II UK 174/08

Wyrok z dnia 5 lutego 2009 r.

II UK 174/08

Przeniesienie odpowiedzialności na członka rodziny za nieopłacone

składki na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne i zdrowotne pracowników

zatrudnionych przez prowadzącego działalność gospodarczą wymaga ustale-

nia, że stale współdziałał on w wykonywaniu tej działalności, osiągając z niej

korzyści (art. 111 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa,

jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.).

Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie: SN

Zbigniew Myszka, SA Maciej Pacuda.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 lutego

2009 r. sprawy z wniosku Jacka S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-

Oddziałowi w G. z udziałem zainteresowanego Józefa S. o zapłatę nieopłaconych

składek, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Gdańsku z dnia 27 listopada 2007 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Gdańsku do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasa-

cyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy-Sąd Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni

wyrokiem z dnia 7 czerwca 2006 r. zmienił zaskarżoną przez Jacka S. decyzję Za-

kładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w G. z dnia 11 lipca 2003 r. i stwierdził, że

odwołujący się nie odpowiada solidarnie ze swoim ojcem Józefem S. za nieopłacone

w okresie od stycznia do grudnia 1999 r., od stycznia do lutego 2000 r. i za czerwiec

2001 r. składki na obowiązkowe ubezpieczenie społeczne i zdrowotne za pracowni-

ków zatrudnionych w związku z działalnością gospodarczą prowadzoną w S. pod

firmą „P.”. Z prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 22 grud-

2

nia 2005 r. wynikało, że Jacek S. w okresie od 1 kwietnia 1999 r. do 31 sierpnia 2002

r. podlegał ubezpieczeniu społecznemu jako pracownik tej firmy.

W apelacji organ ubezpieczeń społecznych, zarzucając naruszenie art. 111

Ordynacji podatkowej podniósł, że ostateczną decyzją z dnia 29 lipca 2002 r. stwier-

dził odpowiedzialność Jacka S. za zobowiązania Józefa S. powstałe w po dniu 1

stycznia 1999 r., w której następstwie decyzją dnia 11 lipca 2003 r. zobowiązał go do

zapłaty kwoty 136.618,37 zł, w związku z czym nieuzasadnione było uwolnienie

ubezpieczonego od zapłaty składek za okres od stycznia do marca 1999 r.

Wyrokiem z dnia 27 listopada 2007 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Gdańsku zmienił zaskarżony wyrok i stwierdził, że Jacek S. nie

ponosi odpowiedzialności za zobowiązania Józefa S. z tytułu nieopłaconych składek

po dniu 1 kwietnia 1999 r., a w pozostałym zakresie oddalił odwołanie i apelację w

pozostałej części. Ustalił, że z prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdań-

sku, wiążącego na zasadzie art. 365 § 1 k.p.c., wynikał fakt zatrudnienia Jacka S. w

firmie „P.” od dnia 1 kwietnia 1999 r. do 31 sierpnia 2002 r. na podstawie umowy o

pracę za wynagrodzeniem, i stwierdził, że nie było wobec tego podstaw do przenie-

sienia na niego odpowiedzialności za zaległości składkowe za ten okres, natomiast

zasadne jest obciążenie go odpowiedzialnością za składki nieopłacone od 1 stycznia

1999 r. do 31 marca 1999 r., ponieważ przed dniem 1 kwietnia 1999 r. ubezpieczony

nie był zatrudniony na podstawie umowy o pracę.

