II CSK 469/08

Sygn. akt II CSK 469/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M.M.

przeciwko Syndykowi Masy Upadłości B.M.

oraz G.S.

o ustalenie nieważności umowy

ewentualnie ustalenie nieważności umowy i ustalenie istnienia prawa,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 lutego 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 7 lutego 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanego kwotę 1800 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z dnia 16 lipca 2007 r. oddalił powództwo

wytoczone przez M.M. przeciwko syndykowi masy upadłości B.M. i G.S. o ustalenie

nieważności umowy sprzedaży spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

mieszkalnego, zawartej między pozwanymi w dniu 12 lutego 2007 r. oraz zgłoszone

jako ewentualne powództwo o ustalenie nieważności sprzedaży udziału w tym

lokalu w wysokości ½ należącego do B.M. i ustalenie, że powodowi przysługuje

udział w wysokości 1

/2 w własności spółdzielczego prawa do lokalu, którego

dotyczyła umowa zawarta przez pozwanych.

Rozstrzygnięcie to zapadło w oparciu o ustalenia faktyczne wskazujące,

że Sąd Rejonowy w S. postanowieniem z dnia 5 marca 2003 r. ogłosił upadłość

B.M., z którą powód M.M. pozostawał w związku małżeńskim. W trakcie

postępowania upadłościowego syndyk nabył do majątku dorobkowego B. i M.M.

spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego, położonego w S. przy ul.

J. Małżeństwo B. i M.M. zostało rozwiązane przez rozwód wyrokiem Sądu

Okręgowego w S. z dnia 7 lutego 2005 r. Wyrok ten uprawomocnił się z dniem 1

marca 2005 r. Sąd Rejonowy w S. w postanowieniu z dnia 21 lutego 2006 r. wyraził

zgodę na sprzedaż przez syndyka z wolnej ręki własnościowego spółdzielczego

prawa do lokalu położonego w S. przy ul. J. Umową z dnia 12 lutego 2007 r. syndyk

sprzedał to prawo pozwanemu G.S. Sąd Okręgowy uznał, że gdyby podzielić

stanowisko powoda, że na skutek orzeczenia rozwodu jego udział w majątku

wspólnym „ wyszedł" z masy upadłości, to skutkiem tego byłaby bezskuteczność

umowy zawartej przez syndyka, a nie jej nieważność. Sąd pierwszej instancji

ostatecznie nie podzielił jednak tej oceny i podkreślił, że stosownie do treści art. 53

prawa upadłościowego w razie upadłości jednego z małżonków, między którymi

była ustanowiona wspólność majątkowa lub wspólność dorobku, majątek wspólny

należy do masy upadłości. Z chwilą orzeczenia rozwodu majątek wspólny byłych

małżonków nie traci tego przymiotu, a jedynie wspólność łączna przekształca się

we współwłasność w częściach ułamkowych. Zgodnie z art. 20 § 1 prawa

upadłościowego upadły traci z mocy prawa zarząd majątkiem należącym do masy

upadłości. Zarząd tym majątkiem należy do syndyka. Powód nie doprowadził do

3

wyłączenia jego udziału w majątku wspólnym z masy upadłości. W tej sytuacji

syndyk był uprawniony do sprzedaży spółdzielczego prawa do lokalu należącego

do masy upadłości. Syndyk zbył całość tego prawa i z tego względu nie miał

zastosowania art. 17.2 ust. 6 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, na który

powód wskazał podnosząc twierdzenie o nieważności umowy. Sąd Okręgowy

wskazał nadto, że w wypadku uznania zasadności twierdzeń powoda

o nieważności umowy sprzedaży spółdzielczego prawa do lokalu, należałoby

stwierdzić brak interesu prawnego po stronie powoda w domaganiu się ustalenia jej

nieważności, w rozumieniu art. 189 k.p.c., skoro powodowi przysługiwałoby dalej

idące roszczenie oparte o art. 28 § 3 prawa upadłościowego. Przemawiało to za

oddaleniem powództwa w całości.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 7 lutego 2008 r. oddalił apelację powoda,

podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sadu pierwszej instancji.

Skarga kasacyjna powoda została oparta o podstawę naruszenia prawa

materialnego. Zarzucono w niej naruszenie art. 53 § 1 i § 2 rozporządzenia

Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 24 października 1934 r. Prawo upadłościowe,

art. 42 k.r.o., art. 17.2 ust. 6 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach

mieszkaniowych oraz art. 189 k.p.c. i art. 28 § 3 prawa upadłościowego na skutek

błędnej wykładni tych przepisów. W oparciu o te zarzuty skarżący wniósł

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i

uwzględnienie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota sporu w rozstrzyganej sprawie dotyczy skutków ustania wspólności

ustawowej małżeńskiej w trakcie postępowania upadłościowego, w którym do masy

upadłości należy majątek wspólny małżonków. Nie budzi wątpliwości, że z mocy

art. 53 Prawa upadłościowego, którego przepisy miały zastosowanie w sprawie,

do masy upadłości wszedł majątek wspólny B. i M.M., na skutek ogłoszenia

upadłości B.M. W ocenie powoda w następstwie ustania wspólności ustawowej, w

wyniku orzeczenia rozwodu, udział powoda w majątku wspólnym „wyszedł" z masy

upadłości, a w konsekwencji masa upadłości obejmowała jedynie udział B.M. w

spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu wynoszący 1

/2, zaś syndyk nie był

4

uprawniony do zbycia udziału powoda w tym prawie. Prezentując to stanowisko

powód odwołał się do poglądów w literaturze wskazujących na tego rodzaju skutek

ustania wspólności ustawowej małżeńskiej w toku postępowania upadłościowego.

