostały przyznane

świadczenia w kwocie 330 zł; wypłata nastąpiła ze środków zakładowego funduszu

socjalnego. Na podstawie innego dołączonego dokumentu Sąd Okręgowy ustalił, iż

w roku 2006 spółka osiągnęła zysk w kwocie 10.663.000 zł. Strona pozwana

przedstawiła również rachunek zysków i strat za okres 8 miesięcy 2007 r.

zamykający się kwotą 42.947.922,37 zł.

Wyrokiem z dnia 19 grudnia 2007 r. Sąd Okręgowy zmienił zaskarżony

wyrok i zasądził na rzecz powoda A. Z. kwotę 11.072,04 zł tytułem premii

świątecznych wraz z ustawowymi odsetkami.

W uzasadnieniu Sąd drugiej instancji stwierdził, że nie neguje podnoszonego

przez pozwanego w odpowiedzi na apelację i zauważonego przez Sąd Rejonowy w

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku faktu, że pozwana spółka nie wstąpiła wprost w

prawa i zobowiązania podmiotów ją tworzących oraz że treść Paktu jako całość nie

została inkorporowana do umowy spółki ani ZUZP. Nie budzi jednak wątpliwości co

do zasady kwestia następstwa prawnego pozwanego i co do zasady przyjęcia

przez niego niektórych uregulowań wywodzonych z przedmiotowego Paktu.

Pozwany przyznał, że spółka przyjęła na siebie wykonywanie postanowień paktu

nie w wykonaniu zobowiązań własnych, lecz w wykonaniu zobowiązań spółek

6

koreańskich, według konstrukcji wynikającej z art. 391 k.c. Należy zgodzić się z tą

argumentacją. Zdaniem Sądu Okręgowego należy stwierdzić, że kwestia

przyznawania pracownikom tzw. premii świątecznych nie wynikała z powszechnie

obowiązujących wówczas przepisów, ZUZP, ani innych aktów wewnętrznych

Spółki, a jedynym aktem przewidującym tego typu świadczenie był Pakt Socjalny i

tylko sytuacja finansowa spowodowała zaprzestanie realizacji spornych świadczeń.

Tym niemniej w ocenie Sądu Okręgowego, dokonanej w odniesieniu do

orzecznictwa Sądu Najwyższego, Pakt Socjalny z 13 listopada 1995 r. nie jest

jednak źródłem prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p. i nie może stanowić

samoistnej podstawy dochodzenia premii świątecznych, ponieważ Pakt ten zawarty

został pomiędzy inwestorem, przyszłym udziałowcem podmiotu gospodarczego, a

związkami zawodowymi reprezentującymi interesy pracowników przy udziale

Skarbu Państwa, bez udziału pracodawcy. Skoro Pakt Socjalny nigdy nie został

włączony do żadnych wewnętrznych dokumentów pozwanej Spółki, ani nie stał się

integralną częścią układu zbiorowego pracy, regulaminu lub innego porozumienia

wewnątrz zakładowego, to nie był prawem obowiązującym w spółce. Obowiązek

wypłat premii nie wynikał też z umów o pracę powodów.

Sąd Okręgowy zwrócił jednak uwagę na okoliczność, że Daewoo FSO Motor

S.A. wypłacała swoim pracownikom premie świąteczne z okazji Świąt

Wielkanocnych oraz Bożego Narodzenia aż do kwietnia 2000 r. Podjęcie przez

organy spółki decyzji o przyznaniu pracownikom prawa do premii świątecznych

poprzedzone było każdorazowo rozmowami pomiędzy zarządem Daewoo-FSO

Motor S.A., a organizacjami związkowymi działającymi w spółce. Nie można więc

skutecznie uchylić się od realizacji przyjętych na spółkę zobowiązań wynikających z

art. 9 Paktu jedynie na tej podstawie, że zobowiązania wynikające z

przyznawanych świadczeń były traktowane nie jako zobowiązania pozwanej spółki

lecz spółek koreańskich. Dodatkowym argumentem za przyjęciem takiego poglądu

jest fakt, iż wartość tych świadczeń była uwzględniana w rozliczeniach

korporacyjnych pomiędzy pozwaną spółką, a spółkami Daewoo Heavy Industries

Ltd.

