V CSK 337/08

Sygn. akt V CSK 337/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Krzysztof Strzelczyk

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa E.-I. B. S.A. z/s w T.

przeciwko Samodzielnemu Publicznemu Zakładowi Opieki Zdrowotnej Zespół

Szpitalny Chorób Płuc Opieki Długoterminowej w O. i I. B. Spółce z o.o. z/s w W.

z udziałem interwenienta ubocznego Polskiego Towarzystwa Ubezpieczeń S.A.

w Warszawie

o nakazanie i zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 27 lutego 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 17 kwietnia 2008 r., sygn. akt I ACa […],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 17 kwietnia 2008 r. oddalił apelację

powodowej Spółki od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 29 listopada 2007 r.

oddalającego powództwo o: zaniechanie dalszych naruszeń praw autorskich do

materiału pod nazwą „Specyfikacja Istotnych Warunków Zamówienia na

ubezpieczenie mienia i odpowiedzialności cywilnej Miejskiego Szpitala

Zespolonego w O.” (dalej określanej jako „SIWZ” lub „specyfikacja”), nakazanie

stronie pozwanej złożenia oświadczenia o treści: „Niniejszym Zakład Gospodarki

Komunalnej w O. sp. z o.o., Zespół Szpitalny Chorób Płuc Opieki Długoterminowej

przeprasza E.-In.-B. S.A. z siedzibą w T. za naruszenie praw autorskich E.-I.-B.

S.A. i bezprawne wykorzystywanie utworu pt. „Specyfikacja Istotnych Warunków

Zamówienia na ubezpieczenie mienia i odpowiedzialności cywilnej Miejskiego

Szpitala Zespolonego w O.” - na stronie internetowej pozwanego przez okres

jednego miesiąca, w dzienniku „Rzeczpospolita” (wydanie piątkowe) na tzw. żółtych

stronach, w czterech wydaniach i w „Dzienniku Ubezpieczeniowym” w czterech

kolejnych wydaniach, zasądzenie kwoty 48 000 zł tytułem naprawienia szkody oraz

kwoty 10 000 zł na cel społeczny związany ze wspieraniem kultury tj. na rzecz

Fundacji „Amicis Universitatis Nicolai Copernici”.

Sąd Apelacyjny, przyjmując za własne ustalenia Sądu Okręgowego oraz

dokonaną ich ocenę prawną uznał, że SIWZ sporządzona przez pracownika strony

powodowej, nie stanowi „utworu” w rozumieniu art.1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r.

o prawie autorskim i prawach pokrewnych, dalej określanej jako „Pr.autor.”

(tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm.), bowiem dokument ten jest

wytworem skonkretyzowanym co do treści i formy w normach prawnych

o charakterze iuris cogentis tj. w art.36 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. – Prawo

zamówień publicznych, dalej określanej jako „Pr.z.p.”, (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r.

Nr 223, poz.1655 ze zm.). Sąd Apelacyjny podniósł, że gdyby nawet przyjąć, że

SIWZ ma charakter utworu w rozumieniu art.1 ust.1 Pr.autor., to jednak nie podlega

ochronie z uwagi na to, że stanowi materiał urzędowy w rozumieniu art. 4 pkt 2

Pr.autor. Sąd Apelacyjny nie zakwestionował stanowiska Sądu Okręgowego, który

uznał, że dokument SIWZ nie został stworzony w wyniku wykonywania obowiązków

ze stosunku pracy, co oznacza, że strona powodowa, mimo że była pracodawcą

autora tego dokumentu P. P. nie jest podmiotem uprawnionym z tytułu autorskich

3

praw majątkowych do tego utworu. Sądy obu instancji, dokonując takiej oceny

odwołały się do zeznań P. P., w których podał, że przygotował SIWZ dla ułatwienia

swojej pracy. Odnosząc się do przewidzianego w art.79 ust.1 pkt 3 Pr.autor

żądania odszkodowawczego o zapłatę 48 000 zł, Sąd Apelacyjny uznał, że strona

powodowa nie wykazała, jakie wynagrodzenie (prowizję brokerską) otrzymałaby,

gdyby udzieliła innym podmiotom zgody na wykorzystanie dokumentu SIWZ.

