III CZP 3/09

Uchwała z dnia 5 marca 2009 r., III CZP 3/09

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

Sędzia SN Marian Kocon

Sędzia SN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Bartłomieja P. i Beaty W.-P.

przeciwko "T." S.A. w W. o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 5 marca 2009 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu

postanowieniem z dnia 30 września 2008 r.:

„1. Czy sądowy tytuł wykonawczy wydany przeciwko dłużnikowi, co do którego

następnie ogłoszono upadłość traci z mocy prawa wykonalność w części co do

której wierzytelność nim stwierdzona została umieszczona na prawomocnej liście

wierzytelności sporządzonej w toku postępowania upadłościowego?

a w przypadku odpowiedzi negatywnej:

2. Czy umieszczenie wierzytelności na prawomocnej liście wierzytelności,

sporządzonej w toku postępowania upadłościowego stanowi zdarzenie określone w

art. 840 § 1 punkt 2 k.p.c., skutkujące możliwością pozbawienia wykonalności

sądowego tytułu wykonawczego, wydanego przeciwko upadłemu dłużnikowi przed

ogłoszeniem jego upadłości?"

podjął uchwałę:

1. Sądowy tytuł wykonawczy wydany przeciwko dłużnikowi, co do

którego następnie ogłoszono upadłość, nie traci z mocy prawa wykonalności

w części, co do której wierzytelność nim stwierdzona została umieszczona na

prawomocnej liście wierzytelności sporządzonej w toku postępowania

upadłościowego.

2. Samo umieszczenie wierzytelności na prawomocnej liście

wierzytelności, sporządzonej w toku postępowania upadłościowego, nie

stanowi zdarzenia określonego w art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Fabrycznej wyrokiem z dnia 14 maja 2008 r.

pozbawił w części wykonalności nakaz zapłaty wydany w dniu 27 czerwca 2003 r.

przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu, w zakresie, w jakim stwierdzona nim

wierzytelność wobec powoda Bartłomieja P. została ujęta na liście wierzytelności w

postępowaniu upadłościowym prowadzonym przez Sąd Rejonowy w Opolu, który

postanowieniem z dnia 9 września 2004 r. ogłosił upadłość powoda. Sąd Okręgowy

we Wrocławiu, rozpoznając apelację strony pozwanej od wyroku uwzględniającego

powództwo i apelację powódki Beaty W.-P., której powództwo zostało oddalone w

całości, powziął wątpliwość, czy sądowy tytuł wykonawczy wydany przeciwko

dłużnikowi, co do którego następnie ogłoszono upadłość traci z mocy prawa

wykonalność w części, w której stwierdzona nim wierzytelność została umieszczona

na liście wierzytelności sporządzonej w toku postępowania upadłościowego, a w

braku ku temu podstaw, czy umieszczenie jej na tej liście stanowi zdarzenie

określone w art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c., uzasadniające pozbawienie wykonalności

sądowego tytułu wykonawczego w tym zakresie. Zagadnienia te przedstawił do

rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienia prawne wiążą się z oceną relacji istniejących

pomiędzy sądowym tytułem wykonawczym a prawomocną listą wierzytelności

sporządzoną w postępowaniu upadłościowym, obejmującą także wierzytelność

stwierdzoną tym tytułem, przy uwzględnieniu, że wyciąg z listy wierzytelności

stanowi w świetle przepisów ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe

i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm. – dalej: "Pr.u.n.") tytuł egzekucyjny.

Prawo upadłościowe i naprawcze nie reguluje tej kwestii w sposób kompleksowy,

jedynie art. 295 ust. 1, odnoszący się wyłącznie do upadłości z możliwością

zawarciu układu, stanowi, że ujęcie wierzytelności stwierdzonej tytułem

wykonawczym na liście wierzytelności w tym postępowaniu powoduje utratę mocy

uprzednio wydanego tytułu wykonawczego z mocy prawa. W literaturze

prezentowane jest natomiast stanowisko, że przepis ten powinien być w drodze

analogii stosowany również w przypadku ujęcia wierzytelności na liście w

postępowaniu upadłościowym, obejmującym likwidację majątku upadłego. Sąd

Okręgowy przyjął zasadnie, że uznanie tego poglądu za usprawiedliwiony

wykluczałoby możliwość domagania się pozbawienia wykonalności tytułu

wykonawczego z powodu ujęcia wierzytelności na liście w postępowaniu

upadłościowym, skoro tytuł wykonawczy traciłby moc z mocy prawa i wówczas

wchodziłoby w grę ustalenie tej okoliczności w postępowaniu sądowym. (...)

