II UK 189/08

Wyrok z dnia 10 lutego 2009 r.

II UK 189/08

Zasadą jest ustalanie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia eme-

rytalne i rentowe zleceniobiorców według art. 18 ust. 7 ustawy z dnia 13 paź-

dziernika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), czyli stanowi ją zadeklarowana kwota, nie niż-

sza jednak niż kwota minimalnego wynagrodzenia. Ustalanie tej podstawy wy-

miaru składek według art. 18 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecz-

nych następuje tylko wówczas, gdy w umowie zlecenia określono odpłatność

za jej wykonywanie kwotowo, w kwotowej stawce godzinowej lub akordowej

albo prowizyjnie.

Przewodniczący SSN Jolanta Strusińska-Żukowska, Sędziowie: SN Zbigniew

Korzeniowski, SA Maciej Pacuda (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 lutego

2009 r. sprawy z wniosku Autonomicznej Sekcji Piłki Nożnej M. w L. przeciwko Za-

kładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w L. przy udziale zainteresowanych

Łukasza A. i innych o składki na ubezpieczenia społeczne, na skutek skargi kasacyj-

nej organu rentowego na wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 31 stycz-

nia 2008 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu, po-

zostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 22 grudnia 2005 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w L. wymierzył Autonomicznej Sekcji Piłki Nożnej „M.” w L. składki na ubezpieczenia

społeczne za okres od lutego 1999 r. do kwietnia 2005 r. w kwocie 442.448,58 zł

wraz z odsetkami w wysokości 325.894,20 zł, składki na Fundusz Pracy i Fundusz

2

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od lutego 1999 r. do kwietnia

2005 r. w kwocie 33.558,72 zł wraz z odsetkami w wysokości 24.020,80 zł, a także

składki na ubezpieczenie zdrowotne za okres od lutego 1999 r. do kwietnia 2005 r. w

kwocie 88.894,76 zł wraz z odsetkami w wysokości 64.635,20 zł. W uzasadnieniu tej

decyzji organ rentowy podał, że wyniki kontroli przeprowadzonej u płatnika wskazy-

wały na to, iż zatrudniał on zawodników (piłkarzy) na podstawie umów cywilnopraw-

nych - kontraktów o profesjonalne uprawianie piłki nożnej i zgodnie z tymi umowami

wypłacał im nagrody i premie za wyniki sportowe, od których nie zadeklarował skła-

dek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwa-

rantowanych Świadczeń Pracowniczych. Organ rentowy stwierdził równocześnie, że

w sprawie nie miały zastosowania przepisy rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania pod-

stawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, ponieważ wskazana

regulacja dotyczy tylko katalogu podmiotów tam wymienionych, natomiast nie zostały

do tego katalogu włączone osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej

lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Ko-

deksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła Autonomiczna Sekcja Piłki Nożnej

„M.” w L., domagając się jej zmiany poprzez uchylenie. Odwołująca się zarzuciła, że

stosunek prawny łączący ją z zawodnikami, pomimo innej nomenklatury zawieranych

umów, w istocie miał istotne cechy stosunku pracy. Ustalenie pracowniczego cha-

rakteru tego stosunku winno zatem powodować pominięcie w podstawie wymiaru

składek nagród za wyniki sportowe, zgodnie z powołanym wcześniej rozporządze-

niem.

Wyrokiem z dnia 16 października 2006 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Legnicy, wydanym w wyniku postępowania toczącego się przy

udziale jako zainteresowanych w sprawie zawodników, których łączyły z odwołującą

się kwestionowane umowy, oddalił odwołanie. Rozstrzygnięcie to Sąd Okręgowy

oparł na następujących ustaleniach faktycznych. Na podstawie umowy o pracę

ASPN „M.” w L. zatrudnia dyrektora klubu, konserwatorów i barmanki. W klubie tre-

nuje około 300 zawodników, amatorsko uprawiających piłkę nożną, niezwiązanych z

klubem żadnymi umowami. Od 1999 r. ASPN „M.” zawierała z zawodnikami tzw.

pierwszego zespołu, reprezentującymi klub w rozgrywkach ligowych, umowy o profe-

sjonalne uprawianie piłki nożnej, których pełna nazwa brzmiała: „Kontrakt o profesjo-

