III CZP 4/09

Uchwała z dnia 5 marca 2009 r., III CZP 4/09

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

Sędzia SN Marian Kocon (sprawozdawca)

Sędzia SN Dariusz Zawistowski

Sąd Najwyższy w sprawie egzekucyjnej ze skargi Izabeli B. przy uczestnictwie

"T.G.C." S.A. w W. i Bożeny G. po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 5 marca 2009 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd

Okręgowy w Tarnowie postanowieniem z dnia 11 grudnia 2008 r.:

"1. Czy dla prowadzenia egzekucji na rzecz nabywcy wierzytelności objętej

tytułem egzekucyjnym konieczne jest nadanie klauzuli wykonalności na rzecz

cesjonariusza, jeżeli do przeniesienia wierzytelności (przelewu) doszło już po

wszczęciu postępowania egzekucyjnego przez cedenta, ujawnionego w tytule jako

wierzyciel?

2. Czy dla określenia przesłanek wejścia do postępowania egzekucyjnego

nabywcy wierzytelności w miejsce dotychczasowego wierzyciela należy stosować

odpowiednio (art. 13 § 2 k.p.c.) art. 192 pkt 3 k.p.c.?"

podjął uchwałę:

1. Przepis art. 788 § 1 k.p.c. ma zastosowanie również w sytuacji, gdy

uprawnienie objęte tytułem egzekucyjnym przeszło na inną osobę w drodze

przelewu po wszczęciu postępowania egzekucyjnego.

2. Przepis art. 192 pkt 3 k.p.c. nie ma zastosowania w postępowaniu

egzekucyjnym.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy oddalił skargę dłużnika na postanowienie komornika

oddalające wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego. Wyraził pogląd, że

art. 788 § 1 k.p.c. ma zastosowanie tylko w razie przejścia uprawnienia lub

obowiązku przed wszczęciem egzekucji.

Sąd Okręgowy, rozpoznając zażalenie dłużnika, powziął poważne wątpliwości,

które ujął w zagadnieniach prawnych przedstawionych Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według art. 788 § 1 k.p.c., jeżeli uprawnienie lub obowiązek po powstaniu

tytułu egzekucyjnego lub w toku sprawy przed wydaniem tytułu, przeszły na inną

osobę, sąd nada klauzulę wykonalności na rzecz lub przeciwko tej osobie, gdy

przejście to będzie wykazane dokumentem urzędowym lub prywatnym z podpisem

urzędowo poświadczonym. Powstaje zatem pytanie, czy określenie „po powstaniu

tytułu" rozciąga się na postępowanie egzekucyjne, czy też podczas trwania tego

postępowania nie można zmieniać klauzuli wykonalności, a przejście prawa lub

obowiązku uwzględnia komornik.

W doktrynie i orzecznictwie dominował pogląd, że określenie „po powstaniu

tytułu" nie rozciąga się na postępowanie egzekucyjne, w związku z czym zmiana

osoby wierzyciela lub dłużnika zaszła po wszczęciu tego postępowania, tj. po

złożeniu wniosku o wszczęciu egzekucji, nie wymaga uwidocznienia jej w klauzuli

wykonalności; wystarczy wykazanie przed organem egzekucyjnym przejścia

uprawnienia lub obowiązku odpowiednim dokumentem (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 30 stycznia 1975 r., II CZ 5/75, OSPiKA 1976, nr 2, poz. 37, z

dnia 2 lipca 1975 r., I CZ 98/75, OSNCP 1976, nr 6, poz. 142 i z dnia 9 czerwca

1978 r., III CRN 97/78, OSPiKA 1979, nr 2, poz. 29).

Od tego stanowiska Sąd Najwyższy odstąpił w uchwale z dnia 29 października

2004 r., III CZP 63/04 (OSNC 2005, nr 10, poz. 174), przyjmując, że art. 788 § 1

k.p.c. ma zastosowanie również w razie przeniesienia wierzytelności (przelewu) po

wszczęciu postępowania egzekucyjnego. Wskazał argumenty oparte na wykładni

systemowej i funkcjonalnej oraz powołał się na nakaz praworządnego działania

organów publicznych również przy ustalaniu podmiotów postępowania

egzekucyjnego, stwierdzając, że o ile prawo żądania ochrony sądowej mieści w

sobie ryzyko bezpodstawnego pozywania innej osoby, o tyle w fazie egzekucyjnej,

zawierającej element przymusu, reguły zachowania się dłużnika powinny być ściśle

określone. Dotyczy to również wierzyciela egzekwującego.

