III UK 68/08

Wyrok z dnia 12 lutego 2009 r.

III UK 68/08

Oświadczenie rolnika prowadzącego jednocześnie pozarolniczą działal-

ność gospodarczą, że chce podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników z

wyłączeniem innego ubezpieczenia społecznego (art. 2 ustawy z dnia 12 wrze-

śnia 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, Dz.U. Nr

124, poz. 585 ze zm.) nie może być złożone w sposób dorozumiany, ponieważ

stanowi konstytutywną przesłankę zmiany rodzaju ubezpieczenia społecznego

i wywołuje skutki prawne dopiero od chwili jego złożenia.

Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera

(sprawozdawca), Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 12 lutego

2009 r. sprawy z odwołania Mariusza P. od decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego-Oddziału Regionalnego w K. o ustalenie podlegania ubezpieczeniu

społecznemu rolników, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 3 kwietnia 2008 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Lu-

blinie do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyj-

nego.

U z a s a d n i e n i e

Oddział Regionalny Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w K. w de-

cyzji z 31 sierpnia 2005 r. - wydanej z upoważnienia Prezesa Kasy Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego - stwierdził ustanie ubezpieczenia społecznego rolników

w stosunku do Mariusza P. w okresie od 1 października do 14 marca 1997 r. i od 1

grudnia 1997 r., ponieważ wnioskodawca rozpoczął prowadzenie pozarolniczej dzia-

łalności gospodarczej w dniu 20 marca 1994 r., przed wejściem w życie nowelizacji

2

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, i nie miał prawa wyboru rodzaju ubez-

pieczenia.

Odwołanie od powyższej decyzji wniósł Mariusz P., zarzucając błędne ustale-

nie stanu faktycznego i podnosząc, że od 1 marca 1993 r. prowadził pozarolniczą

działalność gospodarczą, a od 1 października 1996 r. dodatkowo prowadził gospo-

darstwo rolne na wydzierżawionych gruntach o powierzchni powyżej 1 ha przelicze-

niowego; w związku z możliwością wyboru ubezpieczenia zgłosił się do KRUS i do

30 września 2004 r. podlegał ubezpieczeniu rolników, opłacając składki.

Sąd Okręgowy w Lublinie-Sąd Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 19 paź-

dziernika 2007 r. [...] zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił, że nie ustało podleganie

Mariusza P. ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresach od 1 października

1996 r. do 14 marca 1997 r. i od 1 grudnia 1997 r. Sąd Okręgowy ustalił, że wniosko-

dawca w okresach od 1 czerwca 1988 r. do 31 stycznia 1990 r., od 1 marca 1993 r.

do 2 maja 1994 r., od 15 marca do 30 listopada 1997 r. oraz od 1 października 2004

r. podlegał ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalno-

ści gospodarczej. W dniu 1 października 1996 r., w związku z zawartą umową dzier-

żawy, objął w posiadanie nieruchomość rolną o powierzchni 2,72 ha (1,49 ha przeli-

czeniowych). W dniu 13 stycznia 1998 r. zgłosił do rolniczego organu rentowego

wniosek o objęcie go ubezpieczeniem społecznym rolników, przy czym nie zawarł w

nim informacji o podleganiu innemu ubezpieczeniu społecznemu, ale dołączył za-

świadczenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w L. stwierdzające prowa-

dzenie przez niego działalności gospodarczej i podleganie ubezpieczeniu z tego ty-

tułu od 1 marca 1993 r. do 2 maja 1994 r. i od 15 marca do 30 listopada 1997 r. Na

tej podstawie rolniczy organ rentowy stwierdził podleganie ubezpieczeniu społecz-

nemu rolników od 1 października 1996 r. do 14 marca 1997 r. i od 1 grudnia 1997 r.

Sąd Okręgowy ustalił ponadto, że od 20 marca 1994 r. wnioskodawca wraz z

żoną Elżbietą P. prowadził nieprzerwanie działalność gospodarczą, w formie spółki

cywilnej „E.S.F.”, wpisaną do ewidencji działalności gospodarczej prowadzonej przez

Urząd Miasta w L. i z tego tytułu zgłosił się do ubezpieczenia w ZUS. W 2001 r. na-

dano wnioskodawcy nowy numer ewidencyjny i zmieniona została nazwa spółki na

„S.E.”. Wnioskodawca nie zgłaszał przerw w działalności prowadzonej spółki cywilnej

i wykazywał w Urzędzie Skarbowym uzyskiwane z tej działalności przychody na za-

sadach ogólnych. Sąd Okręgowy uwzględnił przedstawione przez wnioskodawcę

dokumenty rozliczeniowe z Urzędem Skarbowym z lat 1994-1997. Jednocześnie z tą

3

działalnością wnioskodawca podejmował próby wykonywania również innej działal-

ności, we współpracy z różnymi osobami i w różnych okresach, przy czym nieprze-

rwanie małżonkowie P. zajmowali się także uprawą wydzierżawionego gospodar-

stwa.

Zdaniem Sądu Okręgowego, zaświadczenia wystawione przez ZUS w dniach

27 listopada 1997 r. i 22 stycznia 1998 r. nie odzwierciedlały rzeczywistego stanu

rzeczy, ponieważ wnioskodawca od 1994 r. prowadził pozarolniczą działalność go-

spodarczą nieprzerwanie, a nie tylko w okresach wskazanych w tych zaświadcze-

niach, i stosownie do treści art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu

społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin, a także

art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 13 ust. 4 obowiązującej od 1 stycznia 1999 r. ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, podlegał w tym okresie

ubezpieczeniu społecznemu z mocy ustawy od dnia rozpoczęcia działalności gospo-

darczej, ale nie opłacał składek na ubezpieczenie. Z uwagi na spełnienie w dniu 1

stycznia 1997 r. warunku do wyboru ubezpieczenia społecznego rolników, od 1

stycznia 1997 r. na podstawie art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmianie

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wnioskodawca podlegał ubezpieczeniu

rolników i opłacał składki zgodnie z wydaną 30 stycznia 1998 r. decyzją organu ren-

towego. W ocenie Sądu Okręgowego, powyższa decyzja dotyczyła również okresu

od 1 października 1996 r., ale z uwagi na to, że organ rentowy przed wydaniem za-

skarżonej decyzji nie wznowił postępowania ze względu na ujawnienie nowych oko-

liczności istniejących w dacie wydania decyzji z 30 stycznia 1998 r. ani też nie uchylił

tej decyzji, decyzja ta nie mogła zostać zmieniona co do okresu ubezpieczenia przed

dniem wydania zaskarżonej decyzji z uwagi na „prawokształtujący charakter w za-

kresie powstania gwarancyjnego stosunku ubezpieczenia społecznego”.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wniósł w imieniu Prezesa Kasy Rolni-

czego Ubezpieczenia Społecznego Dyrektor Oddziału Regionalnego KRUS w K.,

zarzucając naruszenie: a) art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy

o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez przyjęcie, że rolnik, który w dniu wejścia

w życie ustawy nie podlega innemu ubezpieczeniu z tytułu pozarolniczej działalności

gospodarczej, może złożyć Zakładowi lub Kasie oświadczenie, że chce podlegać

ubezpieczeniu społecznemu rolników z wyłączeniem innego ubezpieczenia społecz-

nego, b) art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolni-

ków, przez przyjęcie, że rolnik niepodlegający ubezpieczeniu społecznemu rolników

4

z mocy ustawy przez okres co najmniej 1 roku i prowadzący pozarolniczą działalność

gospodarczą może dokonać wyboru ubezpieczenia i podlegać nadal ubezpieczeniu

społecznemu rolników.

Sąd Apelacyjny w Lublinie wyrokiem z 3 kwietnia 2008 r. [...] oddalił apelację.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników miał zastosowanie do sytuacji wnioskodawcy.