Odnosząc się do przywołanego przez Sąd Rejonowy art. 8 k.p. Sąd drugiej

instancji podkreślił, że za trafny można uznać argument, iż w dacie wyrokowania

7

(czerwiec 2006 r.) sytuacja finansowa spółki wskazywać mogła, iż żądania wypłaty

świadczeń świątecznych przy wypłatach wysokich odpraw pieniężnych z tytułu

zwolnień grupowych mogły zostać uznane za nadużycie prawa podmiotowego w

rozumieniu art. 8 kodeksu pracy. Jednak Sąd Okręgowy po uzupełnieniu materiału

dowodowego w trybie art. 382 k.p.c. o dokumentację przedłożoną przez stronę

pozwaną doszedł do wniosku, iż jej sytuacja finansowa uległa poprawie, nawet

jeżeli wypłacane pracownikom świadczenia miały swoje źródło w zakładowym

funduszu świadczeń socjalnych. Jest bezsporne, że w 2000 roku nie wypłacono

pracownikom premii bożonarodzeniowych, ale powodem było to, że związki

zawodowe nie uzgodniły wspólnego stanowiska co do wysokości tych premii. Sąd

Okręgowy wskazał także, że jeżeli sytuacja ekonomiczna pozwanego groziła

upadłością, to można było z pracownikami zawrzeć porozumienie, na mocy którego

pracodawca byłby zwolniony z wypłat premii świątecznych lub przyznawałby

pracownikom premie w mniejszych kwotach. Dlatego też Sąd Okręgowy wydając

orzeczenie doszedł do wniosku, iż roszczenie o wypłatę zaległych świadczeń nie

narusza jednak dyspozycji art. 8 k.p.

Pozwana spółka zaskarżyła wyrok skargą kasacyjną w części zmieniającej

wyrok Sądu pierwszej Instancji w stosunku do powoda A. Z. i zasądzającej na jego

rzecz kwotę 11.072,04 zł tytułem premii świątecznych wraz z ustawowymi

odsetkami wnosząc o uchylenie tego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy

poprzez oddalenie powództwa.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

1. Naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik

sprawy tj.:

a) art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez niewłaściwe

zastosowanie i nie wskazanie przez Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku podstawy prawnej, na jakiej przyjął istnienie następstwa prawnego

pozwanego po spółkach koreańskich Daewoo Corporation i Daewoo Heavy

Industries Ltd, które były sygnatariuszami Paktu Socjalnego z dnia 13 listopada

1995 r., a w konsekwencji niewskazanie podstaw prawnych sukcesji pozwanego w

zakresie zobowiązania do wypłaty tzw. premii świątecznych.

b) art. 321 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez ich niezastosowanie i

8

wyrokowanie ponad żądanie, polegające na zasądzeniu zaskarżonym wyrokiem od

pozwanego na rzecz powoda A. Z. kwoty 11.072,04 zł wraz z odsetkami

ustawowymi od tej kwoty, od dnia 14 czerwca 2001 r. do dnia zapłaty, podczas, gdy

powód w pozwie wnosił o zasądzenie na swoją rzecz kwoty 2.500 zł, a następnie w

toku postępowania rozszerzał powództwo o dalsze kwoty za kolejne przypadające

okresy świąteczne, ostatecznie do kwoty 10.500 zł.

2) Naruszenie przepisów prawa materialnego tj.:

a) art. 391 k.c. w związku z art. 300 k.p. poprzez błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że osoba uprawniona w

rozumieniu art. 391 k.c. (powód) może domagać się spełnienia przyrzeczonego

świadczenia bezpośrednio od osoby trzeciej (pozwanego), zamiast wyłącznie od

osoby, która uczyniła przyrzeczenie (Daewoo Corporation i Daewoo Heavy

lndustries Ltd);

b) art. 9 § 1 k.p. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie,

polegające na przyjęciu, wbrew literalnej treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku,

że Pakt Socjalny z 13 listopada 1995 r. stanowi podstawę zobowiązania

pozwanego do wypłaty pracownikom, w tym powodowi, premii świątecznych, a tym

samym, że jest źródłem prawa pracy;

c) art. 481 k.c. w związku z art. 300 k.p. poprzez błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie, polegające na zasądzeniu odsetek od całej zasądzonej

kwoty żądania głównego w wysokości 11.072,04 zł za okres od dnia wniesienia

pozwu do dnia zapłaty.

