II CSK 467/08

Sygn. akt II CSK 467/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa T.K.

przeciwko "K" - Spółce Akcyjnej

o wykup nieruchomości

oraz z powództwa wzajemnego "K." Spółki Akcyjnej

przeciwko T.K.

o ograniczenie prawa własności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 lutego 2009 r.,

skargi kasacyjnej powódki - pozwanej wzajemnej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 lutego 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powódka T.K. wniosła pozew przeciwko pozwanej „K.” S.A. o wydanie

stanowiącej jej własność nieruchomości rolnej stanowiącej działkę nr 21/1 o pow.

1,5661 ha położonej we wsi R. oraz nakazanie opuszczenia tej nieruchomości wraz

z rzeczami należącymi do pozwanej i osobami przebywającymi na nieruchomości z

pozwaną.

Pozwana wniosła o oddalenie powództwa i złożyła powództwo wzajemne

domagając się w nim ograniczenia na 12 lat, za wynagrodzeniem, prawa własności

powódki w stosunku do zabudowanej nieruchomości położonej w R., oznaczonej

jako działki 11/1, 33/1, 3/3, 7/2 i 7/3 o pow. 8,5508 na podstawie art. 88 ustawy z

dnia 4 lutego 1994 r. - Prawo geologiczne i górnicze (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. Nr

228, poz. 1947 ze zm. - dalej jako pr.g.g.).

Po przekształceniu żądania pozwu powódka domagała się ostatecznie

zobowiązania pozwanej do wykupu nieruchomości na podstawie art. 88 pr.g.g.,

a na wypadek jego oddalenia i uwzględnienia powództwa K. wnosiła o zasądzenie

na jej rzecz jednorazowego wynagrodzenia z tytułu ograniczenia prawa własności.

Wyrokiem z dnia 18 maja 2007 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił powództwo

główne o wykup nieruchomości. Natomiast uwzględniając powództwo wzajemne

zobowiązał pozwaną wzajemną do złożenia oświadczenia woli zezwalającego

powódce wzajemnej na użytkowanie nieruchomości oznaczonej w wyroku, o pow.

6.9847 ha poprzez wejście na nią i prowadzenie prac wydobywczych [...] na okres

do 18 maja 2019 r., za zapłatą określonego w wyroku wynagrodzenia płatnego w

rocznych ratach. Odnośnie do działki 11/1 Sąd Okręgowy umorzył postępowanie.

Wyrokowi w części ograniczającej prawo własności nadał na wniosek powoda

wzajemnego rygor natychmiastowej wykonalności (art. 333 § 3 k.p.c.).

Podstawę wyroku stanowiły następujące ustalenia i wnioski.

Powódka główna jest właścicielem nieruchomości składającej się z działek

33/1, 3/3, 7/2 i 7/3 o pow. 6, 9847 ha. W dniu wniesienia pozwu była również

3

właścicielką działki 21/1 o pow. 1,5661 ha. Nieruchomość była przez nią

przeznaczona na cele rolnicze, znajdowały się tam nasadzenia szkółkarskie

i sadownicze oraz nie zamieszkały budynek mieszkalny. Nieruchomość znajduje się

na obszarze górniczym określonym Koncesją Ministra Ochrony Środowiska,

Zasobów Naturalnych i Leśnictwa nr 165/94 z dnia 26 sierpnia 1994 r. W Planie

Ruchu Zakładu działka nr 21/1 przewidziana była do eksploatacji w roku 2002/2003

r., a pozostałe działki w roku 2004, lecz między innymi z uwagi na toczący się

proces pozwana zmuszona była przesunąć terminy eksploatacji. Ostateczny termin

zajęcia działek 33/1, 3/3, 7/2 i 7/3 przewidziany został na koniec 1 kwartału 2007 r.

Brak możliwości przejęcia nieruchomości w najbliższym czasie naraziłby K. na

wielomilionowe straty. Prowadziłoby to do ograniczenia wydobycia, co miałoby

bezpośredni wpływ na ograniczenie mocy wytwórczej elektrowni. K. chciała nabyć

od powódki przedmiotowe działki w drodze umowy, jednak prowadzone od 1999 r.