3

nalne uprawianie piłki nożnej. Umowa cywilno-prawna”. Forma tej umowy oraz jej

treść wynikała z uchwały podjętej przez Zarząd Polskiego Związku Piłki Nożnej z

dnia 19 maja 2002 r. Umowy były zawierane na czas określony. Zawarte przed wy-

mienioną datą umowy były natomiast aneksowane tak, aby ich treść była dostoso-

wana do wymogów PZPN. Na podstawie umów zawodnicy zobowiązywali się do

reprezentowania, za wynagrodzeniem określonym w umowie, barw klubu. Umowy

przewidywały dodatkowe, jednorazowe nagrody z tytułu utrzymania i nieobniżania

poziomu sportowego przysługujące zawodnikom występującym w pierwszym skła-

dzie, pierwszej drużyny, płatne w miesięcznych ratach przez okres trwania kontraktu.

Wysokość nagród była uzależniona od wniosku trenera. Dodatkowo zawodnicy mogli

być uprawnieni do nagród za wyniki sportowe, zgodnie z regulaminem. Wszelkie

spory strony kontraktu miały rozstrzygać przed sądem polubownym PZPN. Integralną

częścią wszystkich umów były „Zasady regulujące stosunki między klubem sporto-

wym, a zawodnikiem profesjonalnym”, przyjęte uchwałą nr 1/1 z dnia 18 lutego 2002

r. przez Zarząd PZPN. W okresie od lutego 1999 r. do kwietnia 2005 r. ASPN „M.” w

L. nie odprowadzała do ZUS składek na ubezpieczenia społeczne, FP i FGŚP oraz

ubezpieczenie zdrowotne od wypłaconych zawodnikom nagród i premii za wyniki

sportowe.

Wskazując na powyższe ustalenia, Sąd pierwszej instancji uznał, że wymie-

nione w § 2 ust. 1 pkt 28 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18

grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru skła-

dek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.) wyłą-

czenie nagród za wyniki sportowe, wypłacanych przez kluby sportowe i polskie

związki sportowe, z podstawy wymiaru składek odnosi się jedynie do przychodu

osiąganego przez pracowników u pracodawcy z tytułu zatrudnienia w ramach sto-

sunku pracy. W tym zakresie Sąd Okręgowy powołał się na § 1 tego rozporządzenia.

Ponadto Sąd Okręgowy, odwołując się do poglądów judykatury, przyjął, że umowy

łączące ASPN „M.” w L. i zawodników są umowami cywilnoprawnymi, a nie umowami

o pracę. Okolicznościami przemawiającymi za takim poglądem były bowiem: nazwa

umowy determinowana odgórnymi wytycznymi PZPN, kwestie dotyczące możliwości

rozwiązania umowy, rozstrzygania sporów pomiędzy stronami, a także niewydawanie

zawodnikom świadectw pracy. Skoro zaś stron tej umowy nie wiązały umowy o

pracę, to ASPN „M.” w L. miała obowiązek opłacania od wypłaconych zawodnikom

nagród i premii sportowych składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, ubez-

4

pieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pra-

cowniczych.

W następstwie apelacji wniesionej przez Autonomiczną Sekcję Piłki Nożnej

„M.” w L. od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 16 października 2006 r., Sąd Apela-

cyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyrokiem z dnia 31

stycznia 2008 r. zmienił ten wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego

z dnia 22 grudnia 2005 r. i ustalił, że Autonomiczna Sekcja Piłki Nożnej „M.” w L. nie

ma obowiązku uiszczać opisanych w tej decyzji składek. Ponadto Sąd Apelacyjny

zasądził od strony pozwanej na rzecz wnioskodawcy kwotę 5.400 zł tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

Sąd drugiej instancji zaakceptował i podzielił stanowisko Sądu Okręgowego

dotyczące uznania, że umowy o profesjonalne uprawianie piłki nożnej są umowami

cywilno-prawnymi, a nie umowami o pracę. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, nie było

jednakże istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, jaki charakter mają umowy

łączące ASPN „M.” w L. z zawodnikami, ponieważ przepisy rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad

ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe stosuje

się do ustalania podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe

zarówno od przychodu z umów o pracę, jak i od przychodu z tytułu umów zlecenia.