Oceny tej nie można podzielić, gdyż nie znajdują one oparcia normatywnego. Skutki

orzeczenia rozwodu dla stosunków majątkowych między małżonkami reguluje art. 42

k.r.o., który w brzmieniu obowiązującym w dacie orzeczenia rozwodu małżeństwa

powoda stanowił, że od chwili ustania wspólności ustawowej do majątku, który był

nią objęty, stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach

ułamkowych. W świetle tego przepisu orzeczenie rozwodu nie powodowało podziału

majątku wspólnego z mocy prawa. Nie można zatem przyjąć, że na skutek

orzeczenia rozwodu powodowi przypadł udział w spółdzielczym prawie do lokalu i to

w wysokości 1

/2, skoro udział w majątku wspólnym małżonków nie musi być równy

(art. 43 § 2 k.r.o.). Wymaga też uwzględnienia szczególna regulacja dotycząca

zarządu majątkiem wspólnym wchodzącym do masy upadłości i stanu masy

upadłości w toku postępowania upadłościowego. Z przepisów prawa upadłościowego

wynika wprost, że upadły traci zarząd nad swoim majątkiem, a jego wykonywanie

należy do syndyka. W literaturze i orzecznictwie prezentowane jest stanowisko,

że w wyniku ogłoszenia upadłości jednego z małżonków zarząd nad majątkiem

wspólnym traci również małżonek upadłego (zob. uzasadnienie postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 10 października 1995 r., II CRN 122/95, OSNC 1995 Nr 12,

poz. 186). Konstrukcja przepisów Prawa upadłościowego, które określały skład masy

upadłości (art. 20, 53) oraz możliwość domagania się wyłączenia określonych

składników z masy upadłości (art. 30) wskazuje, że mienie wchodzące do masy

upadłości pozostawało składnikiem masy upadłości do czasu wyłączenia go z masy

upadłości. W rozstrzyganej sprawie jest bezspornym, że powód po orzeczeniu

rozwodu nie podjął żadnych czynności zmierzających do wyłączenia z masy

upadłości należących do niego praw majątkowych. Działań takich nie podjął

z urzędu również syndyk. W konsekwencji syndyk, jako zarządca masy upadłości był

umocowany do zbycia w całości spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

należącego do majątku wspólnego B. i M.M. Taką wykładnię art. 53 Prawa

upadłościowego potwierdzają pośrednio zmiany wprowadzone w przepisach

regulujących prawo upadłościowe. Na gruncie art. 124 ustawy z dnia 28 lutego 2003

5

r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535 ze zm.) przewidziano, że

po ogłoszeniu upadłości, która powoduje ustanie wspólności ustawowej z mocy

prawa, majątek wspólny małżonków wchodzi do masy upadłości, wyłączony jest jego

podział, a małżonek upadłego może jedynie dochodzić należności z tytułu udziału

w majątku wspólnym, zgłaszając tę wierzytelność sędziemu komisarzowi. W świetle

tej regulacji nie budzi wątpliwości, że samo ustanie wspólności ustawowej nie

powoduje „ wyjścia" udziału małżonka upadłego z masy upadłości.

Sąd Apelacyjny ocenił zatem zasadnie, że brak było podstaw do stwierdzenia

nieważności umowy zarówno z uwagi na treść art. 42 k.r.o., którego wykładni

dokonał prawidłowo, jak i treść art. 17.2 ust. 6 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r.

o spółdzielniach mieszkaniowych, skoro przedmiotem sprzedaży nie był udział B.M.

w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu. Z tego względu bezprzedmiotowe

stało się właściwie rozważenie zarzutu skargi kasacyjnej dotyczącego oceny istnienia

interesu prawnego w domaganiu się przez powoda ustalenia nieważności umowy.

Niemniej należy przyznać rację skarżącemu, że w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku został niezasadnie wyrażony pogląd, że wynikające z art. 28 § 3 Prawa

upadłościowego uprawnienie do domagania się wydania z masy upadłości

świadczenia wzajemnego, uzyskanego w zamian za składnik majątku nie

należącego do masy upadłości, jest roszczeniem dalej idącym, niż żądanie ustalenie

nieważności umowy dotyczącej jego sprzedaży, co decyduje o braku interesu

prawnego w domaganiu się ustalenia nieważności takiej umowy. Naruszenie art. 189

k.p.c. z tej przyczyny nie miało jednak wpływu na treść rozstrzygnięcia, gdyż

zaskarżone orzeczenie ostatecznie odpowiada prawu w sytuacji, gdy brak było

podstaw do ustalenia nieważności umowy zawartej przez pozwanych.

Z przyczyn wyżej wskazanych skarga kasacyjna była nieuzasadniona

i podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c. O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 39821

k.p.c.

6