przez strony negocjacje nie przyniosły rezultatu, gdyż żądana przez powódkę cena

przekraczała znacznie ich wartość rynkową. W dniu 15 września 2000 r. Starosta

wszczął z urzędu na rzecz Skarbu Państwa postępowanie wywłaszczeniowe

w stosunku do działki 21/1 i decyzją z dnia 25 lutego 2002 r. dokonane zostało jej

wywłaszczenie za odszkodowaniem w kwocie 61.950 zł. Decyzją Wojewody z dnia

29 sierpnia 2003 r. decyzja ta ostatecznie została utrzymana w mocy. Decyzją z

dnia 19 marca 2002 r. Starosta zezwolił pozwanej K., realizującej cel publiczny w

postaci wydobywania kopaliny stanowiącej własność Skarbu Państwa, na

niezwłoczne zajęcie działki nr 21/1 i nadał jej rygor natychmiastowej wykonalności

w związku z koniecznością zabezpieczenia gospodarki narodowej przed ciężkimi

stratami. Decyzją z dnia 10 stycznia 2003 r., ponowna decyzja Starosty z dnia 9

grudnia 2002 r. zezwalająca na niezwłoczne zajęcie tej działki przez K. została

utrzymana w mocy przez Wojewodę i jest ostateczna. Pozostałe działki stanowią

własność powódki. Część działki nr 7/3 wykorzystana jest na plantację sadowniczą.

Plantacja jest nierówna, cześć drzew ma nieprawidłowo ukształtowane korony,

widoczne są ubytki w rzędach. Na działce jest nie zamieszkały dom parterowy z

1932 r. o pow. zabudowy 91,10 m2

i powierzchni użytkowej 58 m2

, zbudowany z

cegły, nie podpiwniczony. Na pozostałej części nieruchomości znajduje się szkółka

materiału do zadrzewień, w większości świerka pospolitego. W czasie oględzin

4

biegłego w październiku 2004 r. szkółka była przerośnięta nie nadawała się do

zadrzewień, była pozbawiona bieżącej pielęgnacji, jej wartość biologiczna daleko

odbiegała od ideału. Świerki nadawały się do wykorzystania jedynie częściowo jako

choinki cięte z gruntu. Odnośnie do pozostałych nasadzeń stwierdzono: świerk

kłujący i srebrny - brak wyraźnych rzędów nasadzeń, nieregularne występowanie,

ubytki, kasztanowiec biały usytuowany na wąskim zacienionym zagonie - w 100%

zniszczony przez owady i grzyby, dąb czerwony - nie pielęgnowany, nie

szkółkowały, modrzew europejski - nie pielęgnowany, nie szkółkowały nie ma

żadnej wartości nawet opałowej, kargona - nie szkółkowana i nie prowadzona

należycie, żywotnik - w większości zasuszony.

W sprawie sporządzone zostały trzy opinie biegłych na okoliczność ustalenia

wynagrodzenia z tytułu ograniczenia prawa własności działek 33/1, 3/3, 7/2, 7/3.

Biegła M.J. obliczyła wynagrodzenie za utratę produktów plantacji wieloletnich, za

utratę korzystania z zabudowań i grunt w postaci jednorazowej na kwotę 442.194

zł. Wartość wynagrodzenia w stosunku rocznym za ograniczenie prawa własności

przez 12 lat ustaliła odpowiednio w kolejnych latach na kwoty 232.995,46 zł,

25.230,93 zł, 26.946,63 zł, 28.779 zł, 30.735,98 zł, 32.826,02 zł, 35.058,19 zł,

37.442,15 zł, 25.976,08 zł, 17.162,33 zł, 18.329,37 zł, 19.575,76 zł. Sąd Okręgowy

ustalił kwotę dopłat z Unii Europejskiej do upraw sadowniczych w 2006 r. na kwotę

276,28 od 1 ha, co w stosunku do obszaru upraw sadowniczych powódki

wynoszącego 1.41 ha daje należną do niego dopłatę w kwocie 389,55 zł rocznie.

Wszystkie opinie Sąd Okręgowy ocenił jako rzetelne i jasne. Różnicę

wynagrodzenia wyliczonego w opiniach M.J. i L.K. przypisał przyjęciu w nich

różnych cen jednostkowych nasadzeń, przy takiej samej metodologii oraz

inwentaryzacji nasadzeń. Natomiast opinia biegłej M.C. oparta została na innej

metodologii i własnej inwentaryzacji, a jej wynik mimo to był bardzo zbliżony do

opinii M.J. Kierując się zbieżnością tych dwóch opinii oraz przy uwzględnieniu

metodologii ich opracowania oparł wyrok na opinii M.J.

Za bardziej uzasadnione uznał przyznanie powódce wynagrodzenia

w stosunku rocznym, wypłacanego raz do roku za każdy rok użytkowania przez

12 lat, albowiem gdyby powódka nadal korzystała z nieruchomości to przynosiłaby

ona określone dochody w każdym roku. Do obliczonego wynagrodzenia za każdy

5

rok doliczył kwotę roczną dopłat z Unii Europejskiej według znanej wysokości za

2007 r. Przy obliczaniu wynagrodzenia miał na uwadze rolniczy cel, w jakim

nieruchomość była wykorzystywana i przyjmując, iż w taki sposób byłaby nadal

wykorzystywana uwzględnił pożytki, jakie pozwana wzajemna mogłaby z niej

osiągać. Nie wziął natomiast pod uwagę wartości złóż węgla znajdującego się na

spornej nieruchomości. Uznał, że bez znaczenia jest to kto jest ich właścicielem,

gdyż zasądzone wynagrodzenie za ograniczenie prawa własności nie jest

odszkodowaniem, ani też ceną mogącą odzwierciedlać wartość nieruchomości.