Sąd Apelacyjny, choć zastrzegł, że nie odnosi się do odpowiedzi na apelację,

którą uznał za spóźnioną, „a więc prawnie nieskuteczną”, rozważył jednak podniesio-

ny w niej zarzut i stwierdził, iż żądanie zapłaty składek nie uległo przedawnieniu,

gdyż decyzja przenosząca odpowiedzialność została wydana w dniu 11 lipca 2003 r.,

a więc przed upływem 5 lat od końca roku kalendarzowego, w którym powstała zale-

głość składkowa istniejąca od kwietnia 1999 r. (118 § 1 i 2 Ordynacji podatkowej), a

także nie upłynęło 5 lat od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została

wydana (art. 24 ust. 5d ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

Skarga kasacyjna Jacka S., obejmująca wyrok Sądu drugiej instancji w części

odnoszącej się do zaległości składkowych za pierwszy kwartał 1999 r. - z wnioskiem

o jego uchylenie w tym zakresie i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego

rozpoznania albo o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy

przez oddalenie apelacji organu rentowego w całości - została oparta na obydwu

podstawach kasacyjnych. Skarżący podniósł naruszenie art. 365 § 1 k.p.c., przez

3

błędne zastosowanie, polegające na ograniczeniu skutku prejudycjalnego wyroku

Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 22 grudnia 2005 r., polegające na uznaniu, że

orzeczenie to przesądziło status skarżącego jako pracownika jedynie w okresie od 1

kwietnia 1999 r. do sierpnia 2002 r. Wskazał na naruszenie art. 111 § 1 Ordynacji

podatkowej, przez nieuwzględnienie wymagania kumulatywnego spełnienia przewi-

dzianych w tym przepisie przesłanek odpowiedzialności członka rodziny za zobowią-

zania płatnika składek. Skarżący stwierdził, że rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji

o nieprzedawnieniu roszczenia wobec osoby trzeciej z tytułu składek narusza prze-

widziane w art. 2 Konstytucji zasady niedziałania prawa wstecz i ochrony praw na-

bytych, Sąd drugiej instancji orzekł bowiem na podstawie przepisów o przedawnieniu

należności składkowych obowiązujących w dniu wyrokowania, a nie powstania zo-

bowiązania, oraz naruszył art. 24 ust. 5d ustawy o systemie ubezpieczeń społecz-

nych przez ustalenie, że początek terminu przedawnienia wyznacza data wydania

decyzji z dnia 11 lipca 2003 r., która - zdaniem ZUS - miała uzupełnić decyzję z dnia

29 lipca 2002 r. Ostatecznie, jak stwierdził, doszło do naruszenia art. 59 § 1 pkt 9

Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecz-

nych przez nieuwzględnienie wygaśnięcia zobowiązania skarżącego wobec organu

ubezpieczeń społecznych na skutek przedawnienia.

W zakresie drugiej podstawy kasacyjnej skarżący postawił zarzut naruszenia

art. 233 § 1 k.p.c. przez pominięcie w zgromadzonym materiale dowodowym doku-

mentu potwierdzającego zgłoszenie go do pracowniczego ubezpieczenia począwszy

od 1 stycznia 1999 r., art. 372 k.p.c. w związku z art. 217 § 1 k.p.c., polegające na

nieznajdującym uzasadnienia w przepisach kodeksu postępowania cywilnego uzna-

niu, że wniesiona po upływie dwutygodniowego terminu odpowiedź na apelację jest

bezskuteczna, oraz art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c., przez niedokona-

nie weryfikacji decyzji będącej przedmiotem niniejszego postępowania pod kątem jej

ważności, mimo zarzutów podnoszonych przez skarżącego.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Prawidłowe zastosowanie przez Sąd Apelacyjny przepisów art. 111 § 1

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z

2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.) w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998

r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz.

4

74 ze zm.) było możliwe tylko przez odniesienie ich hipotez do niewadliwie ustalonej

podstawy faktycznej, tymczasem skarżący trafnie wytknął pominięcie faktów i argu-

mentów zawartych w odpowiedzi na apelację, obejmującej podnoszone przez niego

zarzuty odnoszące się zarówno do sposobu obciążenia go odpowiedzialnością sub-

sydiarną za dług składkowy, bezskutecznie egzekwowany od jego ojca, jak i do

przedawnienia roszczeń z tego tytułu. Ograniczenie podstawy faktycznej sprawy

przez pominięcie niektórych jej elementów nie pozwala na pełną ocenę prawidłowo-

ści zastosowania przez Sąd Apelacyjny wymienionych przepisów prawa materialne-

go, decydujących o treści zaskarżonego wyroku.