Wnioskodawca w dniu 1 stycznia 1997 r. spełniał warunki wymienione w powołanym

przepisie - jako osoba podlegająca z mocy ustawy ubezpieczeniu społecznemu z

tytułu prowadzenia działalności pozarolniczej oraz jako rolnik prowadzący gospodar-

stwo rolne o powierzchni powyżej 1 ha przeliczeniowego. Zdaniem Sądu Apelacyjne-

go, skoro podleganie ubezpieczeniu społecznemu wynika wprost z ustawy, to brak

formalnego zgłoszenia się do ubezpieczenia społecznego unormowanego ustawą z

18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność go-

spodarczą nie miał wpływu na ocenę statusu wnioskodawcy jako rolnika, który pod-

legał innemu ubezpieczeniu z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej, nie bę-

dąc pracownikiem i nie pozostając w stosunku służbowym (art. 2 ustawy z dnia 12

września 1996 r.). Sąd Apelacyjny stwierdził, że Sąd Okręgowy, rozpoznając odwo-

łanie wnioskodawcy od zaskarżonej decyzji, poczynił dokładne ustalenia w zakresie

stanu faktycznego, przeprowadził dowody z dokumentów dotyczących prowadzonej

przez niego pozarolniczej działalności gospodarczej, z zeznań wnioskodawcy i

świadka na okoliczność czy wnioskodawca faktycznie nieprzerwanie działalność tę

prowadził. Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że w dniu 1

stycznia 1997 r. wnioskodawca - spełniający warunki do podlegania ubezpieczeniu

społecznemu z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności oraz ubezpieczeniu

społecznemu rolników - mógł dokonać wyboru ubezpieczenia rolników. Sąd drugiej

instancji uznał za chybiony zarzut naruszenia art. 5a ustawy z 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, przepis ten nie

miał zastosowania w ustalonym stanie faktycznym, ponieważ podstawą rozstrzygnię-

cia był art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu spo-

łecznym rolników. Sąd Apelacyjny w pełni zaakceptował pogląd Sądu Okręgowego

co do braku podstaw do stwierdzenia ustania ubezpieczenia społecznego rolników w

stosunku do Mariusza P. w okresie od 1 października do 31 grudnia 1996 r. i podzielił

wnioskowania prawnicze zawarte w motywach zaskarżonego wyroku. Sąd drugiej

instancji stwierdził, że skarżący argumentami przytoczonymi w apelacji „w żaden

5

sposób nie podważył zasadności stanowiska Sądu pierwszej instancji, bowiem ape-

lacja powiela stanowisko organu przedstawione w odpowiedzi na odwołanie, a do tej

argumentacji odniósł się Sąd Okręgowy w uzasadnieniu”.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł w imieniu Prezesa

Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego pełnomocnik Oddziału Regionalnego

KRUS w K., zaskarżając wyrok ten w całości. Skarga kasacyjna została oparta na

podstawach: 1) naruszenia prawa materialnego, a mianowicie: a) art. 2 ustawy z dnia

12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U.

Nr 124, poz. 585), poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, pole-

gające na przyjęciu, że wnioskodawca w dniu wejścia w życie tej ustawy, to jest 1

stycznia 1997 r., podlegał innemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozarolniczej

działalności gospodarczej i będąc jednocześnie rolnikiem miał prawo wyboru ubez-

pieczenia rolniczego, podczas gdy wnioskodawca Mariusz P. w dniu wejścia w życie

ustawy zmieniającej ustawę o ubezpieczeniu społecznym rolników, tj. w dniu 1

stycznia 1997 r., nie podlegał ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia po-

zarolniczej działalności gospodarczej (zgodnie z zaświadczeniem Zakładu Ubezpie-

czeń Społecznych wnioskodawca podlegał ubezpieczeniu od 15 marca 1997 r.), a

ponadto nie złożył oświadczenia o wyborze rodzaju ubezpieczenia społecznego; b)

art. 22 ust. 1 i art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu spo-

łecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst:

Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.), co polegało na niezastosowaniu normy

prawnej wynikającej z tych przepisów i przyjęciu, że wnioskodawca Mariusz P. pod-

legał ubezpieczeniu społecznemu w ZUS jako osoba prowadząca pozarolniczą

działalność gospodarczą z mocy ustawy od 20 marca 1994 r., mimo że nie opłacał

składek na to ubezpieczenie, podczas gdy - zgodnie z art. 22 ust. 1 i art. 23 ust. 1

ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. - na osobie prowadzącej pozarolniczą działalność

gospodarczą ciążył obowiązek zgłoszenia do ubezpieczenia (art. 22 ust. 1 ustawy)

oraz opłacania składki na ubezpieczenie społeczne za każdy miesiąc ubezpieczenia

(art. 23 ust.1 ustawy), i w okresie od 3 maja 1994 r. do 14 marca 1997 r. wniosko-

dawca nie podlegał ubezpieczeniu w ZUS z tytułu pozarolniczej działalności gospo-

darczej; c) art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 13 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74),

poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że wnioskodawca Ma-

riusz P. do końca 1996 r. na podstawie tych przepisów podlegał ubezpieczeniu w

6

ZUS, podczas gdy ustawa ta obowiązuje od 1 stycznia 1999 r. i ustalając uprawnie-

nia wnioskodawcy do wyboru rodzaju ubezpieczenia społecznego na dzień 1 stycz-

nia 1997 r. nie może mieć ona zastosowania; d) art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 18 grud-

nia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodar-

czą oraz ich rodzin (Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.), poprzez błędną wykład-

nię, polegającą na przyjęciu, że wnioskodawca Mariusz P. jako rolnik prowadzący

jednocześnie pozarolniczą działalność gospodarczą mógł od 1 października 1996 r.,

tj. przed 1 stycznia 1997 r., dokonać wyboru ubezpieczenia i podlegać ubezpieczeniu

społecznemu rolników, podczas gdy przed 1 stycznia 1997 r. ustawodawca nie

przewidywał możliwości wyboru ubezpieczenia społecznego rolników dla osób będą-

cych jednocześnie rolnikami i prowadzącymi pozarolniczą działalność gospodarczą;

e) art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób

prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin w związku z art. 7 ust. 1 pkt 1

i art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolni-

ków (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291), poprzez jego niezastosowanie i

przyjęcie, wbrew normie prawnej wyrażonej w tych przepisach, że wnioskodawca

Mariusz P., będąc jednocześnie rolnikiem, prowadził od 1994 r. nieprzerwanie poza-

rolniczą działalność gospodarczą i mógł wybrać ubezpieczenie społeczne rolników

od 1 października 1996 r., tj. przed 1 stycznia 1997 r., podczas gdy zgodnie z art. 2

ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospo-

darczą oraz ich rodzin, osoby spełniające równocześnie warunki do objęcia ubezpie-

czeniem społecznym określonym ustawą i ubezpieczeniem społecznym rolników

podlegały ubezpieczeniu określonemu ustawą i przepisy prawa nie dopuszczały

możliwości wyboru ubezpieczenia społecznego rolników przed 1 stycznia 1997 r.; f)

art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, w

brzmieniu obowiązującym przed 2 maja 2004 r., poprzez błędną wykładnię, polega-

jącą na przyjęciu, że przepis ten nie ma zastosowania w przedmiotowej sprawie,

podczas gdy ustalenia Sądu (kwestionowane przez organ rentowy) powodują, że

wnioskodawca został objęty ubezpieczeniem społecznym rolników z naruszeniem

tego przepisu, gdyż przed rozpoczęciem działalności gospodarczej od 15 marca

1997 r. nie podlegał ubezpieczeniu rolniczemu z mocy ustawy przez okres co naj-

mniej 1 roku bezpośrednio przed podjęciem działalności gospodarczej; 2) naruszenia

przepisów postępowania, a mianowicie: art. 328 § 2 k.p.c. i art. 385 k.p.c. w związku

z art. 233 § 1 k.p.c. i art. 244 § 1 k.p.c. oraz art. 382 k.p.c., poprzez przyjęcie - wbrew