Jako okoliczności uzasadniające przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

skarżący wskazał, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne oraz

potrzeba wykładni art. 391 k.c. w związku z art. 300 k.p. i art. 9 § 1 k.p., polegające

na udzieleniu odpowiedzi na pytanie: czy pakt socjalny zawarty pomiędzy

związkami zawodowymi działającymi w przedsiębiorstwie państwowym a

inwestorem, przyszłym udziałowcem spółki, mającej dopiero powstać w wyniku

prywatyzacji bezpośredniej tego przedsiębiorstwa (na podstawie art. 37 ust. 1 pkt 2

ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych),

nakładający na tę spółkę obowiązek przyznawania pracownikom premii

świątecznej, którego postanowienia w przedmiocie takich premii nie zostały

9

inkorporowane do układu zbiorowego pracy ani do innych aktów wewnętrznych tej

spółki, jak i umów o pracę, może stanowić podstawę indywidualnych roszczeń

pracowników wobec spółki o wypłatę tej premii, a jeśli tak, to na jakiej podstawie

prawnej pracownicy mogą dochodzić roszczeń, dotyczących przyznania premii

świątecznych, a w szczególności czy w powyższej sytuacji pakt stanowi źródło

prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p. ewentualnie czy podstawą tych roszczeń

jest art. 391 k.c. w związku z art. 300 k.p., a jeśli tak to czy pracownicy mogą

występować z tymi roszczeniami bezpośrednio do pracodawcy (pozwanego).

W uzasadnieniu skarżący podniósł, że jakkolwiek zagadnienie charakteru

prawnego paktów socjalnych i roszczeń z nich wynikających było przedmiotem

licznych orzeczeń Sądu Najwyższego, jednakże żadne z orzeczeń nie dotyczy

omawianej sytuacji faktycznej i prawnej. Podkreślił, że stoi na stanowisku, że pakt

socjalny zawarty pomiędzy związkami zawodowymi działającymi w

przedsiębiorstwie państwowym a inwestorem, przyszłym udziałowcem spółki,

mającej dopiero powstać w wyniku prywatyzacji bezpośredniej tego

przedsiębiorstwa, nakładający na tę spółkę obowiązek przyznawania pracownikom

premii świątecznej, którego postanowienia w przedmiocie premii nie zostały

inkorporowane ani do układu zbiorowego pracy, ani do innych aktów wewnętrznych

tej spółki, ani do umów o pracę nie może stanowić podstawy indywidualnych

roszczeń pracowników wobec tej spółki o wypłatę tej premii, przede wszystkim z

uwagi na fakt, że tego rodzaju pakt socjalny nie jest źródłem prawa pracy w

rozumieniu art. 9 § 1 k.p.

Skarżący zauważył także, że podstawą indywidualnych roszczeń

pracowników w stosunku do pracodawcy o premie przyrzeczone przez inwestora

nie może być art. 391 k.c. w związku z art. 300 k.p., gdyż w sytuacji, gdy osoba

trzecia (pracodawca) nie spełnia świadczenia, obowiązek naprawienia szkody

poniesionej z tego tytułu przez uprawnionego spoczywa na tym, kto uczynił takie

przyrzeczenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienia prawne porozumień zbiorowych zawieranych w związku z

10

prywatyzacją przedsiębiorstw państwowych, zawierających postanowienia

dotyczące gwarancji pracowniczych, socjalnych i związkowych, w szczególności ich

charakteru prawnego i w związku z tym mocy prawnej ich postanowień, stały się

wielokrotnie przedmiotem rozstrzygnięć Sądu Najwyższego oraz analiz w

piśmiennictwie prawa pracy. Prezentowane stanowiska były często rozbieżne.

Jedną z podstaw tych rozbieżności była różna ocena spełnienia przez wymienione

akty wymagania art. 9 § 1 k.p. oparcia porozumienia (paktu) na ustawie. W uchwale

z 23 maja 2006 r. (III PZP 2/06), podjętej przez Sąd Najwyższy w powiększonym

składzie 7 sędziów Sądu Najwyższego, w której uznano, że postanowienia

porozumienia zbiorowego, zawartego w procesie prywatyzacji pośredniej (art. 1 ust.

2 pkt 1 i 1a oraz art. 31a-35 ustawy z 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i

prywatyzacji) pomiędzy związkami zawodowymi działającymi u pracodawcy a

spółką handlową, która po nabyciu akcji stała się spółką dominującą nad spółką

zależną będącą pracodawcą, są przepisami prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1

k.p., Sąd Najwyższy rozważał użyte w tym przepisie pojęcie „oparcia na ustawie”.