Sąd drugiej instancji przypomniał w tym miejscu zasady podlegania ubezpieczeniom

społecznym przez osoby wykonujące pracę na podstawie umowy zlecenia albo innej

umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego o zle-

ceniu, a także podkreślił, iż istotne jest również to, że ustawa systemowa w art. 15

wprowadza równą, wyrażoną w procentach wysokość składek dla wszystkich ubez-

pieczonych. W ocenie Sądu Apelacyjnego, zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia

niniejszej sprawy ma jednak treść art. 18 ustawy systemowej, który w ust. 1 określa

podstawę wymiaru składek pracowników, nakładców, członków RSP i celników, a w

ust. 3 wskazuje, że podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rento-

we zleceniobiorców ustala się zgodnie z ust. 1 (a więc, jak dla uzyskujących przy-

chód z umowy o pracę), jeżeli w umowie określono odpłatność kwotowo, w kwotowej

stawce godzinowej lub akordowej albo prowizyjnie. Z kolei art. 21 ustawy systemowej

ustanawia delegację dla ministra do spraw zabezpieczenia społecznego do określe-

nia w drodze rozporządzenia szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru

składek oraz wyłączenia z podstawy wymiaru niektórych przychodów. Skoro zatem

5

ustawodawca uznał, że podstawę wymiaru składek zleceniobiorców ustala się tak

samo, jak podstawę wymiaru składek pracowników i skoro na podstawie jednej,

zbiorczej delegacji ustawowej do wydania rozporządzenia, dotyczącego szczegóło-

wych zasad ustalania podstawy wymiaru składek oraz wyłączenia z podstawy wy-

miaru niektórych przychodów Minister Pracy i Polityki Socjalnej w dniu 18 grudnia

1998 r. wydał jedno rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad ustalania pod-

stawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, to należy uznać, iż

przepisy rozporządzenia stosuje się i do pracowników, i do zleceniobiorców, i do

osób wymienionych w § 5 rozporządzenia. Istotne jest również to, że przyjęcie, iż

zawarte w § 2 powołanego rozporządzenia wyłączenia z podstawy wymiaru składek

dotyczą niektórych tylko ubezpieczonych, naruszałoby sformułowaną w art. 15 zasa-

dę równej wysokości składek. Przy tej samej stopie procentowej obniżenie dla jed-

nych (np. pracowników) podstawy wymiaru przez zastosowanie licznych wyłączeń i

pozbawienie możliwości stosowania wyłączeń dla drugich (np. zleceniobiorców) sta-

nowiłoby natomiast naruszenie „zasady równości składek”. Kierując się przedstawio-

nymi wyżej argumentami, Sąd drugiej instancji stanął na stanowisku, że jeśli od pre-

mii i nagród wypłacanych zleceniobiorcom za osiągnięcia sportowe nie opłaca się

składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, a do składek na ubezpieczenie

zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych

stosuje się przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, to

ASPN „M.” w L. nie miała obowiązku opłacać składek wymienionych w decyzji orga-

nu rentowego. Rozstrzygając o kosztach postępowania, Sąd Apelacyjny powołał § 6

pkt 7 w związku z § 12 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28

września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349).

W skardze kasacyjnej wniesionej od opisanego wyroku Sądu Apelacyjnego we

Wrocławiu. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w L., powołując się na art.

3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., zarzucił temu wyrokowi: 1) naruszenie prawa materialnego

przez błędną wykładnię § 1 i § 2 ust. 1 pkt 28 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania pod-

stawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, poprzez ustalenie,

że wnioskodawca nie ma obowiązku uiszczania na rzecz organu rentowego kwoty

564.902,06 zł wraz z odsetkami tytułem należnych składek opisanych w decyzji or-

6

ganu rentowego z dnia 22 grudnia 2005 r. w sytuacji, gdy wymienione przepisy po-

zwalają na to tylko w przypadku przychodu osiąganego przez pracowników u praco-

dawcy z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy i nie znajdują zastosowania w

przedmiotowej sprawie, gdyż wnioskodawcę łączyły z osobami zainteresowanymi

wyłącznie umowy cywilnoprawne, 2) naruszenie prawa materialnego przez błędną

wykładnię art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 2, art. 18 ust. 3 i art. 32 ustawy

z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137,

poz. 887 ze zm.), poprzez ustalenie, że wnioskodawca nie ma obowiązku uiszczania

należnych składek opisanych w decyzji organu rentowego z dnia 22 grudnia 2005 r.

w sytuacji, gdy wnioskodawcę łączyły z osobami zainteresowanymi wyłącznie umowy

cywilnoprawne, od których przychody podlegają obowiązkowi odprowadzania należ-

nych składek, 3) naruszenie prawa materialnego, przez niewłaściwe zastosowanie §

6 pkt 7 w związku z § 12 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28

września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349), poprzez zasądzenie na rzecz

wnioskodawcy kwoty 5.400 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w

postępowaniu apelacyjnym w sytuacji, gdy podstawą do ewentualnego zasądzenia

kosztów zastępstwa procesowego w przedmiotowej sprawie powinien być wyłącznie

przepis § 11 ust. 2 w związku z § 12 ust. 1 pkt 2 wymienionego rozporządzenia.

