I CSK 389/08

Sygn. akt I CSK 389/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M.Z.

przeciwko WAM

o częściowe stwierdzenie nieważności umowy, ustalenie jej treści i zasądzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 18 lutego 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 lutego 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Powód domagał się stwierdzenia nieważności umowy z dnia 17 grudnia

2003 r., dotyczącej wypłaty ekwiwalentu pieniężnego w zamian za rezygnację

z kwatery, w części ustalającej wysokość i sposób obliczenia ekwiwalentu oraz

ustalenia nowej treści § 5 i § 6 umowy przez określenie wysokości ekwiwalentu,

zgodnie z art. 47 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych

Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r., Nr 42, poz. 363; dalej:

u.z.S.Z.), w kwocie 319 915,20 zł i zasądzenia od pozwanego na rzecz powoda

104 380,80 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 stycznia 2004 r.

W uzasadnieniu żądania powód wskazał, że w § 5 umowy z dnia 17 grudnia

2003 r. strony ustaliły należny mu ekwiwalent w wysokości 215 534,40 zł, a w § 6

ust. 1 pkt 2 – średnią cenę rynkową zakupu 1 m2

powierzchni użytkowej lokalu

mieszkalnego w W. w wysokości 2 705 zł. Stanowiąca podstawę ustalenia średniej

ceny rynkowej zakupu 1 m2

powierzchni użytkowej mieszkania decyzja dyrektora

Oddziału Regionalnego z dnia 11 lipca 2003 r. utraciła moc prawną z chwilą

uchylenia z dniem 6 sierpnia 2003 r. rozporządzeniem Ministra Obrony Narodowej

z dnia 17 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu wypłaty

ekwiwalentu pieniężnego za rezygnację z kwatery (Dz. U. Nr 129, poz. 1183; dalej:

rozporządzenie z dnia 17 lipca 2003 r.), leżącego u podstaw jej wydania

rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 16 września 1998 r. w sprawie

szczegółowych warunków i trybu wypłaty ekwiwalentu pieniężnego w zamian za

rezygnację z kwatery (Dz. U. Nr 124, poz. 818 ze zm.; dalej: rozporządzenie z dnia

16 września 1998 r.). Rozporządzeniem z dnia 17 lipca 2003 r. dyrektor oddziału

regionalnego WAM został pozbawiony uprawnienia do ustalania ceny rynkowej 1

m2

powierzchni użytkowej; jej ustalenie regulował art. 47 ust. 4 u.z.S.Z. Powołując

się na własne ustalenia, powód wskazał, że w dniu 17 grudnia 2003 r. średnia cena

rynkowa 1 m2

powierzchni mieszkania na rynku w W. wynosiła 4 015 zł. Przyznany

mu ekwiwalent pieniężny powinien zatem wynosić 319 915,20 zł, co uzasadnia

żądanie zasądzenia dochodzonej kwoty, stanowiącej różnicę między wypłaconym a

należnym ekwiwalentem. Powód podniósł, że w chwili zawierania umowy

3

pozostawał w błędzie, co do przyjętych zasad wyliczania ekwiwalentu pieniężnego.

Są więc podstawy do uchylenia się od oświadczenia woli na podstawie art. 88 k.c.

Pozwana wniosła o oddalenie powództwa. Zarzuciła, że powód nie działał

pod wpływem błędu. Podniosła ponadto, że powodowi upłynął termin do uchylenia

się od skutków oświadczenia woli. Umowa z dnia 17 grudnia 2003 r. nie jest też

dotknięta nieważnością z powodów wskazanych art. 58 § 1 i 3 k.c.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda od wyroku

Sąd Okręgowego w W. oddalającego powództwo.

Z uzasadnienia orzeczenia wynika, że dnia 17 grudnia 2003 r. strony zawarły

umowę o wypłatę ekwiwalentu pieniężnego w zamian za rezygnację z kwatery.