Sąd Najwyższy podkreślił, że pojęcie to można rozumieć wąsko jako ustawowe

upoważnienie (zobowiązanie) do zawarcia określonego porozumienia zbiorowego

ze wskazaniem okoliczności, w jakich ma być zawarte, jego przedmiotu i zakresu

podmiotowego, a więc w sposób zbliżony do ustawowego upoważnienia do

wydania aktu wykonawczego (art. 92 ust. 1 Konstytucji RP), ale można je rozumieć

szeroko jako wskazanie w ustawie (wyraźne lub wyinterpretowane) możliwości

zawarcia porozumienia zbiorowego, nawet bez bliższego jego określenia. Oparcia

na ustawie w szerokim rozumieniu Sąd Najwyższy upatrywał w przepisie art. 33

ust. 2 ustawy prywatyzacyjnej z 1996 r., który upoważnił Radę Ministrów do

określenia w drodze rozporządzenia szczegółowego trybu zbywania akcji, w tym m.

in. zobowiązań związanych z ochroną interesów pracowników i innych osób

związanych ze spółką.

W rozpoznawanej sprawie prywatyzacja została przeprowadzona w oparciu

o ustawę z 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr

51, poz. 298 ze zm.). Ustawa ta nie przewidywała oparcia ustawowego dla paktu

socjalnego, nawet w szerokim rozumieniu tego oparcia ustawowego, za jakim

opowiedział się Sąd Najwyższy w powołanej uchwale. Trudno zatem uznać Pakt

11

Socjalny z 1 listopada 1995 r. , a tym samym jego postanowienie zawarte w art. 9 ,

że spółka jest zobowiązana od chwili jej powstania do przyznania specjalnej premii

świątecznej z okazji Bożego Narodzenia wszystkim pracownikom spółki w

wysokości nie mniejszej niż 50% średniego wynagrodzenia w spółce z

poprzedzającego kwartału, za źródło prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p.

Oparcie paktu socjalnego (paktu gwarancji pracowniczych) na ustawie stanowi

podstawowy i niezbędny wymóg dla uznania go za źródło prawa pracy w znaczeniu

przedmiotowym.

Charakter Paktu Socjalnego z 1 listopada 1995 r. był już przedmiotem oceny

Sądu Najwyższego. W wyroku z 17 września 1999 r. (I PKN 364/99) Sąd

Najwyższy ocenił, że pakt ten stanowi źródło prawa pracy w rozumieniu art. 9 k.p.

Uzasadniając swoje stanowisko Sąd Najwyższy podkreślił, że pakt ten został

zawarty jeszcze przed nadaniem art. 9 k.p. nowego brzmienia w 1996 r., a ponadto,

że stanowiące przedmiot sporu postanowienia paktu, dotyczące ochrony przed

rozwiązaniem stosunku pracy, zostały przejęte do treści układu zbiorowego pracy, z

czego wynikała wola stron do nadania tym postanowieniom mocy wiążącej.

Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie orzekającym charakter prawny porozumień

zbiorowych zawartych przed 1996 r., t.j. przed zmianą art. 9 k.p. dokonaną ustawą

z 2 lutego 1996 (Dz.U. Nr 24, poz. 110), wprowadzającą wymóg oparcia

porozumień zbiorowych na ustawie, powinien być oceniany z punktu widzenia

obecnego brzmienia art. 9 k.p. i przewidzianych w nim wymagań dotyczących

uznania porozumienia zbiorowego za źródło prawa pracy. W praktyce

postanowienia paktów socjalnych (paktów gwarancji pracowniczych)

niejednokrotnie były przejmowane do treści układów zbiorowych pracy. Ich moc

prawna była wówczas wyjaśniania poprzez wskazanie, iż stały się one częścią

składową układu i mają tę samą moc prawną, co postanowienia układowe.

Postanowienia spornego Paktu Socjalnego stały się częścią składową aktu o

utworzeniu spółki, inne zostały wprowadzone do układu zbiorowego pracy, jednak

za wyjątkiem art. 9, dotyczącego premii z okazji świąt Bożego Narodzenia. Wedle

niespornych ustaleń premie świąteczne (bony towarowe) były wypłacane do końca

1999 r. (z okazji Wielkanocy do 2000 r.). Podjęcie przez organy spółki decyzji o

przyznaniu prawa do bonów świątecznych było poprzedzone każdorazowo

12

rozmowami pomiędzy władzami spółki a organizacjami związkowymi, następnie

podpisywano uzgodnienie między pracodawcą a związkami odnośnie do zasad

przyznawania premii, a w dalszej kolejności jeszcze „wydawane były przez organy

spółki decyzje w sprawie zasad i trybu przyznawania pracownikom świadczeń

świątecznych”. Wymienione akty stanowiły zatem jedyne źródło uprawnień

pracowników do premii świątecznych. Po 2000 r. uzgodnienia nie były zawierane,

nie doszło również do wypłaty premii.