Sąd drugiej instancji stwierdził, że odpowiedź na apelację, złożona po upływie

dwu tygodni od dnia doręczenia apelacji jest „prawnie nieskuteczna”. W związku z

tym należy zwrócić uwagę, że jakkolwiek termin do wniesienia odpowiedzi na apela-

cję jest terminem ustawowym, to jednak uchybienie mu nie wywołuje skutków wła-

ściwych uchybieniu terminowi ustawowemu i nie powoduje uznania dokonanej po

tym terminie czynności procesowej za bezskuteczną. Odpowiedź na apelację wnie-

sioną po upływie terminu sąd powinien uwzględnić przy rozpoznawaniu apelacji jak

każde inne pismo procesowe, gdyż obydwie strony - stosownie do art. 217 § 1 w

związku z art. 391 § 1 k.p.c., przy ewentualnym uwzględnieniu ograniczeń wynikają-

cych z art. 381 i 383 k.p.c. - mogą przytaczać okoliczności faktyczne i dowody na

uzasadnienie swych wniosków lub dla odparcia wniosków i twierdzeń strony przeciw-

nej aż do zamknięcia rozprawy. Z tego względu złożona po upływie terminu odpo-

wiedź na apelację powinna być potraktowana jak stanowisko strony w procesie, które

zresztą - przy uwzględnieniu elementów ustności i bezpośredniości procesu cywilne-

go - strona mogła zaprezentować bezpośrednio przed Sądem na rozprawie apelacyj-

nej. Trzeba mieć przy tym na względzie, że - zgodnie z przyjętym w kodeksie postę-

powania cywilnego modelem apelacji pełnej - sąd drugiej instancji rozpatruje sprawę

ponownie; prowadzona przez niego rozprawa stanowi kontynuację rozprawy rozpo-

czętej przed sądem pierwszej instancji, a podstawowym celem postępowania apela-

cyjnego jest prawidłowe rozpoznanie sprawy i ponowne orzeczenie o przedstawio-

nym pod osąd żądaniu (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego,

zasadę prawną z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55).

Pominięcie twierdzeń i zarzutów strony mogłoby zatem być uzasadnione tylko wtedy,

gdyby Sąd powołał się na ograniczenia postępowania apelacyjnego, wynikające np,

z art. 381 k.p.c., tego jednak nie uczynił.

5

Skarżący zasadnie podniósł, że pominięcie przez Sąd drugiej instancji twier-

dzeń i zarzutów zawartych w odpowiedzi na apelację mogło mieć wpływ na wynik

sprawy, gdyż Sąd ten, przyjmując na zasadzie art. 365 § 1 k.p.c. jako podstawę fak-

tyczną zaskarżonego wyroku treść prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego w

Gdańsku z dnia 22 grudnia 2005 r. [...], ustalającego pracowniczy status skarżącego

od dnia 1 kwietnia 1999 r., nie odniósł się do podnoszonego w odpowiedzi na apela-

cję faktu zgłoszenia Jacka S. do ubezpieczenia społecznego z tytułu umowy o pracę

z Józefem S. wcześniej, od dnia 1 stycznia 1999 r. Prawomocny wyrok, w którym

początek ubezpieczenia wyznaczony został w związku z zakresem decyzji organu

rentowego o objęciu ubezpieczeniem z tytułu współpracy z osobą prowadzącą dzia-

łalność gospodarczą (decyzja z dnia 14 listopada 2002 r.), nie wiązał Sądu a quo co

do podstawy ubezpieczenia przed dniem 1 kwietnia 1999 r.