Ekwiwalent w wysokości 215 534,40 zł został ustalony na podstawie średniej ceny

rynkowej zakupu 1 m2

lokalu mieszkalnego. Wnosząc pozew w niniejszej sprawie,

powód powołał się na błąd w oświadczeniu woli, ponieważ od kolegów dowiedział

się, że składają pozwy z żądaniem podwyższenia średniej ceny rynkowej zakupu

1 m2

lokalu mieszkalnego.

Sąd odwoławczy podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że powód nie

wykazał, iż zawarł umowę pod wpływem błędu w rozumieniu art. 84 k.c. i zachował

przewidziany w art. 88 § 2 k.c. termin do uchylenia się od skutków prawnych

oświadczenia złożonego pod wpływem błędu. Okoliczność, że w chwili zawarcia

umowy nie wiązała stron decyzja dyrektora Oddziału Regionalnego z dnia 11 lipca

2003 r. nie wystarcza do przyjęcia, że powód działał wówczas pod wpływem błędu

wywołanego przez pozwaną lub w sytuacji świadczącej o tym, iż pozwana

wiedziała o obłędzie lub mogła z łatwością błąd zauważyć. Powód nie udowodnił

tych przesłanek. Skupił się natomiast na wykazaniu, że wypłacony mu ekwiwalent

pieniężny został zaniżony. Z jego zeznań wynika, z w dniu 17 grudnia 2003 r.

działał w pośpiechu i w obawie, że na skutek zmiany przepisów utraci możliwość

uzyskania ekwiwalentu. Nie interesował się szczegółowymi postanowieniami

umowy, miał jednak świadomość, że ceny lokali są wyższe niż cena przyjęta w

umowie. Przedstawione przez powoda dowody nie dają także podstaw do uznania,

że zawarte w pozwie oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych

oświadczenia woli z powodu błędu zostało złożone z zachowaniem terminu,

4

przewidzianego w art. 88 § 2 k.c. Samo twierdzenie powoda, że wiadomość o tym,

iż został pokrzywdzony finansowo, powziął dopiero z chwilą uzyskania informacji o

wytaczanych procesach przez kolegów, nie stanowi wystarczającej podstawy do

uznania, że dopiero tedy wykrył błąd.

Sąd Apelacyjny zaaprobował stanowisko Sądu pierwszej instancji, że nie

zachodzi nieważność umowy z dnia 17 grudnia 2003 r. z powodów wskazanych

w art. 58 § 1 k.c. Przede wszystkim natura wymienionej umowy wyklucza przyjęcie,

że możliwa jest stwierdzenie jej nieważności jedynie w części ustalającej wysokość

i sposób obliczenia ekwiwalentu. W świetle art. 47 ust. 1 w związku z art. 24 ust. 1

pkt 2 u.z.S.Z., w brzmieniu obowiązującym w chwili zawarcia umowy,

postanowienia stron co do wysokości i sposobu obliczenia ekwiwalentu stanowiły

wyraz praktycznej realizacji wynikającego z ustawy obowiązku pozwanego do

wypłacenia ekwiwalentu w zamian za rezygnację z kwatery. Samo zobowiązanie

pozwanego do wypłacenia ekwiwalentu wynika wprost z ustawy i nie wymagało

złożenia przez niego oświadczenia woli w tym zakresie. Nie jest zatem możliwe

uznanie, że umowa jest dotknięta jedynie nieważnością w zakwestionowanym

zakresie (w części ustalającej wysokość i sposób ustalenia ekwiwalentu),

a pozostaje w mocy oświadczenie pozwanego o wypłacie ekwiwalentu (art. 58 § 3

k.c.). Sąd podkreślił, że żądania dotyczące ustalenia przez sąd nowej treści umowy

i zasądzenia kwoty stanowiącej różnicę między ekwiwalentem ustalonym w umowie

a żądanym przez powoda nie mogą być uwzględnione, ponieważ – w wypadu

nieważności umowy o wypłatę ekwiwalentu w zamian za rezygnację z kwatery –

niezbędne jest zawarcie nowej umowy, sąd na skutek powództwa osoby

uprawnionej nie może takiego obowiązku wykreować.