Wskazał, że pozwana nie miała realnych możliwości by wydobyć węgiel na swojej

nieruchomości jak też by jego eksploatację mogła tam prowadzić inna kopalnia.

Mimo przeznaczenie tej nieruchomości w planie zagospodarowania przestrzennego

pod eksploatację węgla od sześciu lat pozwana wzajemna wykorzystuje ją cały

czas na cele rolnicze.

Odnosząc się do żądania powódki głównej wskazał Sąd Okręgowy, że jej

pierwotne roszczenie o wydanie dotyczące także działki 21/1 zostało w zawiązku z

wniesieniem powództwa wzajemnego o ograniczenie własności przekształcone

w powództwo o wykup całej nieruchomości na podstawie art. 88 ust. 1 zd. 2 pr.g.g.,

zgodnie z którym, jeżeli nieruchomość lub jej część na skutek ograniczenia prawa

własności nie nadaje się do wykorzystania na dotychczasowe cele, podlega na

wniosek właściciela wykupowi. Zdaniem Sądu z brzmienia tego przepisu wynika,

że roszczenie o wykup właściciel może zgłosić dopiero po upływie terminu

ograniczenia własności, po przeprowadzeniu rekultywacji gruntu i ocenie czy

wówczas nadaje się ona na dotychczasowy cel. Dlatego roszczenie powódki

o wykup jest przedwczesne, zaś w stosunku do działki 21/1 bezprzedmiotowe,

a orzekanie o nim jest zbędne , gdyż na skutek wywłaszczenia działka stała się

własnością Skarbu Państwa. Także w sytuacji gdyby działka ta stanowiła własność

powódki głównej, jej roszenie o wykup tej działki byłoby przedwczesne.

Postępowanie w tym zakresie podlegało więc umorzeniu.

Za uzasadnione uznał natomiast Sąd Okręgowy powództwo wzajemne

o ograniczenie na rzecz „K.” prawa własności nieruchomości składającej się z

działek 33/1, 3/2, 7/2 i 7/3, gdyż powódka wzajemna wykazała dokumentami, że

nieruchomość jest przeznaczona pod odkrywkę węgla brunatnego i jest niezbędna

6

dla realizacji działalności wydobywczej kopalni. Powódka wzajemna wykazała

nadto, że od 1999 r. czyniła starania o umowny wykup nieruchomości, jednak z

uwagi na wygórowaną cenę, jakiej żądała pozwana nie doszedł on do skutku.

Odnośnie do działki nr 21/1 stwierdził, że dotycząca jej decyzja

wywłaszczeniowa jest ostateczna i fakt jej zaskarżenia do Naczelnego Sądu

Administracyjnego przez pozwaną wzajemną, w świetle art. 16 kpa, pozbawiony

jest znaczenia. Zgodnie z art. 123 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami (tekst jedn. Dz.U. 2004 r., Nr 261, poz. 2603 ze zm. - dalej jako

u.g.n.), decyzja stanowi podstawę wpisu Skarbu Państwa jako jej właściciela

w księdze wieczystej. K. jest posiadaczem działki na podstawie decyzji

zezwalającej na jej zajęcie w trybie natychmiastowym.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyła w całości apelacją T.K. Wnosiła o

uchylenie w całości wyroku lub jego zmianę i zasądzenie na jej rzecz

odszkodowania w kwocie 3.157.300 zł za szkodę majątkową w związku

z użytkowaniem gruntu przez pozwaną K.

W związku z uchyleniem ostatecznej decyzji o wywłaszczeniu działki 21/1

skarżąca zmieniła sformułowany w apelacji wniosek i przekształciła roszczenie

dotyczące tej działki, wnosząc o zobowiązanie pozwanej K. do jej wydania.

Pozwana sprzeciwiła się takiej zmianie żądania w postępowaniu apelacyjnym

i cofnęła powództwo dotyczące ograniczenia praw własności pozwanej wzajemnej

do działki 21/1, na co ta wyraziła zgodę.