7

dowodom z dokumentów urzędowych (pism Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 22

stycznia 1998 r. i 27 listopada 1997 r.) - że wnioskodawca Mariusz P. podlegał nie-

przerwanie ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozarolniczej działalności gospodar-

czej w ZUS od samego początku rozpoczęcia tej działalności, tj. od 1994 r., które to

uchybienie miało istotny wpływ na wynik postępowania, gdyż potwierdzone w doku-

mentach urzędowych fakty nie pozwalają na uznanie, że wnioskodawca Mariusz P. w

dniu 1 stycznia 1997 r. prowadził pozarolniczą działalność gospodarczą, ponieważ w

okresie od 3 maja 1994 r. do 14 marca 1997 r. nie był ubezpieczony w ZUS z tytułu

takiej działalności. Pełnomocnik strony skarżącej podniósł, że Sąd Apelacyjny nie

przeprowadził w tym zakresie ustaleń i wyjaśnień z ZUS jako organem, który wydał

zaświadczenia zakwestionowane przez Sąd (zaświadczenia z ZUS w L. mają walor

dokumentu urzędowego, gdyż pochodzą od właściwego organu i zawierają treść

niewykraczającą poza jego kompetencje). Sąd drugiej instancji oparł się na doku-

mentach rozliczeniowych wnioskodawcy z Urzędem Skarbowym z lat 1994-1997 i

zeznań wnioskodawcy oraz jego żony, że nie zgłaszał przerw w działalności gospo-

darczej i prowadził ją cały czas od 1994 r. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd Apelacyj-

ny nie wskazał, z jakich przyczyn odmówił wiarygodności zaświadczeniom z ZUS w

L., a ograniczył się jedynie do ogólnikowego stwierdzenia, że zaświadczenia nie od-

zwierciedlają rzeczywistego stanu rzeczy, czym naruszył art. 328 § 2 k.p.c. w

związku z art. 233 § 1 k.p.c. i art. 244 § 1 k.p.c.

Konieczność przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący uzasadnił

tym, że w sprawie istnieje potrzeba wykładni art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r.

o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. Nr 124, poz. 585),

budzącego poważne wątpliwości, w celu rozstrzygnięcia czy wobec treści art. 2 tej

ustawy brak potwierdzenia przez organ rentowy - ZUS podlegania ubezpieczeniu

społecznemu z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej uprawnia do przyjęcia,

że osoba faktycznie podlegała takiemu ubezpieczeniu i będąc jednocześnie rolnikiem

może dokonać wyboru ubezpieczenia społecznego rolników i być objęta tym ubez-

pieczeniem przed dniem 1 stycznia 1997 r., nie składając w tym zakresie oświadcze-

nia, o którym mowa w tym artykule. Pełnomocnik strony skarżącej podniósł, że przy-

jęcie założenia, na którym oparto zaskarżony wyrok, wywołuje rozbieżności w

orzecznictwie wobec stanowiska Sądu Najwyższego zajętego w wyroku z 19 grudnia

2000 r., II UKN 150/00 (OSNAPiUS 2002 nr 16, poz. 392), w którym Sąd Najwyższy

stwierdził, że zmiana po dniu 1 stycznia 1997 r. ubezpieczenia społecznego rolnika,

8

objętego z mocy art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu spo-

łecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin, na ubezpie-

czenie z ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, na-

stępuje od miesiąca złożenia oświadczenia przewidzianego w art. 2 ustawy z dnia 12

września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. W uza-

sadnieniu powołanego wyroku Sąd Najwyższy stwierdził, że rolnik prowadzący dzia-

łalność gospodarczą, aby dokonać niemożliwej dotychczas (wcześniej) zmiany ubez-

pieczenia, musi złożyć stosowne oświadczenie, które ma charakter konstytutywny i

wywołuje skutki dopiero od czasu jego złożenia. Skarżący podniósł, że również w

uzasadnieniu wyroku z 20 lutego 2006 r., I UK 172/05 (OSNP 2007 nr 3-4, poz. 52),

Sąd Najwyższy uznał, że zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmia-

nie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników rolnik lub domownik, który w dniu

wejścia w życie tej ustawy, tj. 1 stycznia 1997 r., podlegał innemu ubezpieczeniu

społecznemu z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej, nie będąc pracowni-

kiem i nie pozostając w stosunku służbowym, a spełniał inne warunki do podlegania

ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy w pełnym zakresie, mógł złożyć

Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych lub Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecz-

nego oświadczenie, że chce podlegać temu ubezpieczeniu z wyłączeniem innego

ubezpieczenia społecznego. Pełnomocnik strony skarżącej stwierdził, że wniosko-

dawca w dniu 13 stycznia 1998 r. złożył w KRUS w B.-Z. wniosek o objęcie ubezpie-

czeniem społecznym rolników podając, między innymi, że nie podlega innemu ubez-

pieczeniu społecznemu. We wniosku tym nie podał, że prowadzi pozarolniczą dzia-

łalność gospodarczą i jednocześnie jako rolnik chce podlegać ubezpieczeniu spo-

łecznemu rolników. Zdaniem organu rentowego wnioskodawca nie złożył więc wy-

maganego prawem oświadczenia woli o wyborze rodzaju ubezpieczenia.

Pełnomocnik skarżącego powołał się ponadto na okoliczność oczywistego na-

ruszenia prawa przez Sąd Apelacyjny poprzez oddalenie apelacji organu rentowego,

wynikające z błędnej wykładni zastosowanych przepisów, przede wszystkim art. 2

ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników, i wyprowadzonych z nich wniosków oraz błędnych ustaleń faktycznych

uznających, że wnioskodawca w dniu 1 stycznia 1997 r. podlegał ubezpieczeniu

społecznemu w ZUS, podczas gdy na podstawie dowodów z dokumentów urzędo-

wych Sąd drugiej instancji powinien był zmienić wyrok Sądu Okręgowego i oddalić

odwołanie wnioskodawcy od decyzji organu rentowego. Pełnomocnik skarżącego

9

podniósł, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, gdyż wyrok rażąco naru-

sza prawo materialne i procesowe.

Skarżący wniósł o zmianę w całości zaskarżonego wyroku oraz poprzedzają-

cego go wyroku Sądu Okręgowego i o oddalenie odwołania Mariusza P. od decyzji

Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, ewentualnie o uchylenie zaskarżone-

go wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego roz-

poznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona, choć nie można podzielić wszystkich jej

zarzutów. Zarzut naruszenia - powołanego w ramach procesowej podstawy kasacyj-

nej - art. 233 § 1 k.p.c. nie może odnieść zamierzonego skutku, albowiem - stosow-

nie do art. 3983

§ 3 k.p.c. - podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty doty-

czące ustalenia faktów lub oceny dowodów, tymczasem przepis ten odnosi się

wprost do oceny dowodów. Zarzuty naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art.

382 k.p.c. są nieprzekonujące. W razie oddalenia apelacji (na podstawie art. 385

k.p.c.) sąd apelacyjny nie musi powtarzać ustaleń faktycznych i oceny dowodów

sądu pierwszej instancji, jeżeli uznaje je za własne. Brak szczegółowego odniesienia

się przez sąd apelacyjny do wszystkich zarzutów apelacji nie może być natomiast

kwestionowany przez zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c.