Kwestionowana umowa nie jest nieważna z powodu zawarcia jej

z naruszeniem art. 47 ust. 4 i 5 u.z.S.Z. Podważając ustaloną w umowie wysokość

ekwiwalentu, powód wskazywał na takie elementy jej ustalenia, które nie mają

charakteru norm bezwzględnie obowiązujących. Kwestia wyboru miernika ustalenia

ceny rynkowej 1 m2

zakupu mieszkania została bowiem pozostawiona do uznania

stron umowy. W konsekwencji nie ma także podstaw do zastosowania

przewidzianej w art. 58 § 1 in fine k.c. konwersji czynności prawnej.

5

Nie ma także podstaw do przyjęcia, że umowa z dnia 17 grudnia 2003 r. jest

nieważna z powodu jej sprzeczności z zasadami współżycia społecznego. Powód

nie wykazał bowiem, aby jego twierdzenie o zaniżeniu należnego mu ekwiwalentu

za rezygnację z kwatery było uzasadnione. Nie ma też podstaw do przyjęcia, że

powód na podstawie kwestionowanej umowy nie otrzymał realnego ekwiwalentu

w zamian za rezygnację z kwatery.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik powoda

zarzucił naruszenie przez błędną wykładnię art. 45 ust. 4 i 5 u.z.S.Z., art. 3531

, art.

58 § 1 k.c., art. 14 ust. 2, art. 16 ust. 2 pkt 5 u.z.S.Z. w związku z art. 151 ustawy

o gospodarce nieruchomościami, art. 22 ust. 1 w związku z art. 24 ust. 1 pkt 2

u.z.S.Z. przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz art. 86 i art. 87

k.p.c. w związku z art. 12 ust. 2 pkt 1 u.z.S.Z. Powołując się na te podstawy, wniósł

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności rozważenia wymaga zarzut nieważności

postępowania, ponieważ jego uwzględnienie powoduje najdalej idące skutki

procesowe (art. 386 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.).

Zdaniem skarżącego nieważność postępowania spowodowało nienależyte

umocowanie pełnomocnika procesowego pozwanego, polegające na tym, że

Dyrektor Oddziału Regionalnego WAM w W., który nie może być pełnomocnikiem

procesowym pozwanego, gdyż nie należy do kręgu podmiotów wymienionych w art.

87 k.p.c., nie mógł udzielić dalszego pełnomocnictwa procesowego radcy

prawnemu (art. 379 pkt 2 k.p.c.). Nie zachodzi wskazana przez skarżącego

przyczyna nieważności postępowania. Ze złożonego w sprawie pełnomocnictwa

wynika, że Prezes WAM udzielił Dyrektorowi Oddziału Regionalnego

pełnomocnictwa, m.in., do zastępowania WAM w sporach przed sądami

powszechnymi, obejmującego udzielanie dalszego pełnomocnictwa procesowego

radcy prawnemu. Dyrektor Oddziału Regionalnego jest pracownikiem WAM (§ 18

statutu Wojskowej Agencji Mieszkaniowej), co oznacza – wbrew stanowisku

skarżącego – że należy on do kręgu podmiotów, które zgodnie z art. 87 § 2 k.p.c.

6

mogą być pełnomocnikiem procesowym osoby prawnej. Nie ulega też wątpliwości,

że ustanowiony pełnomocnikiem procesowym pozwanego Dyrektor Oddziału

Regionalnego był uprawniony do udzielenia dalszego pełnomocnictwa

procesowego radcy prawnemu. To jego uprawnienie wynika nie tylko z

pełnomocnictwa udzielonego przez Prezesa AM, ale także z ustawowo określonego

zakresu pełnomocnictwa procesowego (art. 91 pkt 3 k.p.c.). Podniesiony przez

skarżącego zarzut nieważności postępowania należało zatem uznać za

nieuzasadniony.

Zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (tekst jedn.: Dz. U. z 2004 r., Nr 261, poz. 2603 ze zm., dalej:

u.g.n.) przytoczona ustawa nie narusza innych ustaw w zakresie dotyczącym

gospodarki nieruchomościami. W zawartym w tym przepisie niepełnym katalogu

takich ustaw została wymieniona wprost ustawa z dnia 22 czerwca 1995 r.

o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej (art. 2 pkt 6 u.g.n).

Przepis art. 2 u.g.n. określa relację między przepisami ustawy o gospodarce

nieruchomościami a innymi ustawami, regulującymi szczególne zasady

gospodarowania nieruchomościami. Trafnie przyjmuje się w piśmiennictwie, że

przepisy innych ustaw, zarówno wymienionych przykładowo w art. 2 u.g.n., jak

i tam niewymienionych (np. ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali,

tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r., Nr 80, poz. 903 ze zm.) należy uznać za przepisy

odrębne i jako takie mające pierwszeństwo w stosowaniu. To oznacza, że jeżeli te

odrębne ustawy zawierają odesłanie typu „w sprawach nieuregulowanych stosuje

się przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami”, to uprawnione jest sięgnięcie

do przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami.

Przytaczając w skardze kasacyjnej przepisy art. 14 ust. 2 i art. 16 ust. 2 pkt 5

u.z.S.Z. w związku z art. 151 u.g.n., skarżący zarzucił, że z naruszeniem tych

przepisów została ustalona średnia cena rynkowa 1 m2

zakupu lokalu

mieszkalnego, stanowiąca podstawę ustalenia przyznanego mu ekwiwalentu

w zamian za rezygnację z kwatery. Jego zdaniem z zawartego w przytoczonych

przepisach ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP odesłania do ustawy

o gospodarce nieruchomościami wynika, że średnia cena rynkowa 1 m2

zakupu

7

lokalu mieszkalnego powinna zostać ustalona według przepisów ustawy

o gospodarce nieruchomościami, dotyczących wyceny nieruchomości. Przytoczone

przepisy ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP, w wersji obowiązującej

w chwili zawarcia przez strony umowy z dnia 17 grudnia 2003 r. dotyczącej wypłaty

ekwiwalentu pieniężnego w zamian za rezygnację z kwatery, zawierają odesłanie

do ustawy o gospodarce nieruchomościami, ale w zakresie spraw w nich

wskazanych. Uszło uwagi skarżącego, że do tego zakresu spraw nie została

zaliczona sprawa dotycząca wypłaty ekwiwalentu pieniężnego w zamian za

rezygnację z kwatery. To oznacza, że podlega ona przepisom ustawy

o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP. Zarzut naruszenia art. 14 ust. 2 i art. 16 ust. 2

pkt 5 u.z.S.Z. w związku z art. 151 u.g.n. należało zatem uznać za nieuzasadniony.

Zdaniem skarżącego zawarta przez strony umowa z dnia 17 grudnia 2003 r.,

dotycząca wypłaty ekwiwalentu pieniężnego w zamian za rezygnację z kwatery, jest

nieważna w części ustalającej wysokość i sposób obliczenia ekwiwalentu,

ponieważ narusza bezwzględnie obowiązujący przepis art. 47 ust. 4 i 5 ustawy

o zakwaterowaniu. Wyrok nieuwzględniający powództwo o ustalenie nieważności

tej umowy we wskazanym przez skarżącego zakresie został zatem wydany –

w jego ocenie – z naruszeniem art. 3531

i art. 58 § 1 k.c.