Wyrokiem z dnia 20 lutego 2008 r. Sąd Apelacyjny oddalił wniesioną

apelację. Nie stwierdził zarzucanej w niej nieważności postępowania przed Sądem

pierwszej instancji uznając, że w świetle art. 379 k.p.c. nie uzasadnia jej żadna

z podanych przez skarżącą przyczyn. Oddalił zarzut naruszenia art. 233 k.p.c., jako

nie wykazany wskazując, że nie uzasadnia go pominięcie dowodu z przesłuchania

powódki, który nie był wnioskowany, ani nie mające związku z tym przepisem

zarzucane w apelacji dokonanie przez Sąd Okręgowy wykładni stosowanych

przepisów we własnym zakresie. Jako bezzasadny ocenił zarzut naruszenia art.

328 § 2 k.p.c.

7

Odnosząc się do zarzutów naruszenia prawa materialnego, za kluczowy

uznał zarzut naruszenia art. 88 pr.g.g., a na jego tle kwestię wzajemnego stosunku

wymienionych w nim roszczeń przedsiębiorcy o ograniczenie prawa własności

nieruchomości i roszczenia właściciela o jej wykup przez przedsiębiorcę. Wskazał,

że taka kolejność wymienionych w przepisie roszczeń nie jest przypadkowa

i oznacza, że w sytuacji zgłoszenia jednego z nich pierwszeństwo w rozpoznawaniu

ma roszczenie przedsiębiorcy. Jeżeli to roszczenie jest uzasadnione, to orzekanie

o roszczeniu właściciela o wykup nieruchomości jest przedwczesne

i bezprzedmiotowe przez czas ograniczenia, są to bowiem roszczenia wzajemnie

się wykluczające. Wykup nieruchomości może być orzeczony wówczas dopiero

jeżeli na skutek ograniczenia prawa własności nieruchomość nie nadaje się do

wykorzystania na dotychczasowe cele. Wskazał, że nie są w obecnej chwili znane

pełne skutki ograniczenia prawa własności apelującej.

Sąd Apelacyjny podzielił również ocenę Sądu Okręgowego, iż kwestia

własności złóż kopalin znajdujących się na nieruchomości powódki głównej

i pozwanej wzajemnej pozbawiona jest znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy,

a w konsekwencji za bezzasadne uznał podniesione w apelacji zarzuty naruszenia

art. 143 k.c. w zw. z art. 4 pkt 7 u.g.n., art. 46, art. 47 § 2 k.c. i art. 7 i art. 8 pr.g.g.

Zaakceptował pogląd Sądu pierwszej instancji, iż wynagrodzenie, o którym jest

mowa w art. 88 pr.g.g. oznacza ekwiwalent za korzystanie z cudzej rzeczy, czyli

pożytki jakie skarżąca mogłaby uzyskać gdyby wykorzystywała w dalszym ciągu

nieruchomość w dotychczasowy sposób, tj. na cele rolnicze. Wynagrodzenie to nie

jest równoważne odszkodowaniu za wartość nieruchomości i nie może uwzględniać

wartości znajdujących się na niej kopalin. Oddalił zarzut błędnego ustalenia,

że przedmiotowa nieruchomość jest niezbędna do wykorzystania do działalności

wydobywczej, jako nie wykazany i nie poparty żadną argumentacją. Odnosząc się

do kwestii ustalenia wysokości wynagrodzenia podzielił argumentację Sądu

Okręgowego uzasadniającą jego oparcie się na opinii biegłej M.J., którą skarżąca

zwalczała z tej tylko przyczyny, że nie uwzględnia wartości złóż węgla. Nie

dopatrzył się naruszenia art.156 ust. 3 i 4, art. 157 ust. 3 u.g.n. oraz przepisów

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 września 2004 r. w sprawie wyceny

nieruchomości, gdyż przedmiotem ustaleń sprawie w nie była wartość

8

nieruchomości, lecz wynagrodzenie za ograniczenie prawa własności.

Zarzut naruszenia art. 5 k.c. oddalił z braku uzasadnienia. Wskazał, że wbrew

twierdzeniom skarżącej biegła dokonała waloryzacji wynagrodzenia za pomocą

współczynnika kapitalizacji przyszłych wypłat. Po sprawdzeniu wyliczenia dopłat

z Unii Europejskiej potwierdził jego prawidłowość. Podzielił stanowisko Sądu

Okręgowego, że skarżącej należy się wynagrodzenie za ograniczenie prawa

własności w stosunku rocznym, które będzie wypłacane przez dwanaście lat za

każdy rok, albowiem użytkując grunt w dalszym ciągu uzyskiwałaby co roku pożytki

w określonej wysokości.