Zarzut naruszenia art. 244 § 1 k.p.c. skarżący uzasadnił w ten sposób, że Sąd Ape-

lacyjny - wbrew dowodom z dokumentów urzędowych (pism Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z 22 stycznia 1998 r. i 27 listopada 1997 r.) - przyjął, że wnioskodawca

Mariusz P. podlegał nieprzerwanie ubezpieczeniu społecznemu w ZUS z tytułu poza-

rolniczej działalności gospodarczej od samego początku rozpoczęcia tej działalności,

tj. od 1994 r., chociaż potwierdzone w dokumentach urzędowych fakty nie pozwalają

na uznanie, że wnioskodawca w dniu 1 stycznia 1997 r. prowadził pozarolniczą

działalność gospodarczą, ponieważ w okresie od 3 maja 1994 r. do 14 marca 1997 r.

nie był ubezpieczony w ZUS z tytułu takiej działalności. Pełnomocnik strony skarżą-

cej podniósł, że Sąd Apelacyjny nie przeprowadził w tym zakresie odpowiednich

ustaleń i wyjaśnień z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych jako organem, który wydał

zaświadczenia zakwestionowane przez Sąd Apelacyjny (zaświadczenia z ZUS w L.

mają walor dokumentu urzędowego, gdyż pochodzą od właściwego organu i zawie-

10

rają treść niewykraczającą poza jego kompetencje). Zdaniem skarżącego, w uzasad-

nieniu zaskarżonego orzeczenia Sąd Apelacyjny nie wskazał, z jakich przyczyn od-

mówił wiarygodności zaświadczeniom z ZUS w L., a ograniczył się jedynie do ogólni-

kowego stwierdzenia, że zaświadczenia te nie odzwierciedlają rzeczywistego stanu

rzeczy, czym naruszył art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 244 § 1 k.p.c.

Należy zgodzić się ze skarżącym, że zaświadczenia z ZUS są dokumentami

urzędowymi. Domniemanie prawdziwości dotyczące tego, co zostało w nich urzędo-

wo zaświadczone (art. 244 k.p.c.), nie oznacza jednak braku możliwości ich kwestio-

nowania. Nie można przyjąć, że dokument urzędowy, korzystający z mocy art. 244

k.p.c. z domniemania prawdziwości i zgodności z prawdą tego, co zostało w nim

urzędowo zaświadczone, stanowi dowód niepodważalny. Jest to domniemanie wzru-

szalne za pomocą wszelkich środków dowodowych, co wynika z art. 252 k.p.c. Nie

można, co do zasady, uznać próby dowodzenia, że dokument urzędowy zawiera nie-

zgodne z prawdą stwierdzenia lub oświadczenia, za czynność niedopuszczalną,

sprzeczną z prawem lub zmierzającą do jego obejścia. Możliwe jest bowiem prowa-

dzenie dowodów przeciwko prawdziwości dokumentu urzędowego. Przewiduje to art.

252 k.p.c. stanowiąc, że strona, która zaprzecza prawdziwości dokumentu urzędo-

wego, albo twierdzi, że zawarte w nim oświadczenia organu, od którego dokument

ten pochodzi, są niezgodne z prawdą, powinna okoliczności te udowodnić. W rozpo-

znawanej sprawie prawdziwości treści dokumentów urzędowych (zaświadczeń z

ZUS z 27 listopada 1997 r. i z 22 stycznia 1998 r.) przeczył w istocie sam wniosko-

dawca i to do niego należało w toku postępowania nie tylko zakwestionowanie ich

prawdziwości, ale także wykazanie - odpowiednimi dowodami - że zaświadczenia te

nie przedstawiają prawdziwego stanu rzeczy. Możliwość zaprzeczenia przez

wnioskodawcę prawdziwości dokumentów urzędowych w postaci zaświadczeń z

ZUS z 27 listopada 1997 r. i z 22 stycznia 1998 r. była natomiast kontrowersyjna,

ponieważ do akt Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego złożył je sam wnio-

skodawca, co w sposób niebudzący jakichkolwiek wątpliwości wynika z akt KRUS.

Zaświadczenie ZUS Oddział w L. z 27 listopada 1997 r. (z którego wynikało, że

wnioskodawca został zgłoszony do ubezpieczenia społecznego z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej w zakresie produkcja filmowa i reklama w okresie od 1

marca 1993 r. do 2 maja 1994 r. oraz od 15 marca 1997 r. do „nadal”, co oznaczało,

że w chwili wystawienia tego zaświadczenia był nadal osobą zgłoszoną do ubezpie-

czenia społecznego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej) zostało dołą-

11

czone do osobiście wypełnionego przez wnioskodawcę wniosku o objęcie ubezpie-

czeniem społecznym rolników, złożonym w KRUS Oddział Regionalny w K. Placów-

ce Terenowej B.-Z. 13 stycznia 1998 r. Z kolei zaświadczenie ZUS Oddział w L. z 22

stycznia 1998 r. (z którego wynikało, że wnioskodawca został zgłoszony do ubezpie-

czenia społecznego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie pro-

dukcja filmowa w okresie od 1 marca 1993 r. do 2 maja 1994 r. oraz od 15 marca

1997 r. do 30 listopada 1997 r., co oznaczało, że w chwili wystawienia tego zaświad-

czenia wnioskodawca nie był już osobą zgłoszoną do ubezpieczenia społecznego z

tytułu prowadzenia działalności gospodarczej) zostało dołączone do osobiście spo-

rządzonego przez wnioskodawcę pisma (bez daty), które wpłynęło do KRUS Od-

działu Regionalnego w K. Placówce Terenowej w B.-Z. 29 stycznia 1998 r. i miało

treść: „Zgodnie z Państwa zaleceniem przesyłam zaświadczenie z ZUS O/L. o okre-

sie mojego ubezpieczenia”. W tych okolicznościach nie można było przyjąć, że wnio-

skodawca nie znał treści obydwu zaświadczeń i nie wiedział, co zostało w nich urzę-

dowo zaświadczone, w szczególności, że od chwili posłużenia się nimi nie zdawał

sobie sprawy, jakie domniemania z ich treścią się wiążą.

Niezależnie jednak od wątpliwości towarzyszących zakwestionowaniu przez

Sąd Apelacyjny prawdziwości dokumentów urzędowych w postaci zaświadczeń z

ZUS, którymi od początku posługiwał się sam wnioskodawca, co powinno mieć zna-

czenie dla oceny przyczyn późniejszego podważania przez niego ich prawdziwości,

należy stwierdzić, że wystarczające do uwzględnienia skargi kasacyjnej były zarzuty

naruszenia prawa materialnego.

Poczynione przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne pozwalały na przyjęcie,

że wnioskodawca w okresach od 1 czerwca 1988 r. do 31 stycznia 1990 r., od 1

marca 1993 r. do 2 maja 1994 r., od 15 marca 1997 r. do 30 listopada 1997 r. oraz

od 1 października 2004 r. podlegał ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzonej

pozarolniczej działalności gospodarczej. W dniu 1 października 1996 r., w związku z

zawartą umową dzierżawy, objął w posiadanie nieruchomość rolną o powierzchni

2,72 ha (1,49 ha przeliczeniowych). W dniu 13 stycznia 1998 r. złożył w rolniczym

organie rentowym wniosek o objęcie go ubezpieczeniem społecznym rolników, przy

czym nie zawarł w nim informacji o podleganiu innemu ubezpieczeniu społecznemu

(zwłaszcza z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej), a jedynie

dołączył zaświadczenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w L. stwier-

dzające prowadzenie przez niego działalności gospodarczej i podleganie ubezpie-

12

czeniu z tego tytułu od 1 marca 1993 r. do 2 maja 1994 r. i od 15 marca do 30 listo-

pada 1997 r. Na tej podstawie organ rentowy stwierdził podleganie ubezpieczeniu

społecznemu rolników od 1 października 1996 r. do 14 marca 1997 r. i od 1 grudnia

1997 r. Następnie w decyzji z 31 sierpnia 2005 r. organ rentowy stwierdził ustanie

ubezpieczenia społecznego rolników w stosunku do Mariusza P. w okresie od 1 paź-

dziernika 1996 r. do 14 marca 1997 r. i od 1 grudnia 1997 r., ponieważ wnioskodaw-

ca rozpoczął prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej przed wejściem w

życie nowelizacji ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i w związku z tym nie

miał prawa wyboru rodzaju ubezpieczenia.