Wskazując na te zarzuty, organ rentowy domagał się uchylenia zaskarżonego

wyroku w całości i oddalenia apelacji wnioskodawcy, lub uchylenia zaskarżonego

wyroku w całości i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpo-

znania, a także zasądzenia od wnioskodawcy na rzecz organu rentowego zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym według norm przepi-

sanych, obejmujących również kwotę 5.400 zł kosztów zastępstwa procesowego

zasądzoną na mocy zaskarżonego wyroku, która została już wypłacona wniosko-

dawcy przez organ rentowy.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania organ rentowy uzasad-

nił tym, iż jego zdaniem okolicznością uzasadniającą rozpoznanie skargi jest rażące

naruszenie przez Sąd Apelacyjny przepisów § 1 i § 2 ust. 1 pkt 28 rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych

zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe,

a także art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 2, art. 18 ust. 3 i art. 32 ustawy z

7

dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, poprzez ustale-

nie, że wnioskodawca nie ma obowiązku uiszczać na rzecz organu rentowego kwoty

564.902,06 zł wraz z odsetkami tytułem należnych składek opisanych w decyzji or-

ganu rentowego z dnia 22 grudnia 2005 r. w sytuacji, gdy wymienione przepisy po-

zwalają na to tylko w przypadku przychodu osiąganego przez pracowników u praco-

dawcy z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy i nie znajdują zastosowania w

przedmiotowej sprawie, gdyż wnioskodawcę łączyły z osobami zainteresowanymi

wyłącznie umowy cywilno-prawne, od których przychody podlegają obowiązkowi od-

prowadzania należnych składek. Ponadto, w ocenie organu rentowego, na tle stanu

faktycznego przedmiotowej sprawy zachodzi konieczność rozstrzygnięcia istotnego

zagadnienia prawnego mającego zasadnicze znaczenie dla organu rentowego przy

rozpoznawaniu w przyszłości podobnych spraw, sprowadzające się do kwestii: „czy

przepisy rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r.

w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpie-

czenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106) w szczególności określające,

że nagrody za wyniki sportowe wypłacone zawodnikom przez kluby sportowe nie

stanowią podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe - sto-

suje się zarówno do pracowników, jak i do osób wykonujących umowy cywilnopraw-

ne o profesjonalne uprawianie piłki nożnej ?”

Wnioskodawca Autonomiczna Sekcja Piłki Nożnej „M.” w L. reprezentowany

przez swego pełnomocnika - w pisemnej odpowiedzi na skargę kasacyjną organu

rentowego - wniosła o wydanie postanowienia odmawiającego przyjęcia skargi do

rozpoznania, a w przypadku przyjęcia skargi do rozpoznania o jej oddalenie i zasą-

dzenie od organu rentowego na rzecz wnioskodawcy kosztów zastępstwa proceso-

wego w postępowaniu kasacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Usprawiedliwione były dwa pierwsze zarzuty kasacyjne. Wstępnie Sąd Naj-

wyższy uznał za konieczne przypomnieć, że stosownie do treści określającego zasa-

dy ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe zle-

ceniobiorców art. 18 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubez-

pieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.) podsta-

wę wymiaru tych składek ustala się zgodnie z ust. 1, jeżeli w umowie agencyjnej lub

8

umowie zlecenia albo w innej umowie o świadczenie usług, do której zgodnie z Ko-

deksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, określono odpłatność za

jej wykonywanie kwotowo, w kwotowej stawce godzinowej lub akordowej albo prowi-

zyjnie. Cytowany przepis nie dotyczy więc wszystkich zleceniobiorców, lecz tylko ta-

kich, w stosunku do których w umowie określono odpłatność w sposób w nim okre-

ślony. Nie należy bowiem zapominać o tym, że zasady ustalania podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe zleceniobiorców (ubezpieczonych, o

których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy) reguluje również art. 18 ust. 7, zgodnie z

którym podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpie-

czonych, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4, oraz ubezpieczonych podlegających

dobrowolnie tym ubezpieczeniom, o których mowa w art. 7 i 10, stanowi zadeklaro-

wana kwota, nie niższa jednak niż kwota minimalnego wynagrodzenia, z zastrzeże-

niem ust. 3, 9 i 10. Zestawienie treści obu cytowanych przepisów jednoznacznie

przemawia za przyjęciem tezy, iż (co do zasady) podstawa wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe zleceniobiorców jest ustalana w oparciu o art. 18

ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, natomiast zgodnie z art. 18 ust.

