III CZP 143/08

Uchwała z dnia 12 lutego 2009 r., III CZP 143/08

Sędzia SN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa prokury Niestandaryzowanego

Sekurytyzacyjnego Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego w W. przeciwko Ewie D.

o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 12

lutego 2009 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Kielcach postanowieniem z dnia 28 listopada 2008 r.:

"1. Czy przy rozpoznawaniu zażalenia na zarządzenie przewodniczącego

wzywające stronę do uzupełnienia opłaty od pozwu po stwierdzeniu braku podstaw

do wydania nakazu zapłaty (art. 486 § 1 k.p.c.) dopuszczalne jest badanie zarzutów

dotyczących niewydania nakazu zapłaty?,

a w przypadku udzielenia na powyższe pytanie odpowiedzi twierdzącej:

2. Czy wyciąg z ksiąg rachunkowych funduszu sekurytyzacyjnego, określony

w art. 194 ustawy z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych (Dz.U. Nr

146, poz. 1546 ze zm.), stanowi dokument urzędowy w rozumieniu art. 485 § 1 pkt

1 k.p.c.?"

podjął uchwałę:

Przy rozpoznawaniu zażalenia na zarządzenie przewodniczącego,

wzywające stronę do uzupełnienia opłaty od pozwu, nie podlega badaniu

zasadność stwierdzenia przez sąd braku podstaw do wydania nakazu zapłaty

w postępowaniu nakazowym;

odmówił podjęcia uchwały w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne powstały przy

rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy w Kielcach zażalenia na zarządzenie

przewodniczącego, wydane w sądzie pierwszej instancji, wzywające do uiszczenia

brakującej części opłaty sądowej od pozwu. Wezwanie było skutkiem stwierdzenia

braku podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym i

skierowania sprawy do rozpoznania w postępowaniu upominawczym. Powód

wykazywał swoją wierzytelność wyciągiem z ksiąg rachunkowych funduszu

sekurytyzacyjnego. W uzasadnieniu zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia

brakującej części opłaty wyjaśniono, że wyciąg ten nie został uznany za dokument

urzędowy w rozumieniu art. 485 § 1 pkt 1 k.p.c., wprawdzie bowiem art. 194 ustawy

z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych (Dz.U. Nr 146, poz. 1546 ze

zm.) nadaje mu moc prawną dokumentu urzędowego, jednak porównanie treści

tego przepisu z art. 95 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe

(jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm.) wskazuje, że dokumenty

wymienione w obydwu przepisach zostały przez ustawodawcę potraktowane

jednakowo. Skoro zatem wyciąg z ksiąg bankowych, także mający moc prawną

dokumentu urzędowego, objęty został w postępowaniu nakazowym odrębną

regulacją (art. 485 § 3 k.p.c.) i stanowi jedynie fakultatywną podstawę wydania

nakazu zapłaty – przy czym konieczne jest dołączenie dowodu doręczenia

dłużnikowi pisemnego wezwania do zapłaty – to podobnie należy potraktować

wyciąg z ksiąg rachunkowych funduszu sekurytyzacyjnego, którego pominięcie w

powołanym przepisie można uznać za przeoczenie. Przypisanie wyciągowi z ksiąg

rachunkowych funduszu sekurytyzacyjnego waloru dokumentu urzędowego w

rozumieniu art. 485 § 1 pkt 1 k.p.c. oznaczałoby, zdaniem przewodniczącego, że

ustawodawca przyznał więcej uprawnień funduszowi sekurytyzacyjnemu, który jest

z reguły nabywcą wierzytelności bankowych, niż wierzycielowi pierwotnemu, czyli

bankowi, a takie wnioskowanie nie ma racjonalnych podstaw.

Powód wniósł zażalenie na zarządzenie wzywające go do uzupełnienia opłaty,

kwestionując trafność stanowiska o braku podstaw do wydania nakazu zapłaty na

podstawie przedstawionego przez niego wyciągu.