Jak wynika z tych ustaleń, skarżący, posiadający od 1 października 1996 r.

gospodarstwo rolne o powierzchni 1,49 ha przeliczeniowych, prowadził od 1993 r.

wpisaną do ewidencji działalność gospodarczą i z tego tytułu podlegał obowiązkowi

ubezpieczenia społecznego, na podstawie przepisów ustawy z dnia 18 grudnia 1976

r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz

ich rodzin. Z art. 2 ust. 2 tej ustawy, w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia

1997 r., wynikało pierwszeństwo podlegania ubezpieczeniu osób prowadzących

działalność gospodarczą, jeżeli określona osoba spełniała równocześnie warunki

objęcia ubezpieczeniem społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą

oraz ubezpieczeniem rolniczym. Taki stan prawny istniał do 1 stycznia 1997 r., kiedy

to do ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jedno-

lity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.) został wprowadzony ustawą z dnia

12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U.

Nr 124, poz. 585 ze zm., zwanej dalej ustawą zmieniającą) art. 5a odnoszący się (w

brzmieniu obowiązującym przed 2 maja 2004 r.) do rolników, którzy najwcześniej w

dniu wejścia w życie ustawy zmieniającej, to jest w dniu 1 stycznia 1997 r., podlegali

z mocy ustawy rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu w pełnym zakresie nieprze-

rwanie co najmniej 1 rok. Tacy rolnicy - podejmując po dniu 31 grudnia 1996 r. poza-

rolniczą działalność gospodarczą - utrzymali rolniczy tytuł ubezpieczenia społecz-

nego (podlegali nadal temu ubezpieczeniu). Przepis ten w żadnym stopniu nie doty-

czy sytuacji skarżącego, gdyż - jak wynika z ustaleń Sądów obu instancji - od 1993 r.

prowadził pozarolniczą działalność gospodarczą i z tej przyczyny w dacie wejścia w

życie ustawy zmieniającej ustawę o ubezpieczeniu społecznym rolników nie podlegał

nieprzerwanie przez co najmniej rok ubezpieczeniu rolniczemu w pełnym zakresie z

mocy ustawy. Gospodarstwo rolne objął w posiadanie od 1 października 1996 r.,

13

ustawa zmieniająca weszła w życie 1 stycznia 1997 r., a wnioskodawca dopiero 13

stycznia 1998 r. złożył wniosek o objęcie ubezpieczeniem społecznym rolników,

składając jednocześnie wyraźne oświadczenie, że nie podlegał w tym czasie innemu

ubezpieczeniu społecznemu. Z wyboru ubezpieczenia społecznego rolników wnio-

skodawca nie mógł skorzystać na podstawie art. 5a ustawy o ubezpieczeniu spo-

łecznym rolników (w brzmieniu sprzed 2 maja 2004 r.), ponieważ podjął pozarolniczą

działalność gospodarczą wcześniej - przed nabyciem (wzięciem w dzierżawę) go-

spodarstwa rolnego - i nie podlegał przez rok ubezpieczeniu społecznemu rolników z

mocy ustawy przed podjęciem działalności gospodarczej.

Możliwość wyboru podlegania rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu mógł

ewentualnie stworzyć skarżącemu, który podjął działalność gospodarczą przed 1

stycznia 1997 r., art. 2 ustawy zmieniającej (uchylony z dniem 2 maja 2004 r. przez

art. 2 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 91, poz. 873 ze zm.).

Zgodnie z tym uregulowaniem, rolnik lub domownik, który w dniu wejścia w życie tej

ustawy podlegał innemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozarolniczej działal-

ności gospodarczej, nie będąc pracownikiem i nie pozostając w stosunku służbo-

wym, a spełniał inne warunki do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników z

mocy ustawy w pełnym zakresie, mógł złożyć Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

lub Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego oświadczenie, że chce podlegać

temu ubezpieczeniu z wyłączeniem innego ubezpieczenia społecznego. Oznaczało

to możliwość dokonania wyboru rolniczego tytułu ubezpieczenia społecznego wy-

łącznie przez osoby, które w dniu 1 stycznia 1997 r. - bez względu na wcześniejsze

podleganie ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących działalność gospodar-

czą - spełniały inne warunki podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy

ustawy w pełnym zakresie.

Sąd drugiej instancji uznał, że art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. o zmianie

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników miał zastosowanie do sytuacji wnio-

skodawcy. Wnioskodawca w dniu 1 stycznia 1997 r. spełniał warunki wymienione w

powołanym przepisie - jako osoba podlegająca z mocy ustawy ubezpieczeniu spo-

łecznemu z tytułu prowadzenia działalności pozarolniczej oraz jako rolnik prowadzą-

cy gospodarstwo rolne o powierzchni powyżej 1 ha przeliczeniowego. Zdaniem Sądu

Apelacyjnego, skoro podleganie ubezpieczeniu społecznemu wynika wprost z

ustawy, to brak formalnego zgłoszenia się do ubezpieczenia społecznego unormo-

14

wanego ustawą z 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzą-

cych działalność gospodarczą nie miał wpływu na ocenę statusu wnioskodawcy jako

rolnika, który podlegał innemu ubezpieczeniu z tytułu pozarolniczej działalności go-

spodarczej, nie będąc pracownikiem i nie pozostając w stosunku służbowym (art. 2

ustawy z dnia 12 września 1996 r.).

Problem wymagający rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie - związany z ewen-

tualnym zastosowaniem do wnioskodawcy art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. o

zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników - dotyczył oceny sytuacji, w

której wnioskodawca nie złożył wyraźnego oświadczenia, że chce podlegać ubezpie-

czeniu społecznemu rolników z wyłączeniem innego ubezpieczenia społecznego.

Wnioskodawca bowiem niewątpliwie nie złożył wyraźnego oświadczenia, o jakim sta-

nowi art. 2 ustawy zmieniającej. Jest bowiem wątpliwe, czy za właściwe oświadcze-

nie o wyborze ubezpieczenia może być uznane złożenie 13 stycznia 1998 r. wniosku

o objęcie ubezpieczeniem rolniczym rolników i rezygnacja z ubezpieczenia z tytułu

prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, w związku z zaprzestaniem

podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodar-

czej z dniem 30 listopada 1997 r. Należy bowiem podkreślić, że wnioskodawca w

dniu 13 stycznia 1998 r. złożył w KRUS Placówce Terenowej w B.-Z. wniosek o obję-

cie ubezpieczeniem społecznym rolników podając, między innymi, że nie podlega

innemu ubezpieczeniu społecznemu. We wniosku tym nie podał, że prowadzi poza-

rolniczą działalność gospodarczą i jednocześnie jako rolnik chce podlegać ubezpie-

czeniu społecznemu rolników. Zdaniem rolniczego organu rentowego wnioskodawca

nie złożył wymaganego prawem oświadczenia woli o wyborze rodzaju ubezpiecze-

nia.

W ocenie Sądu Najwyższego rozpoznającego niniejszą sprawę, oświadczenie

określone w art. 2 ustawy zmieniającej nie może być złożone w sposób dorozumiany

- z tej przyczyny, że stanowi konstytutywną przesłankę zmiany ubezpieczenia i wy-

wołuje skutki prawne dopiero od czasu jego złożenia. W związku z tym zaprzestanie

prowadzenia przez wnioskodawcę działalności gospodarczej (powodujące ustanie

podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu jej prowadzenia - np. z dniem 30

listopada 1997 r.) i złożenie wniosku o objęcie ubezpieczeniem społecznym rolników

z jednoczesnym wyraźnym oświadczeniem, że wnioskodawca nie podlega innemu

ubezpieczeniu społecznemu, nie może być potraktowane jako ujawnienie woli doko-

nania wyboru podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników i rezygnacji z ubez-

15

pieczenia społecznego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, czyli złożenie

oświadczenia, że wnioskodawca chce podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolni-

ków z wyłączeniem innego ubezpieczenia społecznego. Oświadczenie wnioskodaw-

cy z 13 stycznia 1998 r. nie może być ocenione jako jednoznaczne ujawnienie

zamiaru dokonania wyboru rodzaju ubezpieczenia.