3 tylko wówczas, gdy odpłatność za realizację umowy określono w niej w sposób

wskazany w tym przepisie. Przedstawione kwestie nie były przedmiotem rozważań

Sądu drugiej instancji, co doprowadziło do sytuacji, w której Sąd ten, jak wynikało z

pisemnych motywów jego rozstrzygnięcia, oceniał możliwość ustalania podstawy

wymiaru składek zleceniobiorców wyłącznie przez pryzmat art. 18 ust. 3, nie wyja-

śniając równocześnie, z jakich przyczyn właśnie ten przepis (a nie art. 18 ust. 7)

znajdował zastosowanie w rozpoznawanej sprawie. Już choćby z tego względu, za

usprawiedliwiony należało zatem uznać sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut

błędnej wykładni wymienionego art. 18 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń spo-

łecznych.

Innym problemem była możliwość stosowania do zleceniobiorców, o których

mowa w omawianym art. 18 ust. 3, przepisów rozporządzenia Ministra Pracy i Poli-

tyki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W tym zakresie

Sąd Apelacyjny przyjął, że wskazana możliwość wynikała z zawartego w art. 18 ust.

3 odesłania do art. 18 ust. 1, a także - jak to określił - ze sformułowanej w art. 15

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zasady równej wysokości składki.

9

Zdaniem Sądu Najwyższego, zawarte w art. 18 ust. 1 odesłanie do ust. 1 tego

przepisu oznacza jednak tylko to, iż podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe zleceniobiorców wymienionych w art. 18 ust. 3, stanowi przy-

chód, o którym mowa w art. 4 pkt 9 i 10, z zastrzeżeniem (nieistotnych w rozpozna-

wanej sprawie) ust. 1a i 2, ust. 4 pkt 5 i ust. 12. Chodzi więc o przychody w rozumie-

niu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych (art. 4 pkt 9), które w rów-

nym stopniu stanowią przychód z tytułu: zatrudnienia w ramach stosunku pracy,

pracy nakładczej, służby, wykonywania mandatu posła lub senatora, wykonywania

pracy w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowa-

nia, pobierania zasiłku dla bezrobotnych i stypendium wypłacanych bezrobotnym

oraz stypendium sportowego, z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności oraz

umowy agencyjnej lub umowy zlecenia, jak również z tytułu współpracy przy tej

działalności lub współpracy przy wykonywaniu umowy oraz o przychody z tytułu

pracy w spółdzielni (rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub spółdzielni kółek rolniczych)

i z tytułu wytwarzania na jej rzecz produktów rolnych, tj. o przychód z tytułu członko-

stwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub spółdzielni kółek rolniczych (art. 4 pkt

10). Regulacja zawarta w cytowanym art. 18 ust. 1 określa zatem, wyłącznie w spo-

sób pozytywny, jakiego rodzaju przychód stanowi podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych wymienionych w tym przepisie

oraz zleceniobiorców, o których mowa w art. 18 ust. 3. Nie wymienia natomiast ani

ograniczeń w tym zakresie, ani tym bardziej wyłączeń z podstawy wymiaru składek

jakichkolwiek przychodów, oczywiście poza tymi, które nie są przychodami w rozu-

mieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych. Do określenia wyłą-

czeń z podstawy wymiaru składek niektórych rodzajów przychodów został zobowią-

zany minister do spraw zabezpieczenia społecznego na podstawie delegacji usta-

wowej zawartej w art. 21 powołanej ustawy. Realizując tę delegację, Minister Pracy i

Polityki Socjalnej w rozporządzeniu z dnia 18 grudnia 1998 r. określił szczegółowe

zasady ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Treść przepisów tego rozporządzenia wyraźnie wskazuje jednak, iż dotyczą one tylko

stanowiącego podstawę wymiaru składek przychodu osiąganego przez pracowników

u pracodawcy z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy (§ 1) oraz, poprzez

odpowiednie zastosowanie, przychodu osiąganego przez osoby wykonujące pracę

nakładczą, funkcjonariuszy Służby Celnej i osób wykonujących odpłatnie pracę w

czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania (§ 5

10

ust. 1), a poza § 1, także przychodu osiąganego przez członków rolniczych spół-

dzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych. Przepisy rozporządzenia z dnia

18 grudnia 1998 r. nie dotyczą natomiast przychodu osiąganego przez ubezpieczo-

nych z innych tytułów, w tym także zleceniobiorców wymienionych w art. 18 ust. 3.

