III CSK 283/08

Sygn. akt III CSK 283/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 marca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z powództwa A.W.

przeciwko Gminie Miejskiej K. oraz Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez

Wojewodę i Prezydenta Miasta K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 5 marca 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej Skarbu Państwa reprezentowanego przez

Wojewodę

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 maja 2008 r., sygn. akt [...],[...],

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 3 w części oddalającej

apelację pozwanego Skarbu Państwa w zakresie kwoty 498 540

zł oraz w części orzekającej o kosztach procesu (punkt 3 i 4)

i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu

do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 15 maja 2008 r. oddalił apelację pozwanego

Skarbu Państwa od wyroku Sądu Okręgowego w K., którym ten Sąd zasądził od

pozwanego na rzecz powoda A.W. kwotę 1.187.000 zł z odsetkami tytułem

odszkodowania. Ustalił, że decyzją wydaną z naruszeniem prawa przez

Naczelnika Urzędu Dzielnicowego z dnia 29 grudnia 1976 r., nr [...], przejęto na

własność pozwanego Skarbu Państwa gospodarstwo rolne, którego

współwłaścicielem był powód. Na gruncie tego ustalenia uznał, że treść stosunku

zobowiązaniowego między powodem a pozwanym wyraża się w bezprawnym

odjęciu własności nieruchomości, opisanej pozwem i utrzymywaniu się tego stanu

bez właściwej rekompensaty od grudnia 1976 r. do chwili obecnej.

Skarga kasacyjna pozwanego Skarbu Państwa od wyroku Sądu

Apelacyjnego - oparta na podstawie pierwszej z art. 3983

k.p.c. - zawiera zarzut

naruszenia art. 361 § 1 i 2 k.c., i zmierza do jego zmiany, bądź uchylenia w części

oddalającej apelację skarżącego w zakresie kwoty 498 540 zł, i w tym zakresie

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota zarzutów skargi kasacyjnej sprowadza się do twierdzenia, że Sąd

Apelacyjny pominął, iż decyzja z grudnia 1976 r. będąca źródłem roszczenia

odszkodowawczego powoda zapewniła jemu jednocześnie korzyści majątkowe,

a co za tym idzie, poniesiona przez niego szkoda jest w rzeczywistości mniejsza.

Odszkodowanie więc powinno ulec odpowiedniemu zmniejszeniu.

Rację ma skarżący, że w polskim systemie prawa cywilnego zasada

wyrównania korzyści z uszczerbkiem nie budzi w zasadzie wątpliwości. Zasada

ta wynika z unormowania pojęcia szkody w art. 361 § 2 k.c. jako różnicy między

dwoma stanami majątkowymi poszkodowanego. Przyjęta na gruncie tego

przepisu teoria różnicowa (metoda dyferencyjna) nakazuje oszacować

uszczerbek majątkowy przez porównanie stanu majątkowego jaki istniał przed

wystąpieniem zdarzenia wywołującego szkodę z hipotetycznym jaki by istniał

gdyby nie miało miejsce zdarzenie szkodzące. Porównanie obu stanów

pozwala na ustalenie prawnie relewantnej różnicy w dobrach poszkodowanego

3

określanej mianem szkody obrachunkowej. W tym procesie porównawczym

compensatio lucri cum damno służy właśnie ustaleniu rozmiaru prawnie

relewantnego uszczerbku i jego uwzględnienie stanowi obowiązek sądu

wynikający wprost z art. 361 § 2 k.c. Nie budzi przy tym wątpliwości, iż przy

zastosowaniu zasady compensatio lucri cum damno w rachubę wchodzi

uwzględnienie korzyści nie tylko polegających na powiększeniu majątku, lecz

także tych które zaoszczędzają poszkodowanemu wydatków, które z całą

pewnością by poniósł gdyby nie nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę, w tym

również oszczędności w postaci uniknięcia konieczności płacenia m. in. podatku.

Sąd Apelacyjny niewątpliwie zasadnie uznał, że powód poniósł szkodę w

wyniku wydanej z naruszeniem prawa decyzji Naczelnika Urzędu Dzielnicowego

z dnia 29 grudnia 1976 r. o przejęciu na własność Skarbu Państwa bliżej opisanego

gospodarstwa rolnego. Ta decyzja bowiem wywołała szkodę w majątku powoda w

postaci utraty prawa własności do przejętej nieruchomości. Sąd Apelacyjny

ustalając wysokość odszkodowania jednakże pominął, że ta sama decyzja

zlikwidowała ciążące na właścicielach przejmowanej nieruchomości zobowiązania

fiskalne związane z przejmowanym gospodarstwem rolnym w wielkości 42 %

wartości tej nieruchomości (punkt 2 in. fine decyzji). W konsekwencji zaniechał

rozważenia, czy te zobowiązania fiskalne obciążyłyby także powoda, gdyby decyzja

ta nie została wydana. Zauważyć zaś trzeba, że zgodnie z treścią obowiązującego

wówczas art. 1 ust. 1 i art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o podatku

gruntowym (Dz. U. Nr 27, poz. 254 ze zm.) podatkowi gruntowemu podlegały

gospodarstwa rolne, a obowiązek podatkowy ciążył na ich właścicielach - osobach

fizycznych lub prawnych będących w dniu 1 stycznia roku podatkowego właścicielami

lub posiadaczami samoistnymi gospodarstw rolnych.

W wypadku ustalenia, że konsekwencją decyzji z dnia 29 grudnia 1976 r. było

zwolnienie także powoda ze znacznych - bo stanowiących aż 42% wartości

przejmowanego gospodarstwa rolnego - obciążeń fiskalnych, Sąd Apelacyjny

powinien powstałą z tego tytułu korzyść zaliczyć na poczet odszkodowania.

Pominięcie tych okoliczności uzasadnia zarzut skarżącego, iż przy

wydawaniu zaskarżonego wyroku Sąd Apelacyjny naruszył reguły ustalania

rozmiaru szkody wynikające z art. 361 § 2 k.c.

4

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w wyroku.