Powyższy zarzut naruszenia prawa materialnego nie podważa zaskarżonego

wyroku. Gdyby nawet podzielić zapatrywanie skarżącego co do charakteru

prawnego art. 47 ust. 4 i 5 u.z.S.Z., zwłaszcza w zakresie dotyczącym wskazanej

w ustępie 4 przytoczonego artykułu daty ustalenia średnich cen zakupu lokalu

mieszkalnego, to nie można przyjąć – jak twierdzi skarżący – że naruszenie tego

przepisu spowodowałoby jedynie częściową nieważność umowy. Wykluczając

nieważność umowy z dnia 17 grudnia 2003 r. jedynie w części wskazanej przez

powoda, Sąd Apelacyjny trafnie uznał, że ze względu na właściwości wynikającego

z umowy stosunku prawnego sankcja nieważności musiałaby dotyczyć całej

umowy. Dla utrzymania czynności prawnej jest bowiem konieczne, aby jej ważne

postanowienia obejmowały co najmniej jej minimalną treść, a więc elementy

przedmiotowo istotne (essentialia negotii). Wysokość ustalonego w zawartej przez

strony umowie ekwiwalentu pieniężnego w zamian za rezygnację z kwatery stanowi

element przedmiotowo istotny tej umowy. Ustalenie wysokości tego ekwiwalentu

8

z naruszeniem bezwzględnie obowiązującego przepisu prawa musiałoby zatem

spowodować nieważność całej umowy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

5 lutego 2002 r., II CKN 726/00, niepubl.). Tymczasem skarżący domaga się

ustalenia, że zawarta przez strony umowa, dotycząca wypłaty ekwiwalentu

pieniężnego w zamian za rezygnację z kwatery, jest nieważna jedynie w części

ustalającej wysokość i sposób obliczenia ekwiwalentu. W takiej sytuacji Sąd, ze

względu na wynikające z art. 321 k.p.c. związanie żądaniem pozwu, musiałby

powództwo oddalić. Sąd nie może bowiem ustalić, że czynność prawna jest

nieważna w całości, jeżeli powód domaga się jedynie ustalenia jej częściowej

nieważności (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 23 lutego 1998 r., III CKN

381/91, niepubl. i z dnia 11 grudnia 1998 r., II CKN 96/98, OSNC 1999, nr 5, poz.

98). W konsekwencji zarzut naruszenia art. 3531

, art. 58 § 1 k.c. i art. 47 ust. 4

i 5 u.z.S.Z. nie mógł odnieść zamierzonego skutku.

Każda ze stron umowy dotyczącej wypłaty ekwiwalentu pieniężnego

w zamian za rezygnację z kwatery – jak wynika z wyroku Sądu Najwyższy z dnia

26 marca 2003 r., II CKN 1338/00 (niepubl.) – może domagać się ustalenia

nieważności umowy, jeżeli jest ona bezwzględnie nieważna (np. art. 58 § 1 i 2, art.

82, art. 83 k.c.) lub jeżeli strona np. skutecznie uchyliła się od skutków prawnych

swojego oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu lub groźby (art. 87, art.

88 k.c.). Jednakże skutkiem takiego powództwa jest jedynie ustalenie nieważności

zawartej umowy. W takim wypadku obowiązek wypłacenia przez WAM ekwiwalentu

pieniężnego w zamian za rezygnację z kwatery musiałby wynikać z nowo zawartej

umowy. Sąd nie może natomiast, na skutek powództwa osoby uprawnionej,

wykreować takiego obowiązku. Dlatego nie budzi wątpliwości zasadność oddalenia

powództwa także w pozostałym zakresie.

W sytuacji, w której podjęta przez skarżącego próba uzyskania wyroku

ustalającego częściową nieważność zawartej przez strony umowy okazała się

bezskuteczna, za nieuzasadniony należało uznać również zarzut, że Sąd

z naruszeniem art. 22 ust. 1 i art. 24 ust. 1 u.z.S.Z. uznał, iż prawo skarżącego do

kwatery zostało zrealizowane.

9

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39814

k.p.c.).