Sąd Okręgowy, rozpatrując zażalenie, powziął wątpliwości prawne, którym dał

wyraz w przedstawionym do rozstrzygnięcia zagadnieniu prawnym. (...)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Badanie podstaw wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym należy

do czynności zastrzeżonych dla sądu i podejmowanych na posiedzeniu niejawnym

(art. 4841

k.p.c.). Pozytywna ocena występowania tych podstaw znajduje swój

wyraz w wydaniu przez sąd orzeczenia – nakazu zapłaty (art. 485 k.p.c.). Ocena

negatywna nie przybiera obecnie postaci orzeczenia; uzasadnia jedynie

sporządzenie na podstawie art. 157 § 3 k.p.c. notatki urzędowej, potwierdzającej

odbycie posiedzenia i jego wynik, tj. zaniechanie wydania nakazu zapłaty z powodu

braku przesłanek. Ocena ta, dokonana przez sąd, obliguje przewodniczącego do

nadania sprawie dalszego biegu. Ten obowiązek ujęty został w art. 486 k.p.c. i

wyraża się w powinności skierowania sprawy na rozprawę lub na posiedzenie

niejawne, jeśli sprawa może być rozpoznana na takim posiedzeniu. Przedstawiona

konstrukcja zastąpiła obowiązujący wcześniej kształt postępowania nakazowego, w

którym zarówno pozytywna jak i negatywna decyzja sądu przybierała postać

orzeczenia. W razie stwierdzenia, że nie zachodzą ustawowe przesłanki do

wydania nakazu zapłaty sąd był zobowiązany do wydania postanowienia o

odmowie wydania nakazu zapłaty; postanowienie to było zaskarżalne i podlegało

kontroli instancyjnej (dawny art. 489 k.p.c.). Dokonana zmiana przepisów o

postępowaniu nakazowym powszechnie uważana jest za realizację koncepcji o

przyznaniu sądowi swobody decyzyjnej w zakresie rozpoznania sprawy w

postępowaniu nakazowym i wyjęciu tej kwestii spod kontroli instancyjnej. Jest to

istotna wskazówka, która musi być uwzględniona przy rozpatrywaniu

przedstawionego przez Sąd Okręgowy problemu.

Powierzony przewodniczącemu w art. 486 k.p.c. obowiązek nadania dalszego

biegu sprawie, w której – pomimo wniosku powoda – nie wydano nakazu zapłaty,

mieści w sobie konieczność sprawdzenia, czy pozew jest prawidłowo opłacony,

zgodnie bowiem z art. 130 § 1 k.p.c., pismo procesowe nie może otrzymać

właściwego biegu, jeżeli nie uiszczono od niego prawidłowej opłaty. Pozew w

postępowaniu nakazowym podlega opłacie obniżonej (art. 19 ust. 2 ustawy z dnia

28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Dz.U. Nr 167, poz.

1398 ze zm. – dalej: "u.k.s.c."), przy czym ulga przestaje obowiązywać z chwilą

stwierdzenia braku podstaw do wydania nakazu zapłaty. Czynności podejmowane

przez przewodniczącego w wypadku stwierdzenia przez sąd braku podstaw do

wydania nakazu zapłaty polegają zatem na sprawdzeniu, czy pozew jest należycie

opłacony, aby mógł zostać rozpoznany w postępowaniu upominawczym lub w

postępowaniu zwykłym i na ewentualnym wezwaniu powoda do uzupełnienia

brakującej opłaty. Po stwierdzeniu prawidłowego opłacenia pozwu przewodniczący

kieruje sprawę na rozprawę albo posiedzenie niejawne.

Nie budzi wątpliwości, że stanowisko sądu o braku podstaw do wydania

nakazu zapłaty nie przybiera kształtu postanowienia i nie jest czynnością

podlegającą zaskarżeniu w drodze zażalenia na podstawie art. 394 § 1 k.p.c.

Procesowym wyrazem tego stanowiska jest skierowanie przez przewodniczącego

sprawy na rozprawę albo posiedzenie po przeprowadzeniu postępowania mającego

za cel należyte opłacenie tego pisma. Zarządzenie przewodniczącego, określające

dalszy bieg sprawy, również nie jest zaskarżalne, podlega natomiast zaskarżeniu

zarządzenie określające wymiar opłaty należnej od pozwu (art. 394 § 1 pkt 9 k.p.c.).

Rozwiązania wymaga kwestia, czy w toku postępowania o ustalenie i

uzupełnienie należnej opłaty od pozwu możliwe jest poddanie ocenie zasadności

stanowiska o braku podstaw do wydania nakazu zapłaty i skierowaniu sprawy do

rozpoznania w innym postępowaniu w drodze zastosowania art. 380 w związku z

art. 397 § 2 k.p.c.

Artykuł 380 k.p.c. poszerza zakres rozpoznania sądu odwoławczego,

obejmując nim również postanowienia wydane w toku postępowania przed sądem

pierwszej instancji, poprzedzające wydanie zaskarżonego orzeczenia. Środek ten

jest uznawany za instytucję szczególną, niestanowiącą środka odwoławczego. W

doktrynie i w orzecznictwie nie budzi wątpliwości możliwość odpowiedniego

zastosowania art. 380 k.p.c. w toku postępowania zażaleniowego na podstawie

odesłania z art. 397 § 2 k.p.c., dyskusyjny jest jednak zakres jego zastosowania.