Za taką wykładnią przepisów rozporządzenia z dnia 18 grudnia 1998 r. przemawia co

najmniej kilka argumentów. Po pierwsze, wynikająca ze wspomnianego art. 21

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych delegacja dla ministra właściwego do

spraw zabezpieczenia społecznego do określenia w drodze rozporządzenia szcze-

gółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek, z uwzględnieniem ogranicze-

nia, o którym mowa w art. 19 ust. 1 tej ustawy, oraz z wyłączeniem z podstawy wy-

miaru składek niektórych rodzajów przychodów, daje temu ministrowi uprawnienie

odnoszące się do wszystkich tytułów ubezpieczeń, nie zawierając przecież w tym

zakresie żadnych ograniczeń, poza wspomnianym ograniczeniem wynikającym z art.

19 ust. 1. Mimo to Minister Pracy i Polityki Socjalnej wykonał tę delegację jedynie w

odniesieniu do enumeratywnie wymienionych w rozporządzeniu z dnia 18 grudnia

1998 r. tytułów ubezpieczeń, pomijając równocześnie inne tytuły, w tym ubezpiecze-

nie z tytułu umowy zlecenia. Inaczej rzecz ujmując, w wymienionym rozporządzeniu

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej brak jest pozytywnych regulacji, które nakazywa-

łyby stosować jego przepisy również w odniesieniu do podstawy wymiaru składek

ubezpieczonych z innych niż wskazane tam tytułów. Zgodnie z treścią § 5 tego roz-

porządzenia, jego zastosowanie nawet w stosunku do ubezpieczonych niebędących

pracownikami, wprost wymienionych w art. 18 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, jest możliwe tylko odpowiednio. Po drugie, specyfiką prawa ubezpie-

czeń społecznych jest to, że jego przepisy muszą być wykładane ściśle. Uznanie w

tej sytuacji, że mimo braku pozytywnej regulacji w tym zakresie, przepisy rozporzą-

dzenia znajdują zastosowanie również w odniesieniu do ubezpieczonych niewymie-

nionych w jego przepisach, stanowiłoby zaś efekt nieuprawnionej wykładni rozsze-

rzającej. Po trzecie, stosowania przepisów wspomnianego rozporządzenia, w tym

zwłaszcza dotyczących wyłączeń z podstawy wymiaru składek niektórych rodzajów

przychodów (§ 2) nie da się wywieść z faktu, iż podstawę wymiaru składek zlecenio-

biorców, o których mowa w art. 18 ust. 3 ustawy, ustala się zgodnie z ust. 1 tego

przepisu. Co już bowiem wcześniej zostało podkreślone, zawarte w ust. 3 odesłanie

do ust. 1 należy rozumieć wyłącznie w ten sposób, iż tak jak w przypadku pracowni-

ków, podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe zlecenio-

11

biorców stanowi przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób

fizycznych. Przepis art. 18 ust. 1 nie przewiduje bowiem żadnych wyłączeń w tym

zakresie. Po czwarte, argumentem przemawiającym za stosowaniem przepisów

omawianego rozporządzenia w stosunku do zleceniobiorców, o których mowa w art.

18 ust. 3, nie może być także regulacja zawarta w art. 15 ust. 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych. We wskazanym przepisie, wbrew odmiennemu poglądowi

Sądu drugiej instancji, nie doszło bowiem do sformułowania „zasady równej wysoko-

ści składek”, lecz określono jedynie, że wysokość składek na ubezpieczenia emery-

talne, rentowe i chorobowe wyrażony jest w formie stopy procentowej, jednakowej

dla wszystkich ubezpieczonych. Jednakowa stopa procentowa nie oznacza zaś jed-

nakowej wartości składki, jeśli zastosować ją do innej wysokości przychodu.