Skład Sądu Najwyższego rozpoznający niniejsze zagadnienie prawne

podziela stanowisko wyrażone w uchwale z dnia 29 października 2004 r., III CZP

63/04, które opiera się na respektowaniu zasady, aby ostatecznym ukształtowaniem

treści tytułu wykonawczego (podstawy egzekucji), jego elementów podmiotowych i

przedmiotowych zajmował się sąd w postępowaniu o nadanie klauzuli

wykonalności. Organ egzekucyjny powinien ograniczyć się do prowadzenia

egzekucji na podstawie tytułu wykonawczego, z którego wynika zakres tej

egzekucji.

Punktem wyjścia było stwierdzenie, że obrót prawami majątkowymi, zwłaszcza

wierzytelnościami, uległ zróżnicowaniu. Okoliczności te mają wpływ na rolę

postępowania o nadanie klauzuli wykonalności, w którym sąd bada nie tylko

formalną prawomocność oraz wykonalność orzeczeń i ugód sądowych, lecz

również ustala treść i ważność oświadczeń woli stwierdzonych w aktach

notarialnych, a także w dokumentach prywatnych stwierdzających przejście długu

lub wierzytelności. Uogólnienie tego stwierdzenia pozwala na zmianę wykładni

przepisów dotyczących postępowania o nadanie klauzuli wykonalności tytułom

egzekucyjnym, które dotychczas rozumiano wąsko jako polegające wyłącznie na

badaniu elementów formalnych. (...)

Z argumentami przedstawionymi w uchwale z dnia 29 października 2004 r., III

CZP 63/04, należy się zgodzić tym bardziej, że znajdują one poparcie również w

wykładni językowej. Z art. 788 § 1 k.p.c. nie wynika, aby przejście uprawnienia lub

obowiązku musiało nastąpić przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego, tj.

przed złożeniem wniosku o wszczęciu egzekucji, przepis ten bowiem expressis

verbis mówi o przejściu uprawnienia lub obowiązku w toku sprawy lub po powstaniu

tytułu egzekucyjnego, a zatem nie wiąże żadnych skutków ze złożeniem wniosku o

wszczęcie egzekucji. W tej sytuacji trafny jest wniosek, że bez względu na to, czy

przejście wierzytelności nastąpiło przed, czy też po złożeniu wniosku o wszczęcie

egzekucji, sąd powinien nadać klauzulę na rzecz nabywcy, jeżeli przejście to będzie

wykazane dokumentem urzędowym lub prywatnym z podpisem urzędowo

poświadczonym.

Z tych względów podjęto uchwałę, rozstrzygającą zagadnienie prawne

przedstawione w pkt 1.

Artykuł 192 k.p.c. dotyczy skutków związanych z zawisłością sprawy i

niewątpliwie odnosi się tylko do sytuacji, w której sprawa nie została zakończona.

Punkt 3 tego artykułu ma na celu nie tylko zapewnienie stabilności postępowania,

ale daje wyraz rozszerzonej prawomocności wyroku. Sama zmiana materialna (np.

cesja) nie powoduje zmian w postępowaniu rozpoznawczym. Zmiana ta jednak jest

o tyle uwzględniana, że za zgodą stron sprawa może toczyć się dalej po wstąpieniu

nabywcy prawa w miejsce zbywcy.

Istota art. 192 k.p.c. sprawia, że może on mieć zastosowanie tylko do

postępowania rozpoznawczego. Zgoda dłużnika na dokonywanie czynności

zarówno w postępowaniu klauzulowym, jak i we właściwej egzekucji nie daje się

pogodzić z celem postępowania egzekucyjnego. Przepisy art. 848 i 930 k.p.c.

regulują sytuacje zbliżone do art. 192 pkt 3 k.p.c., co dodatkowo sprzeciwia się

stosowaniu tego przepisu w postępowaniu egzekucyjnym.

Z tych względów podjęto uchwałę, rozstrzygającą zagadnienie prawne

przedstawione w pkt 2.