Przyjęcie konstrukcji utraty mocy obowiązującej tytułu wykonawczego z mocy

prawa powinno opierać się na odpowiednim przepisie prawa, nie można natomiast

wywodzić jej podstawy, jak przyjmuje się w literaturze, z „istoty rzeczy" i wiązać

wyłącznie z istnieniem dwóch jednakowych i niezależnych od siebie tytułów

egzekucyjnych. Z punktu widzenia interesu dłużnika sytuacja ta stwarza

niebezpieczeństwo potencjalnego wykorzystania przez wierzyciela obu tytułów,

niemniej dotkniętemu takim działaniem dłużnikowi przysługiwałyby środki obrony

przed niezasadnie prowadzoną egzekucją, a po jej zakończeniu roszczenie o zwrot

nienależnie wyegzekwowanego świadczenie i ewentualnie także roszczenie

odszkodowawcze.

Wobec braku stosownej regulacji, nie ma zasadniczo podstaw do

stwierdzenia, że samo ujęcie wierzytelności na liście w postępowaniu

upadłościowym likwidacyjnym powoduje utratę mocy obowiązującej tytułu

wykonawczego obejmującego taką wierzytelność, a przy założeniu, że

dopuszczalne jest stosowanie analogii (w tym przypadku art. 295 ust. 1 Pr.u.n.), nie

ma przesłanek do uznania, iż brak odpowiedniej regulacji może być w

rzeczywistości odczytywany jako istnienie luki prawnej w tym zakresie. Trudno

zakładać, że ustawodawca – wprowadzając regulację ujętą w art. 295 ust. 1 Pr.u.n.

w postępowaniu upadłościowym z możliwością zawarcia układu – stracił z pola

widzenia ocenę skutków ujęcia wierzytelności na liście w postępowaniu

upadłościowym o charakterze likwidacyjnym, co wskazuje na celowy zamiar

ustawodawcy. Za taką oceną przemawia także inna sytuacja wierzycieli

dysponujących tytułem wykonawczym w obu rodzajach tych postępowań

upadłościowych; jeżeli ma ono charakter likwidacyjny, to wierzytelność stwierdzona

tytułem wykonawczym nadal istnieje, lecz podlega zaspokojeniu w inny sposób, w

ramach egzekucji uniwersalnej prowadzonej według przepisów prawa

upadłościowego, prowadzenie bowiem postępowania upadłościowego stanowi

przeszkodę do prowadzenia jednocześnie indywidualnej egzekucji sądowej.

Ogłoszenie upadłości nie ma natomiast wpływu na istnienie i zakres wierzytelności

stwierdzonej tytułem wykonawczym.

Odmiennie sytuacja przedstawia się w postępowaniu upadłościowym z

możliwością zawarcia układu, zawarcie bowiem układu wywołuje ten skutek, że

wierzytelność istniejąca przed wszczęciem tego postępowania ulega odpowiedniej

redukcji, a obowiązek jej zaspokojenia przez dłużnika wynika również z nowej

podstawy (zawartego układu). Porównanie tej sytuacji do ogólnej regulacji kodeksu

cywilnego dotyczącej wykonania zobowiązań wskazuje na podobieństwo do

odnowienia, które powoduje wygaśnięcie dotychczasowego zobowiązania. Jest to z

kolei podstawa do domagania się przez dłużnika pozbawienia wykonalności tytułu

wykonawczego na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. Można zatem zakładać, że

ustawodawca, dostrzegając możliwość wszczynania przez dłużników tego rodzaju

postępowań po zawarciu układu, uznał za celowe wprowadzenie regulacji

szczególnej, przesądzającej utratę mocy obowiązującej tytułów wykonawczych

wystawionych przeciwko dłużnikom z mocy prawa. Kierując się względami

praktycznymi (uniknięcie potrzeby wszczynania postępowań sądowych w tym

zakresie), uwzględnił jednocześnie potrzebę ochrony interesów dłużników

wynikającą z faktu odmiennego ukształtowania zakresu ich obowiązków. Takie

założenia nie mogły przemawiać natomiast za wprowadzeniem do przepisów

regulujących postępowanie upadłościowe likwidacyjne podobnego przepisu jak art.