Osobnych ustaleń wymagał zresztą nie tyle status ubezpieczeniowy skarżą-

cego, ile spełnienie przez niego kumulatywnych warunków przewidzianych w art. 111

§ 1 ustawy - Ordynacja podatkowa. Zważyć bowiem należy, że pomiędzy ubezpie-

czeniem społecznym, którego podstawę stanowi współpraca z osobą prowadzącą

działalność gospodarczą, a odpowiedzialnością osoby ubezpieczonej za jej dług pu-

blicznoprawny zachodzi szczególna relacja. Sam fakt zgłoszenia członka rodziny do

ubezpieczenia społecznego jako osoby współpracującej nie przesądza jeszcze, że

ten członek rodziny staje się osobą współdziałająca w wykonywaniu działalności w

rozumieniu przepisów podatkowych. Nie ma prostego przeniesienia faktu podlegania

ubezpieczeniu społecznemu na podstawie określonej w art. 8 ust. 11 ustawy o syste-

mie ubezpieczeń społecznych na solidarną odpowiedzialność z tytułu zobowiązań

publicznoprawnych członka rodziny prowadzącego wspólnie działalność gospodar-

czą. Przeniesienie odpowiedzialności za dług publicznoprawny, także wobec Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, na członka rodziny wymaga bowiem - stosownie do art.

111 § 1 ustawy - Ordynacja podatkowa w związku z art. 31 ustawy systemowej -

ustalenia spełnienia przesłanek innych niż te, które decydują o ubezpieczeniu spo-

łecznym. Dla ubezpieczenia społecznego zawarcie umowy o pracę między współpra-

cującymi członkami rodziny ma niewielkie znaczenie, gdyż - jak stanowi art. 8 ust. 2

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych - jeżeli pracownik spełnia kryteria okre-

ślone dla osób współpracujących, o których mowa w ust. 11 - dla celów ubezpieczeń

społecznych jest traktowany jako osoba współpracująca. W zakresie odpowiedzial-

ności osoby trzeciej za dług publicznoprawny ciążący na osobie prowadzącej działal-

6

ność, zawarcie umowy o pracę ma skutek doniosły, gdyż wówczas działalność nie

jest prowadzona na wspólny rachunek, lecz na koszt i ryzyko przedsiębiorcy i pra-

cownik nie odpowiada za jego zobowiązania.

Jednocześnie nie ulega wątpliwości, że ujęte w art. 8 ust. 11 ustawy o syste-

mie ubezpieczeń społecznych określenie osoby współpracującej z prowadzącym

działalność gospodarczą, jako jego małżonka, dzieci, rodziców, macochy i ojczyma

oraz osób przysposabiających, jeżeli pozostają z sobą we wspólnym gospodarstwie

domowym i współpracują przy prowadzeniu tej działalności, w pewnym tylko stopniu

odpowiada użytemu w art. 111 ustawy - Ordynacja podatkowa, pojęciu „członek ro-

dziny, który współdziała w jej wykonywaniu”.

Odpowiedzialność osoby trzeciej zależy tak samo od zaistnienia przesłanki

współdziałania przy prowadzeniu działalności jak od osiągania z niej korzyści, toteż

zakresy pojęć „osoba współpracująca” i „osoba współdziałająca” przy prowadzeniu

działalności gospodarczej nie wyczerpują się, a jedynie pokrywają tam, gdzie wystę-

puje istotna cecha wyróżniającą, którą jest osiąganie korzyści ze współpracy w dzia-

łalności prowadzonej przez innego członka rodziny. W dziedzinie podatków, inaczej

niż w wypadku ubezpieczenia społecznego, dla którego istnienia wystarczające jest

wspólne zamieszkiwanie, wspólność gospodarcza nie ma żadnego znaczenia, a

główny nacisk położony jest na osiąganie korzyści. Korzyść ta może wprawdzie po-

legać tylko na przyczynianiu się do utrzymania członka rodziny, lecz także wówczas

musi mieć wymierną wartość majątkową, która odpowiedzialność tę limituje (por. art.