Za niedopuszczalną uznał zmianę przez skarżącą w postępowaniu

apelacyjnym żądania w zakresie rozstrzygnięcia co do działki nr 21/1, odnośnie do

której Sąd Okręgowy umorzył postępowanie (chociaż powinien oddalić w tym

zakresie powództwo, skoro działka wówczas nie stanowiła własności skarżącej)

i zgłoszenie żądania jej wydania przez pozwaną K. z uwagi na uchylenie decyzji o

jej wywłaszczeniu na rzecz Skarbu Państwa.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia o kosztach stwierdził, że skarżącej nie

przysługuje na podstawie art. 69 ust. 1 pkt 12 u.k.s.c. zwolnienie od kosztów

sądowych w zakresie powództwa wzajemnego, które przepis ten przyznaje jedynie

stronie dochodzącej naprawienia szkód spowodowanych ruchem zakładu

górniczego (dział V pr.g.g). Wobec cofnięcia skarżącej - w następstwie zmiany

okoliczności i wypłacenia jej, po wyroku Sądu Okręgowego przez K. kwoty

233.000 zł - przyznanego wcześniej całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych

obciążył ją na rzecz Skarbu Państwa nieuiszczonym wpisem od apelacji od

powództwa wzajemnego oraz kosztami zastępstwa procesowego na rzecz strony

przeciwnej.

T.K. zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego w całości. W skardze kasacyjnej

zarzuciła naruszenie prawa materialnego, a to:

1) art. 143 k.c. w zw. z art. 4 pkt 17 u.g.n. przez ustalenie, że powódce nie

przysługuje ochrona wskazana w tym przepisie, przez co nie może ona

w pełni wykonywać swojego prawa własności i uznanie, że złoża kopalin są

własnością Skarbu Państwa a nie powódki,

9

2) art. 46 i art. 47 § 2 k.c. przez uznanie, że złoża kopalin nie są częścią

składową nieruchomości oraz brak rozstrzygnięcia powyższej kwestii i

związany z tym błędny sposób wyliczenia należności,

3) art. 7, art. 8, art. 88 pr.g.g. przez niepełne rozpoznanie wniosku powódki

o wykup nieruchomości i uznanie że roszczenie to powstaje dopiero po

okresie, na który ustanowiono ograniczenie prawa własności i że złoża

stanowią własność Skarbu Państwa, w sytuacji, gdy nie jest możliwe

prawidłowe wyliczenie wynagrodzenia w okresie dynamicznych zmian

w czasie kilkunastu lat i uznanie, że ograniczenie prawa własności nastąpiło

za słusznym wynagrodzeniem mimo, że nie uwzględnia ono wartości złoża

kopalin jako części składowej nieruchomości,

4) § 15, 46 i 47 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 września 2004 r.

w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzania operatu szacunkowego

przez przeprowadzenie wyceny niezgodnie z opisanymi tam zasadami

i metodami,

e) art. 156 ust. 3 i 4 u.g.n. przez oparcie wyliczenia na nieaktualnym operacie,

5) art. 157 ust. 3 u.g.n. przez nie przekazanie operatów do Komisji

odpowiedzialności zawodowej,

6) art. 7 u.g.n. przez błędną wykładnie i przyjęcie, że węgiel wydobywany

metodą odkrywkową jest własnością Skarbu Państwa,

7) art. 5 k.c. przez ograniczenie praw własności na okres kilkunastu lat i nie

wprowadzenie mechanizmu waloryzacji,

8) art. 3 ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o płatnościach bezpośrednich do

gruntów rolnych i oddzielnej płatności z tytułu cukru przez ustalenie

wysokości tej płatności do małego obszaru działki, podczas gdy odnoszą się

one do całej nieruchomości pozwanej,

9) art. 95 ustawy o kosztach sądowych przez nakazanie ściągnięcia od

skarżącej wpisu sądowego, od którego jest ona zwolniona z ustawy.

Podniosła nadto zarzuty naruszenia naruszenie przepisów postępowania tj.:

10

1) art. 25 § 2 k.p.c. przez nie sprawdzenie wartości przedmiotu sporu mimo

zarzutu pozwanego

2) art. 233 § 1 k.p.c. przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów

w zakresie i w sposób szerzej opisany w treści tego zarzutu,

3) art. 328 § 2 przez nie wskazanie przyczyn odmowy wiarygodności dowodom

pozwanego w postaci sprawozdań Ministerstwa Skarbu Państwa i orzeczeń

sądowych podawanych przez pozwanego,

4) art. 335 k.p.c. przez nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej

wykonalności,

5) art. 334 k.p.c. przez brak stosownego zabezpieczenia interesów skarżącej

i zobowiązania pozwanego do zapewnienia jej lokalu zastępczego.