295 ust. 1 Pr.u.n., co przemawia przeciwko jego stosowaniu w drodze analogii w

tym postępowaniu.

Z tych względów na pierwsze pytanie należało udzielić odpowiedzi przeczącej,

w związku z czym aktualne stało się rozważenie drugiego zagadnienia. (...)

Zatwierdzona w postępowaniu upadłościowym lista wierzytelności stanowi

tytuł egzekucyjny upoważniający wierzyciela do prowadzenia egzekucji, możliwość

zatem powstania kolejnego tytułu wykonawczego stanowi zdarzenie stwarzające

zagrożenie interesów dłużnika, jednakże – jak podkreślono – nie pozbawia go

możliwości obrony przed niesumiennym zachowaniem wierzyciela. Nie stanowi

również zdarzenia uzasadniającego pozbawienie tytułu wykonawczego

wykonalności, nie mieści się bowiem w katalogu przesłanek uzasadniających takie

żądanie, wymienionych wyczerpująco w art. 840 k.p.c. Sąd Okręgowy odwołał się

do podstawy przewidzianej w art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. związanej ze zdarzeniami,

które powodują, że zobowiązanie stwierdzone tytułem wykonawczym nie może być

egzekwowane. Zdarzeniem, które uniemożliwia prowadzenie egzekucji jest

niewątpliwie przedawnienie roszczenia; jest to zdarzenie, które trwale uniemożliwia

egzekwowanie zobowiązania stwierdzonego tytułem wykonawczym.

Nie jest natomiast takim zdarzeniem wejście przez wierzyciela w posiadanie

kolejnego tytułu wykonawczego, w tym bowiem wypadku istnieje nadal możliwość

egzekwowania wierzytelności stwierdzonej tytułem wykonawczym, a problem

sprowadza się jedynie do ograniczenia możliwości korzystania przez wierzyciela z

różnych tytułów wykonawczych znajdujących się w jego posiadaniu. Podobny

problem powstaje w razie wydania wierzycielowi dalszych tytułów wykonawczych

na podstawie art. 793 k.p.c. Powstanie kolejnego tytułu wykonawczego przeciwko

dłużnikowi, w tym wypadku w wyniku zatwierdzenia listy wierzytelności w

postępowaniu upadłościowym, nie stanowi zdarzenia o charakterze wyjątkowym.

Powstanie kolejnego tytułu wykonawczego jest możliwe w wypadku bankowych

tytułów egzekucyjnych i aktów notarialnych stanowiących tytuły egzekucyjne, gdy

ich posiadacze wytoczą następnie powództwo przeciwko dłużnikowi, mimo

posiadania już pozasądowego tytułu egzekucyjnego. Podobna sytuacja również po

nadaniu klauzuli wykonalności na rzecz nabywcy wierzytelności (art. 788 k.p.c.) gdy

wcześniej nadano ją już na rzecz zbywcy. W tym wypadku podstawą pozbawienia

wykonalności nie może być powstanie drugiego tytułu wykonawczego, lecz

oceniane w płaszczyźnie prawa materialnego zdarzenie w postaci przelewu

wierzytelności.

Z tych względów należy przyjąć, że samo zatwierdzenie listy wierzytelności w

postępowaniu upadłościowym nie stanowi zdarzenia uzasadniającego pozbawienie

wykonalności tytułu wykonawczego wydanego przed wszczęciem postępowania

upadłościowego, obejmującego tę samą wierzytelność. Dla pozbawienia

wykonalności takiego tytułu wykonawczego może mieć natomiast znaczenie wynik

postępowania upadłościowego; jeżeli w jego toku wierzytelność ujęta na liście

została w całości lub w części zaspokojona, to w tym zakresie wcześniej powstały

tytuł wykonawczy może być pozbawiony wykonalności ze względu na wygaśnięcie

zobowiązania.

Z tych przyczyn podjęto uchwałę, jak wyżej.