111 § 5 pkt 1 ustawy - Ordynacja podatkowa). W związku z tym Ordynacja podatko-

wa - poza osobami współpracującymi w rozumieniu przepisów ubezpieczeniowych,

osiągającymi korzyści z działalności gospodarczej - przewiduje jeszcze inne formy

współdziałania, na podstawie których wywodzona jest odpowiedzialność za zobowią-

zania osoby prowadzącej działalność gospodarczą (np. członków rodziny mieszkają-

cych oddzielnie, por. także wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 15 lutego 1984 r.,

SA/Wr 4/84, ONSA 1984 nr 1, poz. 16).

Sąd Apelacyjny nie badał jednak spełnienia przesłanek określonych w art. 111

ustawy - Ordynacja podatkowa w okresie, co do którego uwzględnił apelację Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, wobec czego nie mógł w sposób racjonalny i osadzony w

faktach prawidłowo zastosować tego przepisu.

Zarzut przedawnienia - choć podniesiony w odpowiedzi na apelację, uznaną

za bezskuteczną czynność procesową - został rozpoznany przez Sąd drugiej instan-

7

cji, lecz orzeczenie w tym zakresie ma wady przypisywane mu w skardze kasacyjnej.

Wypowiadając pogląd, że roszczenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie uległo

przedawnieniu, Sąd drugiej instancji nie odniósł się do niezaskarżonej decyzji Zakła-

du Ubezpieczeń Społecznych o ustaleniu odpowiedzialności osoby trzeciej wydanej

w dniu 29 lipca 2002 r. Pomijając jej treść stwierdził, że decyzja przenosząca na

wnioskodawcę odpowiedzialność za zaległość składkową została wydana w dniu 11

lipca 2003 r., a w rzeczywistości organ ubezpieczeń społecznych wydał dwie decyzje

dotyczące odpowiedzialności Jacka S. za zobowiązania składkowe jego ojca; pierw-

sza z nich, która uprawomocniła się bez zaskarżenia, deklarowała przeniesienie na

niego odpowiedzialności za zaległość składkową, a druga ustalała kwotę zobowiąza-

nia. W czasie wydawania każdej z nich obowiązywały inne przepisy dotyczące

przedawnienia zobowiązania wynikającego z decyzji o odpowiedzialności podatkowej

osoby trzeciej. Do przedawnienia roszczeń z tytułu zobowiązań stwierdzonych decy-

zją z dnia 29 lipca 2002 r. miał zastosowanie art. 118 § 2 ustawy - Ordynacja podat-

kowa w związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z

którym przedawnienie zobowiązania wynikającego z decyzji o odpowiedzialności po-

datkowej osoby trzeciej następuje po upływie 3 lat od końca roku kalendarzowego, w

którym decyzja została doręczona, natomiast kolejna decyzja, z dnia 11 lipca 2003 r.,

określająca wysokość zobowiązania, została wydana w czasie obowiązywania art. 24

ust. 5d o systemie ubezpieczeń społecznych, dodanego od dnia 1 stycznia 2003 r.

przez art. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpie-

czeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 241, poz. 2074) i

przewidującego przedawnienie pięcioletnie. Sąd Apelacyjny, oceniając przedawnie-

nie roszczenia nie nadał odpowiedniej wagi istnieniu tych dwu decyzji i nie rozważył,

jakie znaczenie nadać każdej z nich w powiązaniu z art. 108 ustawy - Ordynacja po-

datkowa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 października 2006 r., I UK 126/06,

OSNP 2007 nr 21-22, poz. 331). W tych okolicznościach zarzut naruszenia art. 59 §

1 pkt 9 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych - wobec wytkniętych braków - nie mógł być poddany miarodajnej oce-

nie.

Pomijając zarzuty skargi kasacyjnej powiązane z naruszeniem art. 233 § 1

k.p.c. jako niedopuszczalne (art. 3983

§ 3 k.p.c.), Sąd Najwyższy, ze względu na za-

sadność pozostałych podstaw kasacyjnych, orzekł jak w sentencji (art. 39815

§ 1

k.p.c.).

8

========================================