Uznając również za bezzasadne żądanie zasądzenia na cel społeczny kwoty 12

000 zł, Sąd Apelacyjny stwierdził, że działanie strony powodowej polegające na

wykorzystaniu SIWZ nie stanowiło czynu nieuczciwej konkurencji w rozumieniu

art.3 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, dalej

określanej jako „u.z.n.k.” (tekst jedn. Dz. U. z 2003 r. Nr 153, poz.1503).

Skarga kasacyjna strony powodowej oparta została na podstawie naruszenia

prawa materialnego – art. 1 ust.1 i art. 4 pkt 2 Pr.autor. przez uznanie, że SIWZ nie

stanowi utworu, lecz jest materiałem urzędowym, art.12 ust.1 Pr.autor. przez

kwalifikowanie SIWZ w oparciu o subiektywne przekonanie pracownika strony

pozwanej, który zeznał, że specyfikację sporządził bez związku z nałożonymi na

niego obowiązkami pracowniczymi, art. 79 ust. 1 pkt 3 lit.a i b Pr.autor. przez

przyjęcie, że utracona przez stronę powodową prowizja brokerska jest szkodą

hipotetyczną, co nie uzasadnia zasądzenia odszkodowania, a ponadto wysokość

szkody nie została wykazana, art. 3 u.z.n.k. przez uznanie, że strona powodowa

nie wykazała, aby wykorzystanie SIWZ zagroziło lub naruszyło interes strony

powodowej lub jej klientów, a ponadto było sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny uznając, że SIWZ nie stanowi utworu, lecz jest materiałem

urzędowym naruszył art. 1 ust. 1 i art. 4 pkt 2 Pr.autor. przez błędną wykładnię tych

przepisów. Oceniając stopień indywidualności określonego wytworu intelektu

należy uwzględnić rodzaj dzieła. Inne przesłanki decydują w przypadku dzieła

literackiego (np. poetyckość języka, dobór środków stylistycznych i wersyfikacji),

inne zaś w odniesieniu do utworów o charakterze referencyjnym, jakim jest SIWZ.

W tym drugim przypadku należy uwzględnić dobór słownictwa i składni, układ

poszczególnych kwestii, przedstawianych w ramach opracowania, sposób

4

formułowania śródtytułów. Dla oceny określonego dzieła referencyjnego przydatna

jest koncepcja tzw. statystycznej jednorazowości, która zakłada badanie, czy takie

samo lub bardzo podobne dzieło powstało już wcześniej oraz czy jest statystycznie

prawdopodobne sporządzenie w przyszłości takiego samego dzieła przez inną

osobę. Odpowiedź przecząca uzasadnia tezę o istnieniu cechy indywidualności

dzieła.

Okoliczność, że art. 36 Pr.z.p. określa katalog niezbędnych elementów, jakie

powinna zawierać specyfikacja istotnych warunków zamówienia, nie pozbawia

możliwości takiego ukształtowania treści tego dokumentu, które spowoduje

powstanie dzieła zawierającego w sobie cechy twórcze, spełniającego wymóg

oryginalności. Przepis ten determinuje wyłącznie minimalną treść SIWZ,

pozostawiając do swobodnego uznania jego twórcy układ poszczególnych

elementów, sposób formułowania myśli (słownictwo, składnia), formę wyrazu, dobór

elementów fakultatywnych, a także takich, które nie są przewidziane w tym

przepisie.