We wnioskach skargi domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku

w całości oraz uchylenia wyroku Sądu Okręgowego i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania temu Sądowi lub uchylenia wyroków obu Sądów

i orzeczenia co do istoty sprawy przez uznanie żądania powódki (pozwanej

wzajemnej) o wykup nieruchomości w oparciu o przedłożoną opinię rzeczoznawcy

majątkowego i zasądzenie na jej rzecz kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest środkiem odwoławczym od orzeczeń sądów drugiej

instancji i jej podstawę może stanowić tylko naruszenie prawa przez sąd drugiej

instancji. W skardze kasacyjnej wniesionej przez powódkę główną – pozwaną

wzajemną wszystkie zarzuty oparte na podstawie naruszenia przepisów

postępowania stanowią powtórzenie zarzutów sformułowanych uprzednio

w apelacji obecnej skarżącej i dotyczą naruszenia prawa przez Sąd Okręgowy.

Z tej przyczyny nie mogą one uzasadniać przytoczonej w skardze podstawy

kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., która nie formułuje nadto zarzutów

odnoszących się bezpośrednio do postępowania przed Sądem Apelacyjnym.

Zgodnie z art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być

zarzuty dotyczące zarówno ustalenia faktów jak i oceny dowodów, co wyłącza spod

oceny Sądu Najwyższego zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. W zakresie zaś

11

w jakim ujęte w jego ramach uchybienia nie pozostają w związku z treścią tego

przepisu brak jest podstaw do ich rozpatrzenia z uwagi na niewskazanie

właściwego przepisu procesowego, do naruszenia którego doszło w ich

następstwie.

Pośród podniesionych przez skarżąca zarzutów naruszenia prawa

materialnego w pierwszej kolejności, jako najdalej idący, podlega rozpoznaniu

zarzut naruszenia art. 88 pr.g.g. Objęta zarzutem kwestia jego wykładni ma bowiem

rozstrzygające znaczenie dla oceny zasadności żądań zgłoszonych przez obie

strony.

Przepis art. 88 pr.g.g reguluje jedną z prawnych możliwości uzyskania

dostępu do cudzej nieruchomości w związku z korzystaniem z zasobów wnętrza

skorupy ziemskiej. Podobną funkcje pełnią art. 125 u.g.n. oraz art. 9 i 90 pr.g.g.

Przepis przyznaje przedsiębiorcy, dla którego cudza nieruchomość lub jej cześć

jest niezbędna do wykonywania działalności regulowanej pr.g.g. roszczenie

przeciwko właścicielowi nieruchomości o jej udostępnienie za wynagrodzeniem.

W dalszej części ustanawia dla właściciela nieruchomości roszczenie o jej wykup,

jeżeli na skutek ograniczenia tego prawa nieruchomość lub jej cześć nie nadaje się

na dotychczasowy cel.

W ocenie obu sądów orzekających znaczenie art. 88 pr.g.g. należy

odczytywać zgodnie z jego brzmieniem, które wskazuje w sposób niewątpliwy jaka

jest kolejność realizacji wynikających z niego roszczeń oraz, że wykup

nieruchomości może być orzeczony dopiero wówczas, jeżeli na skutek

ograniczenia prawa własności nie nadaje się ona do wykorzystania na

dotychczasowe cele.

Zdaniem skarżącej natomiast przepis ten daje właścicielowi nieruchomości

wybór między żądaniem jej wykupu i wyrażeniem zgody na ograniczenie jego

własności, a co za tym idzie, zgłoszenie żądania wykupu nie musi być poprzedzone

długotrwałym ograniczeniem prawa własności. Takiemu rozumieniu treści art. 88

pr.g.g. nie sprzeciwia się - w jej ocenie - brzmienie przepisu, gdyż nie uzależnia on

zgłoszenia przez właściciela roszczenia o wykup nieruchomości od upływu czasu

na jaki ograniczono jego prawo własności, ani nie stwierdza, że o wykupie

12

nieruchomości można orzec dopiero po upływie czasu orzeczonego wcześniej

ograniczenia.

Przedstawione racje o charakterze językowym nie są jednakże

wystarczające dla uzasadnienia wyboru kierunku wykładni omawianego przepisu,

bowiem - czego nie dostrzegł Sąd Apelacyjny ograniczając się do jego

bezpośredniego rozumienia - nawet jasna z językowego punktu widzenia norma

może budzić wątpliwości dotyczące jej celowości, słuszności i sprawiedliwości.

Przy przyjęciu szerokiego pojęcia wykładni, wykraczającego poza

płaszczyznę językową, za prezentowanym przez Sąd Apelacyjny poglądem co do

znaczenia normy zawartej w art. 88 pr.g.g. może przemawiać natomiast wynikający

z celu tego przepisu czasowy charakter wprowadzonego na jego podstawie

ograniczenia prawa własności cudzej nieruchomości, która jest niezbędna

przedsiębiorcy dla wykonywania działalności regulowanej tą ustawą oraz założenie,

że nieruchomość powinna być zwrócona właścicielowi w stanie nadającym się do

wykorzystania na dotychczasowe cele.