Chociaż kwestia złożenia oświadczenia woli określonej treści należy do sfery

faktu, a nie prawa, to ocena Sądu Apelacyjnego odnosiła się w istocie do możliwości

uznania złożonych przez wnioskodawcę oświadczeń za złożenie oświadczenia wy-

maganego przez art. 2 ustawy zmieniającej, a inaczej mówiąc - za ujawnienie zamia-

ru wywołania skutku materialnoprawnego w postaci wyboru ubezpieczenia społecz-

nego. Taka ocena materialnoprawna oświadczenia wnioskodawcy jest wątpliwa.

Przepis art. 2 ustawy zmieniającej stwarzał możliwość zmiany tytułu ubezpieczenia

społecznego w drodze oświadczenia (ujawnienia) zamiaru podlegania ubezpieczeniu

rolniczemu. Przepis ten nie określał formy oświadczenia, a jedynie zawierał wymóg,

aby po pierwsze - wyrażało ono wolę podlegania ubezpieczeniu rolniczemu z wyłą-

czeniem innego ubezpieczenia społecznego i po drugie - aby wola ta została ujaw-

niona Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych lub Kasie Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego, które zobowiązane były do wzajemnego zawiadamiania się o złożo-

nym oświadczeniu na mocy art. 39a ust. 3 i 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników w brzmieniu obowiązującym przed 2 maja 2004 r. Należy mieć na uwadze,

że oświadczenie, o którym stanowił art. 2 ustawy zmieniającej, nie zmierzało do wy-

wołania skutku w sferze cywilnoprawnej, ale wyłącznie publicznoprawnej, do której

należy podleganie obowiązkowi ubezpieczenia społecznego. Dlatego taki tryb postę-

powania umożliwiał wszczęcie przez rolniczy organ rentowy postępowania admini-

stracyjnego (art. 123 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art.

52 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników) w celu stwierdzenia podle-

gania określonej osoby rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu, pomimo prowadze-

nia działalności gospodarczej (art. 61 § 1 k.p.a.), przy uwzględnieniu obowiązującej

w tym postępowaniu zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa

(art. 8 k.p.a.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że samo opłacanie

składek na ubezpieczenie rolnicze - jako czynność faktyczna - nie może prowadzić

do wyłączenia podlegania innemu ubezpieczeniu z mocy ustawy, a w konsekwencji

nie stanowiło skutecznego oświadczenia o wyborze systemu ubezpieczenia w rozu-

16

mieniu art. 2 ustawy zmieniającej (por. między innymi wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 20 lutego 2006 r., I UK 172/05, OSNP 2007 nr 3-4, poz. 52 i orzeczenia tam

powołane oraz z dnia 22 lutego 2008 r., I UK 255/07, niepublikowany). W ocenie

Sądu Najwyższego jest wątpliwe, czy za takie oświadczenie - w okolicznościach ni-

niejszej sprawy - mogło być uznane złożenie wniosku o objęcie rolniczym ubezpie-

czeniem społecznym i wcześniejsze w stosunku do tego wniosku wyrejestrowanie się

z ubezpieczenia społecznego osób prowadzących pozarolniczą działalność gospo-

darczą.

Składając 13 stycznia 1998 r. wniosek o objęcie ubezpieczeniem społecznym

rolników wnioskodawca poinformował rolniczy organ rentowy o prowadzeniu działal-

ności gospodarczej (co wynikało z zaświadczenia ZUS z 27 listopada 1997 r. dołą-

czonego do tego wniosku), a następnie o wyrejestrowaniu się z ubezpieczeń spo-

łecznych z tytułu prowadzenia tej działalności (co wynikało z zaświadczenia ZUS

dołączonego do pisma złożonego w KRUS Placówka Terenowa w B.-Z. 29 stycznia

1998 r.). Brak jest w dotychczasowych ustaleniach faktycznych i ocenach prawnych

Sądu drugiej instancji - odniesionych do okoliczności faktycznych rozpoznawanej

sprawy - wystarczająco przekonujących argumentów, że takie - skierowane wobec

Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego - oświadczenie wnioskodawcy stano-

wiło określone w art. 2 ustawy zmieniającej oświadczenie, że skarżący „chce podle-

gać ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy z wyłączeniem innego

ubezpieczenia społecznego”, chociaż pierwotnie Kasa (jako adresat) tak właśnie

oświadczenie to zrozumiała (zinterpretowała), stwierdzając podleganie przez wnio-

skodawcę ubezpieczeniu rolniczemu. Interpretacji wymaga zwłaszcza sytuacja, w

której - zgodnie z zaświadczeniem ZUS przedstawionym pozwanemu rolniczemu

organowi rentowemu - na dzień 13 stycznia 1998 r. wnioskodawca nie podlegał już

ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Po-

nadto, co słusznie podnosi skarżący w skardze kasacyjnej, wnioskodawca nie złożył

wyraźnego oświadczenia woli o wyborze ubezpieczenia społecznego, wymaganego

przez art. 2 ustawy zmieniającej, a tym samym KRUS nie została upoważniona do

wykonywania czynności związanych z ubezpieczeniem. Jest wątpliwe, czy wniosek z

13 stycznia 1998 r. może być uznany za oświadczenie o wyborze rodzaju ubezpie-

czenia, w sytuacji gdy wnioskodawca nie podał w nim informacji, że podlega ubez-

pieczeniu społecznemu jako osoba prowadząca działalność gospodarczą i w związku

z tym faktem - będąc jednocześnie rolnikiem - chce wybrać korzystniejsze dla siebie

17

ubezpieczenie społeczne rolników. Wprost przeciwnie, we wniosku z 13 stycznia

1998 r. znalazło się wyraźne oświadczenie wnioskodawcy, że nie podlega innemu

ubezpieczeniu społecznemu.

Wniosek z 13 stycznia 1998 r. musiałby zostać poddany bardziej wnikliwej

analizie i ocenie niż ta, która została dokonana w zaskarżonym wyroku przez Sąd

Apelacyjny, aby możliwe było uznanie, że do wnioskodawcy może mieć zastosowa-

nie art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecz-

nym rolników. Przepis ten przewidywał bowiem, że rolnik , który w dniu wejścia w

życie tej ustawy podlegał innemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozarolniczej

działalności gospodarczej, nie będąc pracownikiem i nie pozostając w stosunku służ-

bowym, a spełniał inne warunki do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników

z mocy ustawy w pełnym zakresie, mógł złożyć Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

lub Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego oświadczenie, że chce podlegać

ubezpieczeniu społecznemu rolników z wyłączeniem innego ubezpieczenia społecz-

nego. Oznaczało to możliwość dokonania wyboru rolniczego tytułu ubezpieczenia

społecznego wyłącznie przez osoby, które 1 stycznia 1997 r. - bez względu na wcze-

śniejsze podleganie ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących działalność

gospodarczą - spełniały inne warunki podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolni-

ków z mocy ustawy w pełnym zakresie. Wyboru mogły dokonać osoby, które speł-

niały jednocześnie warunki podlegania ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzą-

cych działalność gospodarczą oraz ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Ubezpieczenia społeczne mają charakter publicznoprawny, kształtowany

przepisami bezwzględnie obowiązującymi, stąd sama wola ubezpieczonego nie two-

rzy prawnego stosunku ubezpieczenia społecznego. Indywidualne ubezpieczenie

społeczne z mocy ustawy jest pochodną jego podstawy, czyli określonego rodzaju

zatrudnienia lub rodzaju prowadzonej działalności. Oświadczenie woli ubezpieczo-

nego nie wywołuje innych skutków niż określone i dopuszczalne w ustawie. Oświad-

czenie o wyborze ubezpieczenia nabrało znaczenia dopiero wraz z ustawą z 12

września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zmiana

wyłączała dominację (pierwszeństwo) ubezpieczenia z tytułu działalności gospodar-

czej w zakresie dwóch sytuacji. Pierwszej, gdy rolnik rozpoczynał działalność gospo-

darczą po roku pozostawania w ubezpieczeniu rolniczym i wówczas, aby pozostać w

tym ubezpieczeniu, nie musiał składać żadnego oświadczenia. Natomiast gdy chciał

podlegać ubezpieczeniu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, to musiał