Zdaniem Sądu Najwyższego, przedstawiona wyżej wykładnia przepisów roz-

porządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie

szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia eme-

rytalne i rentowe nie narusza wyrażonej w art. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych zasady równego traktowania wszystkich ubezpieczonych bez względu

na płeć, stan cywilny, stan rodzinny. Określając w taki właśnie sposób kryteria rów-

nego traktowania ubezpieczonych, wymieniona zasada oznacza bowiem jedynie to,

że w sprawach wskazanych w art. 2a ust. 2 ustawy, a więc w sprawach dotyczących

w szczególności warunków objęcia systemem ubezpieczeń społecznych, obowiązku

opłacania i obliczania wysokości składek, obliczania wysokości świadczeń, a także

okresu wypłaty świadczeń i zachowania prawa do nich nie ma podstaw prawnych do

czynienia między ubezpieczonymi różnic związanych z płcią, stanem cywilnym, czy

też stanem rodzinnym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2002 r., II

UKN 58/01, OSNP 2003 nr 21, poz. 523). Nie da się natomiast wywieść z niej zakazu

wprowadzania zróżnicowanych warunków ubezpieczenia (zabezpieczenia) społecz-

nego dla pracowników i dla ubezpieczonych z innych tytułów. Jeśli zatem Minister

Pracy i Polityki Socjalnej, wykonując delegację ustawową zawartą w art. 21 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych, uczynił to w sposób określony w rozporządzeniu

z dnia 18 grudnia 1998 r., to wskazane przez niego w § 2 rozporządzenia wyłączenia

z podstawy wymiaru składek niektórych rodzajów przychodów należało stosować

jedynie do ubezpieczonych wymienionych w tym rozporządzeniu, tzn. do pracowni-

ków zatrudnionych w ramach stosunku pracy (§ 1) oraz odpowiednio do osób wyko-

nujących pracę nakładczą, funkcjonariuszy Służby Celnej, osób wykonujących od-

12

płatnie pracę w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego

aresztowania na podstawie skierowania do pracy, a także członków rolniczych spół-

dzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych (§ 5).

Mając na uwadze podniesione wyżej motywy, Sąd Najwyższy stanął na sta-

nowisku, iż przyjęcie przez Sąd drugiej instancji, że przepisy rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad

ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe stosuje

się zarówno do pracowników, jak do zleceniobiorców, nie było uprawnione i stano-

wiło rezultat błędnej wykładni art. 18 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych oraz wymienionych w skardze kasacyjnej organu

rentowego przepisów powołanego rozporządzenia. Z tych samych przyczyn błędnie

został zastosowany przez ten Sąd art. 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecz-

nych, zgodnie z którym do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych, na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, eg-

zekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, do-

konywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach

zbywalnych dłużnika oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepi-

sy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne. Uwzględnienie skargi kasacyjnej

organu rentowego powodowało z kolei uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu-Sądowi Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych we Wrocławiu w celu dokonania ponownej oceny zasadności

apelacji wniesionej przez wnioskodawcę od wyroku Sądu pierwszej instancji.

Nie był natomiast uzasadniony zarzut naruszenia wskazanych w skardze ka-

sacyjnej przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w

sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu.

Formułując ten zarzut, skarżący odwołał się do treści § 2 ust. 1 i 2 powołanego roz-

porządzenia oraz podniósł, że w sprawach o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia

społecznego i zaopatrzenia emerytalnego stawki minimalne wynoszą 60 zł, a zatem

zasądzając nawet opłatę w maksymalnej wysokości sześciokrotnej stawki, przy

uwzględnieniu treści § 12 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia, Sąd Apelacyjny mógł zasądzić

maksymalnie kwotę 270 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w po-

stępowaniu apelacyjnym. Skarżący odwołał się także do dotychczasowej praktyki

sądowej, kiedy to Sądy „w takich sprawach stosowały stawki minimalne wynoszące

13

60 zł, natomiast w przedmiotowej sprawie Sąd Apelacyjny po raz pierwszy przyjął

stawkę ustalona od wartości przedmiotu sporu, w oparciu o przepis § 6 w/w rozpo-

rządzenia”. Skarżący nie zwrócił jednakże uwagi na to, iż § 11 ust. 2 omawianego

rozporządzenia, jako jedyny odnoszący się wprost do spraw z zakresu ubezpieczeń

społecznych, określa stawki minimalne opłat za czynności radcy prawnego tylko w

sprawach o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego i zaopatrzenia

emerytalnego. Tymczasem przedmiotowa sprawa z całą pewnością nie należy do

żadnej z tych kategorii. Jej przedmiotem jest bowiem zasadność obciążenia wnio-

skodawcy składkami na ubezpieczenia społeczne (oraz na ubezpieczenie zdrowotne

i Fundusz Pracy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych), a także