Trafnie jednak podnosi skarżąca, że względy te tracą doniosłość w sytuacji,

kiedy już w momencie wystąpienia przez przedsiębiorcę z roszczeniem

o ograniczenie prawa własności nieruchomości niezbędnej do wykonywania

przysługujących mu uprawnień do wydobywania kopalin z całą pewnością daje się

stwierdzić, iż nieruchomość ta po zakończeniu wydobycia nie będzie nadawać się

do wykorzystania przez właściciela na dotychczasowe cele. Taki zaś stan rzeczy

według twierdzeń skarżącej, których z uwagi na brak stanowczych ustaleń

faktycznych w tym zakresie nie można zweryfikować, istnieje w przedmiotowej

sprawie.

Przepis art. 88 pr.g.g. w sposób istotny ogranicza właściciela w korzystaniu

z własności. Elementem zwiększającym dolegliwość tego ograniczenia jest jego

długotrwałość występująca w szczególności w przypadku wprowadzenia go w celu

eksploatacji kopalin. Nie daje się pogodzić z konstytucyjnie chronionym

uprawnieniem do tego by móc korzystać z podmiotowego prawa własności (art. 64

ust. 1 Konstytucji) taki stan rzeczy, w którym – w warunkach określonych w art. 88

pr.g.g. - mimo stwierdzenia, że nieruchomość na skutek prowadzonej na niej

13

eksploatacji złoża kopalin nie będzie się nadawać do wykorzystania na

dotychczasowe cele, jej właściciel musiałby oczekiwać na realizacje

przysługującego mu roszczenia o jej wykup przez okres kilkunastu lat

(w przedmiotowej sprawie przez dwanaście lat) tj. aż do zakończenia wydobycia.

Tak daleko idące ograniczenie w korzystaniu z prawa własności, które nie jest przy

tym jest konieczne dla wypełnienia celu ustanowienia przepisu art. 88 pr.g.g.,

zmierzałoby do niedopuszczalnego naruszenia istoty tego prawa (art. 31 ust. 3

Konstytucji).

Względy te, w okolicznościach konkretnej sprawy, mogą przemawiać

również za przyznaniem właścicielowi nieruchomości, doznającemu ograniczeń

w korzystaniu z niej na podstawie art. 88 pr.g.g., jednorazowego wynagrodzenia,

za cały okres ograniczenia jego prawa.

W świetle powyższego, jako zasadny ocenić należy zarzut naruszenia art.

88 pr.g.g. przez jego błędną wykładnię, uzasadniający uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sadowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

stosownie do art. 39815

§ 1 k.p.c., jako przedwczesny zaś - w ustalonym stanie

faktycznym - zarzut jego niezastosowania.

W tym stanie rzeczy, przedwczesne są także dalsze szczegółowe zarzuty

skargi kasacyjnej zmierzające do podważenia wysokości przyznanego skarżącej

wynagrodzenia za ograniczenie jej prawa własności. Podzielić należy natomiast

trafnie umotywowany pogląd Sądu Apelacyjnego, iż przy jego obliczaniu nie

uwzględnia się wartości kopalin znajdujących się na nieruchomości.

Pominięte przez Sąd pierwszej i drugiej instancji zagadnienie prawa

własności złóż kopalin aktualizuje się natomiast w przypadku rozstrzygania na

podstawie art. 88 pr.g.g. o roszczeniu właściciela nieruchomości o jej wykup.

Konsekwencją przyjęcia, że właściciel nieruchomości jest jednocześnie

właścicielem znajdujących się w jej obrębie złóż kopalin jest bowiem to, że ich

istnienie wpływa na wartość tej nieruchomości.

Stan prawny regulujący własność złóż kopalin uległ w 1991 r. zasadniczej

zmianie polegającej na odejściu od metody bezpośredniego przypisywania przez

ustawę tytułu prawnego do poszczególnych kopalin określonym podmiotom,

14

obowiązującej na gruncie Dekretu Prezydenta RP z dnia 29 listopada 1930 r.

o Prawie górniczym oraz Dekretu o prawie górniczym z dnia 6 maja 1953 r. (tekst

jedn. Dz. U. z 1978 r., nr 4, poz. 12 ze zm.). Rozwiązanie to spotkało się z liczną

krytyka w piśmiennictwie. Zmieniająca Prawo górnicze ustawa z dnia z 9 marca

1991 r. (Dz. U. Nr 31, poz. 128) wprowadziła podział na złoża kopalin będące

własnością właścicieli nieruchomości gruntowych i należące do Skarbu Państwa.

Podział taki utrzymany został w ustawie z dnia 4 lutego 1994 r. Prawo geologiczne

i górnicze, którego art. 7 ust. 1 stanowi, że złoża kopalin nie stanowiące części

składowych nieruchomości gruntowej stanowią własność Skarbu Państwa.