18

złożyć Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych lub Kasie Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego oświadczenie, że chce podlegać takiemu ubezpieczeniu (art. 5a ustawy

o ubezpieczeniu społecznym rolników). Gdy oświadczenie złożył Kasie, ta przekazy-

wała je właściwemu oddziałowi Zakładu, który podejmował wówczas decyzję ustala-

jącą podleganie innemu ubezpieczeniu społecznemu i jej odpis przekazywał właści-

wemu oddziałowi regionalnemu Kasy (art. 5a w związku z art. 39a ustawy). Ten

przypadek nie dotyczy wnioskodawcy.

Drugie rozwiązanie odnosiło się do sytuacji, w której przed 1 stycznia 1997 r.

rolnik z mocy ustawy z 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowa-

dzących działalność gospodarczą podlegał ubezpieczeniu społecznemu z tytułu tej

działalności i uzyskał możliwość wyboru ubezpieczenia społecznego rolników. Wów-

czas warunkiem przejścia do systemu ubezpieczenia społecznego rolników było zło-

żenie przez rolnika oświadczenia Zakładowi lub Kasie, że chce podlegać innemu

ubezpieczeniu (art. 2 ustawy zmieniającej).

Tylko w pierwszej opisanej wyżej sytuacji ubezpieczony rolnik rozpoczynający

działalność gospodarczą nie musiał składać żadnego oświadczenia, aby pozostać w

systemie ubezpieczenia społecznym rolników. Brak oświadczenia był zrozumiały,

skoro nie następowała zmiana systemu ubezpieczenia. Sytuacja wnioskodawcy była

jednak inna, gdyż już przed 1 stycznia 1997 r., wobec prowadzenia działalności go-

spodarczej, nie mógł pozostawać w systemie ubezpieczenia społecznego rolników. Z

mocy ustawy z 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących

działalność gospodarczą podlegał ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej (art. 2). Rozwiązanie przyjęte w art. 2 ustawy z 12 wrześ-

nia 1996 r. zmieniającej ustawę o ubezpieczeniu społecznym rolników nie polegało

na prostym dostosowaniu sytuacji prawnej do faktycznej, gdyż dalej obowiązywał

reżim ustawowego pierwszeństwa ubezpieczenia z tytułu prowadzenia działalności

gospodarczej. Mógł on być wyłączony jedynie przez oświadczenie zainteresowanego

(rolnika prowadzącego jednocześnie pozarolniczą działalność gospodarczą) o wybo-

rze podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników z jednoczesnym wyłączeniem

ubezpieczenia z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Chociaż ustawa z 12

września 1996 r. zmieniająca ustawę o ubezpieczeniu społecznym rolników nie okre-

śliła w istocie formy tego oświadczenia, to wymagała jednak, aby oświadczenie miało

określoną treść i zostało skierowano do Kasy lub do Zakładu (art. 39a ust. 3 i 4

ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników , w brzmieniu

19

obowiązującym przed 2 maja 2004 r., w związku z art. 2 ustawy z 12 września 1996

r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników). Tym niemniej, w zakresie

formy oświadczenia nie powinno się pomijać, że przed organami rentowymi zastoso-

wanie ma procedura administracyjna, stąd niewątpliwie chodziło o taką formę

oświadczenia, która uruchamiałaby tę procedurę, zatem pozwalała przyjąć, że

oświadczenie zostało adresatowi złożone i zawierało żądanie wszczęcia postępowa-

nia (art. 61 § 1 k.p.a.). Elementem trybu wyłączenia z ubezpieczenia ustawowego

było bowiem wszczęcie postępowania, w którym organ rentowy stwierdziłby dalsze

niepodleganie obowiązkowemu ubezpieczeniu ustawowemu z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej. Bez wyraźnej woli ubezpieczonego organ rentowy nie

mógł podjąć takiej decyzji. Decyzja o wyłączeniu z ubezpieczenia społecznego osób

prowadzących działalność gospodarczą i o objęciu ubezpieczeniem społecznym rol-

ników mogła wynikać tylko z woli wyrażonej przez ubezpieczonego. Decyzja taka

określałaby stan prawny związany z podleganiem ubezpieczeniu społecznemu w

Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych, a w istocie stwierdzałaby jego brak, mimo pro-

wadzenia przez ubezpieczonego działalności gospodarczej, oraz w Kasie Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego. Przy istniejącym dualizmie systemów ubezpieczenia

społecznego, prawo gwarantowało wzajemne przekazanie sobie decyzji przez orga-

ny rentowe, dzięki czemu organy rentowe kontrolowały podstawy ubezpieczenia i ich

wyłączenie. Procedura ta miała również walor porządkujący, gdyż wyjawiała, w jakim

systemie i z jakiego tytułu zainteresowany podlegał ubezpieczeniu.

Wnioskodawca - w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej - z

mocy ustawy z 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących

działalność gospodarczą podlegał ubezpieczeniu w systemie powszechnym. Wybór

systemu ubezpieczenia społecznego rolników wymagał podjęcia określonych działań

o charakterze czynności prawnych, choćby złożenia oświadczenia o wyborze syste-

mu ubezpieczenia, oraz wszczęcia właściwego postępowania przed organem rento-

wym warunkującego objęcie ubezpieczeniem społecznym rolników. Skoro ustawa z

12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wyma-

gała określonego działania (złożenia oświadczenia o wyborze systemu ubezpiecze-

nia i zarazem wszczęcia właściwego postępowania) zaniechaniu złożenia wyraźnego

oświadczenia o wyborze ubezpieczenia (art. 2 tej ustawy) musi być przypisany okre-

ślony skutek prawny. Samo prowadzenie od 1 października 1996 r. gospodarstwa

rolnego nie stanowiło podstawy do objęcia wnioskodawcy ubezpieczeniem społecz-

20

nym rolników - zarówno przed 1 stycznia 1997 r., jak i po tej dacie - jako że nie mo-

gło wyłączyć obowiązkowego ubezpieczenia z tytułu prowadzenia działalności

gospodarczej, któremu wnioskodawca podlegał z mocy ustawy. Wymagane było

złożenie oświadczenia woli o wyborze systemu ubezpieczenia. Zmiana, która od 1

stycznia 1997 r. objęła również art. 2 ust. 2 ustawy z 18 grudnia 1976 r. o ubezpie-

czeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą, jedynie potwier-

dziła, że osoby spełniające równocześnie warunki do objęcia ubezpieczeniem spo-

łecznym określonym tą ustawą i ubezpieczeniem społecznym rolników podlegają

ubezpieczeniu określonemu w ustawie, z zastrzeżeniem przypadków określonych w

przepisach o ubezpieczeniu społecznym rolników. W zakresie tych ostatnich dla sy-

tuacji wnioskodawcy znaczenie miało jedynie omówione wcześniej rozwiązanie z art.