W ocenie Sądu Okręgowego, Pakt Socjalny nie stanowił źródła prawa w

rozumieniu art. 9 § 1 k.p. Tym samym zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 9

k.p. okazał się chybiony.

Ostatecznie jednak Sąd Okręgowy przyjął, że art. 9 tego Paktu jest źródłem

zobowiązania z tytułu umowy o świadczenie przez osobę trzecią. Sąd stwierdził, że

„Nie można więc skutecznie uchylić się od realizacji przyjętych na Spółkę

zobowiązań wynikających z art. 9 Paktu jedynie na tej podstawie, że zobowiązania

wynikające z przyznawanych świadczeń były traktowane nie jako zobowiązania

Spółki, lecz spółek koreańskich.” Dodatkowo Sąd wskazał, iż wartość tych

świadczeń była uwzględniana w rozliczeniach korporacyjnych między spółką a

spółkami Daewoo Heavy Industries Ltd. W odniesieniu do porozumień

okołoprywatyzacyjnych koncepcja ich charakteru jako umów o świadczenie przez

osobę trzecią (względnie umowy o świadczenie na rzecz osoby trzeciej),

przyjmowana niekiedy we wcześniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego,

została poddana krytyce w piśmiennictwie prawa pracy (B. Wagner, Pakiet

socjalny, PiZS 2006, nr 9, s. 2 i n.). Również skład zwykły Sądu Najwyższego,

przedstawiający składowi powiększonemu zagadnienie prawne ocenił krytycznie

możliwość zastosowania konstrukcji z art. 391 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.(a

także konstrukcji pactum in favorem tertii - art. 393 § 1 k.c.) jako podstawy

wiążącego dla pracodawcy charakteru pakietu (paktu) socjalnego. Stronami Paktu

Socjalnego z 1 listopada 1995 r. były związki zawodowe (wierzyciel - beneficjent

gwarancji, zastrzegający) oraz przyszły inwestor – spółka Daewoo Heavy Industries

Ltd (dłużnik - gwarant). Strony te składały przyrzeczenie, że osoba trzecia -

pracodawca spełni na rzecz wierzyciela, tj. pracowników reprezentowanych przez

związki zawodowe świadczenie w postaci premii z okazji Bożego Narodzenia.

13

Pracodawca nie był stroną umowy, umowa (pakt) wskazywała na przyszłego

pracodawcę („Spółka jest zobowiązana od chwili jej powstania...”), w konsekwencji

dla pracodawcy nie wynikało z Paktu żadne zobowiązanie. Zarzut skargi kasacyjnej

naruszenia art. 393 § 1 k.c. przez przyjęcie, że art. 9 Paktu Socjalnego stanowi

źródło uprawnień pracowników do premii z okazji Bożego Narodzenia należy

uznać za usprawiedliwiony.

Z Paktu Socjalnego nie wynikały dla pracowników wprost żadne

uprawnienia. Źródłem uprawnień pracowniczych były postanowienia układu

zbiorowego pracy, który przejął część postanowień Paktu, jednak bez

postanowienia dotyczącego spornej premii. Źródłem prawa do premii stały się

corocznie podejmowane decyzje pracodawcy („poprzedzone każdorazowo

rozmowami między pracodawcą a związkami zawodowymi”), a następnie

uzgodnienia między tymi podmiotami odnośnie do zasad i kryteriów przyznawania

premii świątecznych. Pracodawca może podejmować decyzje o przyznawaniu

pracownikom dodatkowych świadczeń, przy czym nie jest istotna motywacja takiej

decyzji. Mógł nią być nawet wzgląd na art. 9 zawartego swego czasu Paktu

Socjalnego, co jednak nie zmienia faktu, iż to decyzje pracodawcy, a nie art. 9

Paktu były źródłem prawa do premii świątecznej.

Nie są usprawiedliwione zarzuty skargi kasacyjnej naruszenia przepisów

postępowania. Zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. nie znajduje podstaw w treści

uzasadnienia wyroku, natomiast zarzut naruszenia art. 321 k.p.c. jest chybiony z

uwagi na brak podstaw do uwzględnienia powództwa w całości.

Z przytoczonych motywów, na podstawie art. 39815

k.p.c. orzeczono jak w

sentencji wyroku.