Zgodnie z art. 7 ust. 2 tej ustawy, w granicach określonych przez ustawy Skarb

Państwa może z wyłączeniem innych osób korzystać ze złóż kopalin oraz

rozporządzać prawem do nich przez ustanowienie użytkowania górniczego.

W 1994 r. zmianie uległ również art. 143 k.c. przez objęcie nim także prawa do

kopalin, poprzednio wyłączonego z zakresu jego regulacji wraz z prawem do wód.

Przepis ten określa, że własność gruntu rozciąga się w granicach jego społeczno -

gospodarczego przeznaczenia – nad i pod powierzchnią gruntu.

W okolicznościach przedmiotowej sprawy, zgodnie z aktualnym planem

zagospodarowania przestrzennego, użytkowany dotychczas rolniczo grunt

stanowiący własność skarżącej przeznaczony jest na cele wydobycia kopalin.

W aktualnym stanie prawnym kopaliny dzielą się na zalegające poza

przestrzenią nieruchomości gruntowej (we wnętrzu ziemi) i stanowiące część

składową nieruchomości gruntowej, jednak obowiązujące przepisy nie dają wprost

odpowiedzi na pytanie, które złoża należą do nieruchomości gruntowej, a które

znajdują się poza nią i na jakiej głębokości znajduje się granica między nimi.

Jako kryterium ustające linię podziału złóż kopalin pod powierzchnią ziemi

przyjmuje się w piśmiennictwie i orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego

(zob. dotyczący kopalin pospolitych wyrok NSA w Warszawie z dnia 17 kwietnia

1998 r., II SA 1695/97 lex nr 41289 oraz dotyczący złóż węgla brunatnego wyrok

NSA z dnia 22 maja 2007 r., I OSK 959/06, lex nr 346406) metodę eksploatacji

złoża. Kopaliny które mogą być wydobywane metodą odkrywkową są częścią

składową nieruchomości gruntowej i stanowią własność właściciela gruntu (art. 47

15

§ 1 k.c.). Te natomiast, które mogą być wydobywane metodą podziemną

i otworową stanowią własność Skarbu Państwa. Do podziału własności złóż kopalin

według kryterium metody wydobywczej nawiązuje brzmienie art. 6 pkt 8 i 125

u.g.n, w których kopalinom stanowiącym własność Skarbu Państwa przeciwstawia

się kopalinę węgla brunatnego wydobywanego metodą odkrywkową.

Przyjęcie metody eksploatacji jako kryterium ustalania prawa do złóż

wzbudziło zastrzeżenia i stało się przedmiotem krytyki części piśmiennictwa.

Wskazuje się w niej, że jest to kryterium niewłaściwe, gdyż prowadzi w praktyce do

nieuzasadnionego, bo wynikającego jedynie ze względów techniczno-

technologicznych i ekonomicznych, zróżnicowania struktury własnościowej złóż

kopalin, które w związku z postępem technicznym wydobywane są obecnie metodą

odkrywkową nawet z głębokości kilkuset metrów. To samo złoże np. węgla

brunatnego może być przy tym eksploatowane różnymi metodami, a granice

i sposób jego eksploatacji mogą ulegać zmianie w trakcie wydobycia.

Nadto podnosi się, że zakwalifikowanie węgla brunatnego wydobywanego

dominującą dla tej kopaliny metodą odkrywkową (z jego wydobycia tą metodą

pochodzi 1/3 wytwarzanej w kraju energii elektrycznej) jako własność gruntową,

a nie odrębną od gruntu własność Skarbu Państwa powoduje, że przestaje on być

zaliczany do zasobów naturalnych o znaczeniu strategicznym, które zgodnie

z ustawą z dnia z 6 lipca 2001 r. o zachowaniu narodowego charakteru

strategicznych zasobów naturalnych kraju (Dz.U. Nr 97, poz. 1051 ze zm.)

nie podlegają przekształceniom własnościowym.

Rozstrzygnięcie sprawy w pełnym zakresie, zarówno pod względem

faktycznym i prawnym należy do sądów merytorycznych, kompetencją sądu

kasacyjnego jest zaś jedynie sprawowanie, na żądanie stron, kontroli nad ich

orzeczeniami. Rzeczą Sądu Apelacyjnego, jako sądu merytorycznego,

rozpoznającego ponownie sprawę przy uwzględnieniu wskazania wynikającego

z art. 39820

k.p.c., będzie więc rozstrzygnięcie, w związku z żądaniem skarżącej

o wykup nieruchomości, zagadnienia własności znajdujących się w jej obrębie złóż

węgla brunatnego, które nie było dotychczas przedmiotem odniesienia się Sądów

orzekających.

16