Wyrażane są zapatrywania, że jego rola ogranicza się do przypadków

rozpatrywania zażaleń na postanowienia kończące postępowanie w sprawie, gdyż

w zasadzie tylko one są poprzedzone pewną liczbą postanowień niepodlegających

oddzielnemu zaskarżeniu. Pozostałe zaskarżalne postanowienia zwykle nie są

powiązane z wcześniej wydanymi orzeczeniami, które rzutują na ich treść.

W praktyce orzeczniczej art. 380 k.p.c. znajduje z reguły zastosowanie przy

rozpoznawaniu zażaleń na postanowienia kończące postępowanie w sprawie,

jednak nie został wypowiedziany pogląd o ograniczeniu jego stosowania tylko do

tego rodzaju postępowań zażaleniowych (por. postanowienia Sądu Najwyższego z

dnia 11 sierpnia 1999 r., I CKN 367/99, OSNC 2000, nr 3, poz. 48, z dnia 21

listopada 2001 r., I CZ 165/01, OSNC 2002, nr 7-8, poz. 102 i z dnia 9 lipca 2004 r.,

II CK 69/04, "Izba Cywilna" 2005, nr 2, s. 49). Takiego stanowiska nie uzasadnia

brzmienie art. 380 w związku z art. 397 § 2 k.p.c., zwłaszcza że również

postanowienie niekończące postępowania w sprawie może być poprzedzone

niezaskarżalnymi postanowieniami, które miały wpływ na zawarte w nim

rozstrzygnięcie. Należy zatem przyjąć dopuszczalność zastosowania art. 380 k.p.c.

w toku postępowania wywołanego zażaleniem na postanowienie (zarządzenie)

niekończące postępowania w sprawie.

Z brzmienia art. 380 k.p.c. wynika, że przewidziana w nim możliwość poddania

kontroli niezaskarżalnych odrębnie czynności sądowych odnosi się jedynie do

postanowień, nie dotyczy natomiast zarządzeń przewodniczącego. Artykuł 362

k.p.c. nakazuje stosowanie przepisów o postanowieniach odpowiednio do

zarządzeń przewodniczącego i odsyła wyraźnie wyłącznie do art. 354-361 k.p.c.,

nie ma zatem normatywnych podstaw do przenoszenia rozwiązania zawartego w

art. 380 k.p.c. na czynności przewodniczącego. Taki pogląd dominuje również w

piśmiennictwie, a jednostkowe odmienne zapatrywanie nie zostało poparte

argumentacją prawną.

Podstawy do objęcia art. 380 k.p.c. zarządzeń przewodniczącego nie daje

również art. 398 k.p.c.; normuje on jedynie tok postępowania zażaleniowego w

wypadku zaskarżenia zarządzeń, od których zażalenie przysługuje, nie odnosi się

natomiast do kontroli zarządzeń niezaskarżalnych. (...)

W uchwale z dnia 24 maja 1968 r., III CZP 31/68 (OSNCP 1969, nr 5, poz. 87)

Sąd Najwyższy stwierdził, że w ramach art. 22 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 24, poz. 110 ze zm. – dalej:

"u.k.s.c. z 1967 r.") nie jest dopuszczalna kontrola przez sąd drugiej instancji

prawidłowości postępowania sądu pierwszej instancji co do ustalenia wartości

przedmiotu sporu (art. 25 k.p.c.). (...) Wyjaśnił, że kognicja sądu rozpoznającego

zażalenie jest ograniczona, kontroli podlega jedynie prawidłowość obliczenia

wysokości wpisu od ustalonej wartości przedmiotu sporu, nie można natomiast w tej

drodze obalić postanowienia ustalającego wartość przedmiotu sporu. Specyfika

rozpatrywanego wypadku, wynikająca z ostatecznego charakteru postanowienia o

ustalenie wartości przedmiotu sporu (art. 26 k.p.c.), nie pozwala jednak uogólniać

zajętego w nim stanowiska.