Wskazany w art. 36 Pr.z.p. katalog niezbędnych elementów specyfikacji

istotnych warunków zamówienia niewątpliwie ogranicza swobodę twórczą, nie

przesądza jednak – jak uznał Sąd Apelacyjny - o braku indywidualnego charakteru

dzieła. Przepis ten wyznacza jedynie zakres koniecznych elementów specyfikacji,

pozostawiają twórcy takiego utworu dostatecznie dużą swobodę w zakresie opisu

przedmiotu zamówienia i sposobu przygotowania ofert, a także opisu kryteriów,

którymi zamawiający będzie się kierował przy wyborze oferty. Zakwalifikowaniu

specyfikacji jako nowego wytworu intelektu nie stoi na przeszkodzie okoliczność

użycia w jej treści funkcjonujących w obrocie klauzul do umowy ubezpieczenia,

zwłaszcza, gdy stanowią one niewielką część SIWZ. Podkreślenia wymaga

okoliczność, że elementem SIWZ jest także formularz oferty, w odniesieniu do

którego Prawo zamówień publicznych nie zawiera jakichkolwiek wytycznych

dotyczących treści, co oznacza, że dokument ten w całości stanowi przejaw

działalności twórczej.

Sąd Najwyższy wielokrotnie wskazywał, że utworem podlegającym ochronie

prawno-autorskiej jest każde dzieło, jeśli – przynajmniej pod względem formy –

wykazuje pewne elementy twórcze, choćby minimalne (orzeczenie SN z dnia

5

31 marca 1953 r., II C 834/52). Za przedmiot prawa autorskiego uznawane były

m.in. instrukcje bhp (orzeczenie SN z dnia 23 lipca 1971 r., II CR 244/71, nie publ.),

instrukcje dla obsługiwania maszyny (orzeczenie SN z dnia 25 kwietnia 1969 r.,

I CR 76/69, OSNCP 1970, nr 1, poz. 15), rozkłady kolejowe, książki kucharskie,

wzory i formularze (por. orzeczenie SN z dnia 8 listopada 1932 r., Zb. OSN 1933,

poz.7).

Kierując się tymi przesłankami należało dokonać – czego Sąd Apelacyjny

nie uczynił w dostatecznym stopniu – oceny odnośnie kwestii, czy SIWZ, którą

opracował pracownik strony powodowej zawiera cechy twórcze.

Nie można – jak trafnie zarzuciła strona skarżąca - kwalifikować spornej

specyfikacji jako materiału urzędowego. Pod pojęciem materiałów urzędowych,

o których mowa w art. 4 ust. 2 Pr.autor. rozumieć należy materiały pochodzące od

urzędu lub innej instytucji wykonującej zadania publiczne. SIWZ nie jest takim

materiałem. Postępowanie przetargowe uregulowane w Prawie zamówień

publicznych nie ma charakteru procedury urzędowej. Przez procedurę urzędową

należy rozumieć postępowanie toczące się przed organami wymiaru

sprawiedliwości, organami administracji publicznej (rządowej, samorządowej) lub

innymi organami powołanymi do podejmowania decyzji władczych, mających wpływ

na sytuację prawną jednostki. Wszczęcie procedury, przewidzianej w Prawie

zamówień publicznych, prowadzącej do zawarcia umowy uruchamia postępowanie

o charakterze cywilnoprawnym. Do czynności podejmowanych przez

zamawiającego i wykonawców w postępowaniu o udzielenie zamówienia stosuje

się przepisy kodeksu cywilnego. Odmienny tj. administracyjny charakter ma jedynie

postępowanie przed Prezesem Urzędu Zamówień Publicznych. Ten etap

postępowania można kwalifikować jako procedurę urzędową, w ramach której

wytwarzane są dokumenty urzędowe, nie podlegające ochronie prawo-autorskiej

(art. 4 pkt 2 Pr.autor.)