2 ustawy z 1996 r. zmieniającej ustawę o ubezpieczeniu społecznym rolników. Ina-

czej rzecz ujmując, ustawa z 12 września 1996 r. zmieniająca ustawę o ubezpiecze-

niu społecznym rolników wyraźnie różnicowała podstawy ubezpieczenia oraz wybór

systemu ubezpieczenia przez zainteresowanego rolnika. Od tych rolników, którym -

mimo dalszego prowadzenia działalności gospodarczej - otworzyła się droga do

ubezpieczenia w systemie przewidzianym dla rolników, przepisy wymagały jednak

dopełnienia określonej procedury, umożliwiającej przejście do systemu ubezpiecze-

nia społecznego rolników. Oświadczenie woli o wyborze innego systemu ubezpie-

czenia społecznego musiało dotrzeć do organu rentowego, a ciężar wykazania zło-

żenia takiego oświadczenia spoczywa na ubezpieczonym. Brak jest podstaw do

przyjęcia jako zasady, że organ rentowy - jako adresat oświadczenia o wyborze

systemu ubezpieczenia - powinien właściwie kwalifikować oświadczenia woli składa-

ne przez ubezpieczonych, nawet wtedy, gdy oświadczenie nie zawiera wyraźnego i

świadomego wyboru systemu ubezpieczenia. Sama wola podlegania korzystniej-

szemu ubezpieczeniu społecznemu rolników nie jest wystarczająca do wyłączenia z

ubezpieczenia, któremu ubezpieczony podlega z mocy ustawy. Decydujące znacze-

nie dla oceny materialnoprawnej powinno mieć zatem to, co wynika z wniosku o ob-

jęcie ubezpieczeniem społecznym rolników - nie ma tam mowy o zmianie formy

ubezpieczenia z przewidzianej dla osób prowadzących pozarolniczą działalność

gospodarczą (ubezpieczonych w ZUS) na formę dla osób posiadających gospodar-

stwo rolne i będących rolnikami (ubezpieczonych w KRUS).

Dodatkowo należy zauważyć, iż nawet uznanie przez Sąd, że wniosek złożony

w KRUS Placówce Terenowej w B.-Z. 13 stycznia 1998 r. był oświadczeniem woli

21

wnioskodawcy zawierającym wyraźny wybór rolniczego ubezpieczenia społecznego

spośród dwóch systemów ubezpieczenia, którym w tym momencie mógł podlegać

wnioskodawca, nie mogło prowadzić do przyjęcia, że wniosek z 13 stycznia 1998 r.

wywołał skutki wcześniejsze w stosunku do daty jego złożenia. Tymczasem Sąd

Apelacyjny zaakceptował w pełni wyrok Sądu Okręgowego stwierdzający podleganie

Mariusza P. ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresach od 1 października

1996 r. do 14 marca 1997 r. i od 1 grudnia 1997 r., choć wniosek o objęcie ubezpie-

czeniem społecznym rolników został złożony 13 stycznia 1998 r. Tym bardziej nie-

możliwe było przyjęcie przez Sąd Apelacyjny (za Sądem Okręgowym), że wniosek z

13 stycznia 1998 r. mógł wywołać - na podstawie art. 2 ustawy z 12 września 1996 r.

o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników - skutki od 1 października

1996 r., czyli w okresie przed 1 stycznia 1997 r., chociaż art. 2 ustawy zmieniającej

ustawę o ubezpieczeniu społecznym rolników wszedł w ży

yc

ci

ie

e z

z d

dn

ni

ie

em

m 1

1 s

st

ty

yc

cz

zn

ni

ia

a

1

19

99

97

7 r

r.

. P

Pr

rz

zy

yz

zn

na

aj

ją

ąc

c w

wn

ni

io

os

sk

ko

od

da

aw

wc

cy

y p

pr

ra

aw

wo

o w

wy

yb

bo

or

ru

u u

ub

be

ez

zp

pi

ie

ec

cz

ze

en

ni

ia

a s

sp

po

oł

łe

ec

cz

zn

ne

eg

go

o r

ro

ol

ln

ni

i-

-

k

kó

ów

w p

po

oc

cz

zy

yn

na

aj

ją

ąc

c o

od

d 1

1 p

pa

aź

źd

dz

zi

ie

er

rn

ni

ik

ka

a 1

19

99

96

6 r

r.

. S

Są

ąd

d A

Ap

pe

el

la

ac

cy

yj

jn

ny

y n

na

ar

ru

us

sz

zy

ył

ł j

je

ed

dn

no

oc

cz

ze

eś

śn

ni

ie

e a

ar

rt

t.

.

2

2 u

us

st

t.

. 2

2 u

us

st

ta

aw

wy

y z

z d

dn

ni

ia

a 1

18

8 g

gr

ru

ud

dn

ni

ia

a 1

19

97

76

6 r

r.

. o

o u

ub

be

ez

zp

pi

ie

ec

cz

ze

en

ni

iu

u s

sp

po

oł

łe

ec

cz

zn

ny

ym

m o

os

só

ób

b p

pr

ro

ow

wa

a-

-

d

dz

zą

ąc

cy

yc

ch

h d

dz

zi

ia

ał

ła

al

ln

no

oś

ść

ć g

go

os

sp

po

od

da

ar

rc

cz

zą

ą o

or

ra

az

z i

ic

ch

h r

ro

od

dz

zi

in

n,

, w

w b

br

rz

zm

mi

ie

en

ni

iu

u s

sp

pr

rz

ze

ed

d 1

1 s

st

ty

yc

cz

zn

ni

ia

a

1

19

99

97

7 r

r.

.,

, z

zg

go

od

dn

ni

ie

e z

z k

kt

tó

ór

ry

ym

m o

os

so

ob

by

y s

sp

pe

eł

łn

ni

ia

aj

ją

ąc

ce

e j

je

ed

dn

no

oc

cz

ze

eś

śn

ni

ie

e w

wa

ar

ru

un

nk

ki

i o

ob

bj

ję

ęc

ci

ia

a u

ub

be

ez

zp

pi

ie

e-

-

c

cz

ze

en

ni

ie

em

m s

sp

po

oł

łe

ec

cz

zn

ny

ym

m o

ok

kr

re

eś

śl

lo

on

ny

ym

m t

tą

ą u

us

st

ta

aw

wą

ą o

or

ra

az

z u

ub

be

ez

zp

pi

ie

ec

cz

ze

en

ni

ie

em

m s

sp

po

oł

łe

ec

cz

zn

ny

ym

m r

ro

ol

ln

ni

i-

-

k

kó

ów

w p

po

od

dl

le

eg

ga

ał

ły

y u

ub

be

ez

zp

pi

ie

ec

cz

ze

en

ni

iu

u o

ok

kr

re

eś

śl

lo

on

ne

em

mu

u w

w u

us

st

ta

aw

wi

ie

e o

o u

ub

be

ez

zp

pi

ie

ec

cz

ze

en

ni

iu

u s

sp

po

oł

łe

ec

cz

zn

ny

ym

m

o

os

só

ób

b p

pr

ro

ow

wa

ad

dz

zą

ąc

cy

yc

ch

h d

dz

zi

ia

ał

ła

al

ln

no

oś

ść

ć g

go

os

sp

po

od

da

ar

rc

cz

zą

ą o

or

ra

az

z i

ic

ch

h r

ro

od

dz

zi

in

n.

. P

Pr

rz

ze

ed

d 1

1 s

st

ty

yc

cz

zn

ni

ia

a 1

19

99

97

7

r

r.

. p

pr

rz

ze

ep

pi

is

sy

y n

ni

ie

e p

pr

rz

ze

ew

wi

id

dy

yw

wa

ał

ły

y d

dl

la

a t

ta

ak

ki

ic

ch

h o

os

só

ób

b m

mo

oż

żl

li

iw

wo

oś

śc

ci

i w

wy

yb

bo

or

ru

u u

ub

be

ez

zp

pi

ie

ec

cz

ze

en

ni

ia

a s

sp

po

o-

-

ł

łe

ec

cz

zn

ne

eg

go

o r

ro

ol

ln

ni

ik

kó

ów

w.

.

Z powyższych względów orzeczono jak w sentencji wyroku na podstawie art.

39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.

========================================