Podobna sytuacja była przedmiotem postanowienia z dnia 26 września

2002 r., III CZP 55/02 ("Prokuratura i Prawo" 2003, nr 1, poz. 40), w którym Sąd

Najwyższy negatywnie wypowiedział się o możliwości badania przy rozpatrywaniu

zażalenia na postanowienie sądu o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych

prawidłowości wcześniejszego zarządzenia przewodniczącego o ustaleniu

należnego wpisu sądowego. Swoje stanowisko uzasadnił wiążącym charakterem

zarządzenia przewodniczącego oraz ograniczonym zakresem kognicji sądów

obydwu instancji, wynikającym z wpadkowego charakteru postępowania o

zwolnienie od koszów, obejmującym jedynie zbadanie formalnych przesłanek

dopuszczalności wniosku o zwolnienie od kosztów oraz merytorycznej zasadności

tego wniosku. Odmienność sytuacji prawnej rozważanej w omawianym orzeczeniu

w porównaniu z obecnie rozpatrywanym zagadnieniem wyrażała się w tym, że

zarządzenie przewodniczącego o ustaleniu należnego wpisu podlegało odrębnemu

zaskarżeniu na podstawie art. 22 u.k.s.c. z 1967 r., więc jego ocena w

postępowaniu poświeconym zwolnieniu strony od kosztów sądowych nie mogła być

dokonywana na podstawie art. 380 w związku z art. 397 § 2 k.p.c.

Przyjmowana w judykaturze ścieśniająca wykładnia zakresu stosowania art.

380 w związku z art. 397 § 2 k.p.c. w powiązaniu z – wynikającym z historycznego

przebiegu zmian kształtu postępowania nakazowego – argumentem o wyłączeniu

możliwości kontroli zasadności niewydania nakazu zapłaty stanowi trudny do

podważenia argument przeciwko możliwości objęcia na podstawie tego przepisu

kontrolą zarządzenia przewodniczącego o skierowaniu sprawy do rozpoznania w

postępowaniu upominawczym, tylko bowiem to zarządzenie stanowi uchwytną

czynność. Ocena podstaw do wydania nakazu zapłaty dokonana przez sąd

pierwszej instancji nie przybiera postaci postanowienia, wobec czego nie można do

niej odnieść wymienionego przepisu.

Należy jednak również rozważyć, czy mimo braku podstaw do zastosowania

art. 380 k.p.c. w zakresie kognicji sądu rozpoznającego zażalenie na zarządzenie w

przedmiocie ustalenia należnej opłaty od pozwu po skierowaniu sprawy złożonej w

postępowaniu nakazowym do innego postępowania mieści się także ocena

poprzedzających tę czynność przesłanek, niezależnie od tego czy przybrały one

postać zarządzenia czy postanowienia, zwłaszcza że związek pomiędzy wydaniem

zaskarżonego zarządzenia o ustaleniu wymiaru należnej opłaty i wezwaniu strony

do jej uiszczenia a wcześniejszym stwierdzeniem braku podstaw do wydania

nakazu zapłaty nie budzi wątpliwości.

Na gruncie art. 22 ust. 2 u.k.s.c. z 1967 r. przyjmowano, że istota

rozstrzygnięcia o wymiarze opłat wyklucza możliwość tak rozległej oceny czynności

podejmowanych w sprawie; możliwe jest badanie jedynie tych przesłanek, które

bezpośrednio wpływają na treść zaskarżonego orzeczenia (np. prawidłowość

podstawy prawnej przyjętej do ustalenia wysokości opłaty). Ten kierunek wykładni

należy uznać za aktualny i nadający się do zastosowania w rozpatrywanej sprawie,

decydujące znaczenie ma jednak powoływany w literaturze i wskazywany już

argument wywodzony z przyjętej w kodeksie postępowania cywilnego formuły

postępowania nakazowego. Zasadność niewydania nakazu zapłaty nie podlega

kontroli instancyjnej, założenie to jednak byłoby fikcją, gdyby opowiedzieć się za

poglądem, że możliwe jest kontrola prawidłowości stanowiska sądu w ramach

ustalania wysokości opłaty należnej od pozwu. Sąd drugiej instancji, uchylając

zaskarżone zarządzenie o wymiarze opłaty, de facto zobowiązałby sąd pierwszej

instancji do wydania nakazu, czego kodeks postępowania cywilnego nie przewiduje.

Postępowanie nakazowe jest tylko jedną z dróg procesowych dochodzenia

roszczeń cywilnoprawnych. Zbliżony skutek powód może osiągnąć w postępowaniu

upominawczym lub w postępowaniu zwykłym. Niewydajnie nakazu zapłaty w

postępowaniu nakazowym nie pociąga zatem za sobą konsekwencji, które

uzasadniałyby odmienne spojrzenie na rozwiązanie przedstawionego zagadnienia

prawnego.

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie prawne, jak w

uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).

Sposób rozstrzygnięcia pierwszego z przedstawionych zagadnień powoduje,

że należało odmówić podjęcia uchwały odnoszącej się do drugiego z nich,

wyjaśnienie bowiem tego problemu nie ma wpływu na wynik sprawy.