Podzielić należało także zarzut naruszenia art.12 Pr.autor. polegającego na

bezzasadnym uznaniu, że SIWZ nie jest utworem pracowniczym. Jest

okolicznością bezsporną, że SIWZ sporządzona została przez pracownika strony

powodowej, do którego obowiązków należało przygotowanie konkursów

6

i przetargów na ubezpieczenie i przygotowanie programów ubezpieczeń.

Opracowanie SIWZ należy zaliczyć do czynności mających na celu przygotowanie

przetargu, nie może zatem budzić zastrzeżeń zaprezentowana w skardze

kasacyjnej teza, że P. P., tworząc specyfikację, działał w zakresie powierzonych mu

obowiązków pracowniczych. Zeznanie P. P., w którym stwierdził, że SIWZ

opracował „w celu ułatwienia pracy” nie może podważać oceny, że sporna

specyfikacja jest utworem pracowniczym, skoro sporządzona została w ramach

obowiązków pracowniczych. Sąd Apelacyjny odmawiając specyfikacji charakteru

utworu pracowniczego nie podjął koniecznych rozważań, czy i w jakim terminie

strona powodowa jako pracodawca przyjęła SIWZ jako utwór podlegający ochronie

prawnej (art. 13 Pr.autor.).

Ewentualne uznanie przez Sąd Apelacyjny SIWZ, którą opracował pracownik

strony powodowej, jako dokumentu zawierającego cechy twórcze, a więc

będącego utworem pozostającym po ochroną przewidzianą w Prawie autorskim

pozwoli na ocenę zasadności roszczeń strony powodowej, opartych na art. 79 ust.

1 pkt 3 Pr. autor. Prawidłowe dokonanie takiej oceny będzie możliwe przy

uwzględnieniu reguły przewidzianej w art.6 k.c., zgodnie z którą ciężar

udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne,

przy jednoczesnym odrzuceniu zaprezentowanego w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku poglądu, jakoby w przypadku szkody hipotetycznej, jaką jest utrata prowizji

brokerskiej, na stronie powodowej ciążył ciężar wykazania, że otrzymałaby od

ubezpieczyciela prowizje w kwocie 12 000 zł, gdyby pośredniczyła w zawieraniu

umów ubezpieczeniowych pozwanego Zespołu Szpitalnego. W przypadku szkód

mających charakter hipotetyczny z reguły ma zastosowanie, zbliżony do

domniemania faktycznego, tzw. dowód prima facie, a więc wykształcony w praktyce

sądowej dowód mający zastosowanie w sytuacjach, gdy udowodnienie okoliczności

faktycznych jest niezwykle trudne.

Ocena w zakresie zasadności roszczenia, którego podstawę

materialnoprawną stanowi art. 3 u.z.n.k. będzie możliwa od uprzedniego uznania,

że sporna specyfikacja jest utworem w rozumieniu art. 1 Pr. autor. W judykaturze

utrwalone jest stanowisko, zgodnie z którym, nieuczciwe w rozumieniu ustawy

o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji jest każde zachowanie się przedsiębiorcy

7

(w tym stypizowane w art. 10), które narusza m.in. dobre obyczaje i jeżeli

zachowanie takie zagraża lub narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta

(art. 3 u.z.n.k.). Konieczne jest jedynie wykazanie przez uprawnionego, jaki dobry

obyczaj doznał naruszenia oraz, że nieprzestrzeganie tego obyczaju zagroziło lub

naruszyło interes konkurenta (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 stycznia

2007 r., V CSK 311/06, Biul. SN 2007, nr 5, poz. 11).

Zachowaniem sprzecznym z dobrym obyczajem w rozumieniu art. 3 u.z.n.k.

jest – jak trafnie zarzucił skarżący – działanie o charakterze pasożytniczym. Polega

ono na tym, że uczestnik tego samego rynku korzysta z gotowego efektu pracy

swego konkurenta handlowego.

Z przytoczonych względów należało, uznając skargę kasacyjna za

uzasadniona, orzec, jak w sentencji (art. 39815

k.p.c.).

/tp/

db