wysokość tych składek. Przedmiot postępowania w niniejszej sprawie nie jest więc

określony w § 11 ust. 2 rozporządzenia. Należy dodać, że przedmiot ten nie jest

wprost określony również w pozostałych przepisach rozporządzenia Ministra Spra-

wiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych

oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez

radcę prawnego ustanowionego z urzędu. W takiej sytuacji należy zatem odwołać się

do treści § 5 rozporządzenia, zgodnie z którym wysokość stawek minimalnych w

sprawach nieokreślonych w rozporządzeniu ustala się przyjmując za podstawę

stawkę w sprawach o najbardziej zbliżonym rodzaju. W ocenie Sądu Najwyższego,

wykładnia tego przepisu nie może nie uwzględniać faktu, iż w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych występuje duże zróżnicowanie, tak pod względem pod-

miotowym, jak i przedmiotowym. Są to bowiem zarówno sprawy, w których stroną

odwołującą się od decyzji organu rentowego jest osoba fizyczna dochodząca prawa

do świadczeń stanowiących dla niej jedyne, bądź podstawowe źródło utrzymania, jak

i sprawy, w których stroną odwołującą się jest płatnik składek, w których przedmio-

tem sporu jest (jak w rozpoznawanej sprawie) sposób ustalania podstawy wymiaru

składek od przychodów osiąganych przez osoby wykonujące pracę na rzecz płatnika,

a w konsekwencji wysokość tych składek. Nie może być natomiast wątpliwości co do

tego, że w odniesieniu do pierwszej z wymienionych kategorii spraw stawka minimal-

na opłat za czynności radcy prawnego (wynosząca 60 zł), przy uwzględnieniu na

ogół bardzo trudniej sytuacji materialnej osoby odwołującej się od decyzji organu

rentowego, musi być stosunkowo niska, choćby po to, aby zapewnić osobie ubogiej

skorzystanie z pomocy prawnej profesjonalnego pełnomocnika. Koszty procesu, w

tym wysokość opłat za czynności profesjonalnych pełnomocników stanowią bowiem

14

istotny czynnik decydujący o dostępności jednostki do sądu oraz decydują o zapew-

nieniu jej realizacji prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy przez sąd (art. 45

ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej). Taką funkcję spełnia właśnie regulacja

zawarta w § 11 ust. 2 omawianego rozporządzenia, która wprost odnosi się co

prawda do spraw o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego i zaopa-

trzenia emerytalnego, a więc zasadniczo do spraw o prawo do tych świadczeń, ale

poprzez odpowiednie jej stosowanie na podstawie § 5 może być stosowana także na

przykład do spraw o zwrot świadczeń nienależnie pobranych przez ubezpieczonych.

Wskazane argumenty, przemawiające za odpowiednim stosowaniem § 11 ust. 2 roz-

porządzenia do wymienionych wyżej spraw nie dotyczy przypadku spraw o składki,

już choćby z tej przyczyny, że najczęściej stroną odwołującą się jest w nich płatnik

składek, w stosunku do którego nie zachodzi konieczność zapewnienia prawa do

sądu poprzez zmniejszenie obciążeń w zakresie kosztów procesu. Dlatego też za

uprawniony należy uznać pogląd, iż sprawami o najbardziej zbliżonym rodzaju do

takich spraw (w rozumieniu § 5 rozporządzenia) są sprawy, o których mowa w § 6, tj.

takie, w których o wysokości stawek minimalnych decyduje wartość ich przedmiotu.

Dodatkowym argumentem przemawiającym za takim stanowiskiem jest również

umieszczenie zarówno § 6, jak i § 11, w tym samym rozdziale 3 rozporządzenia Mi-

nistra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielo-

nej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu, w którym określono łącznie

stawki minimalne w sprawach cywilnych, ze stosunku pracy i ubezpieczeń społecz-

nych. Gdyby zatem przepisy rozporządzenia nie przewidywały możliwości stosowa-

nia jego § 6 do spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych, to w § 11 ust. 2 musia-

łoby znaleźć się stosowne zastrzeżenie, którego jednak nie ma.

Kierując się przedstawionymi wyżej motywami oraz opierając się na treści art.

39815

§ 1 k.p.c., a w zakresie kosztów postępowania kasacyjnego - na podstawie art.

108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji

swego wyroku.

========================================