III KK 322/08

WYROK Z DNIA 4 MARCA 2009 R.

III KK 322/08

Przepis art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie

Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Pol-

skiemu w pierwotnym brzmieniu (Dz. U. Nr 155, poz. 1016) stanowił, że

bieg terminu przedawnienia zbrodni komunistycznej rozpoczyna się od

dnia 1 stycznia 1990 r. oraz że art. 4 § 1 k.k. nie stosuje się. Przepis ten

określał początek biegu terminu przedawnienia, natomiast nie wskazywał

jego zakończenia. W tym zakresie zastosowanie miały przepisy Kodeksu

karnego z 1969 r., dotyczące terminów przedawnienia karalności prze-

stępstw. Dopiero nowelizacja tej ustawy dokonana ustawą z dnia 13 maja

1999 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 360) wprowadziła w art. 4 ust. 1a dwudziesto-

letni i trzydziestoletni termin przedawnienia zbrodni komunistycznych, li-

czony od dnia 1 stycznia 1990 r.

Okres przedawnienia, który raz upłynął, nie może odżyć na skutek

zmiany przepisów, chyba że ustawodawca wyłącza w ogóle stosowanie

przedawnienia do określonej kategorii przestępstw. Takie unormowanie

wprowadzono w art. 109 k.k. z 1969 r., jak i obecnie w art. 105 § 1 i 2 k.k.

oraz w art. 4 ust. 1 ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ści-

gania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, jako implementację norm

prawa międzynarodowego o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni

wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości.

Przewodniczący: sędzia SN D. Świecki (sprawozdawca).

Sędziowie: SN T. Artymiuk, SA (del. do SN) M. Laskowski.

2

Prokurator Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi

Polskiemu R. Janicki.

Sąd Najwyższy w sprawie Stefana S., skazanego z art. 158 § 1 k.k.,

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 4 marca 2009 r., kasa-

cji, wniesionej przez Dyrektora Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Naro-

dowi Polskiemu – na korzyść, od wyroku Sądu Okręgowego w R. z dnia 10

marca 2008 r., zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w R. z dnia 6 wrze-

śnia 2007 r.,

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i zmieniony nim wyrok Sądu Rejonowego w R.

i na podstawie art. 439 § 1 pkt 9 w zw. z art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. postępowa-

nie karne u m o r z y ł (...).

U Z A S A D N I E N I E

Wyrokiem Sądu Rejonowego w R. z dnia 6 września 2007 r. oskar-

żony Bogdan S. został uznany za winnego popełnienia w dniu 25 czerwca

1976 r. przestępstwa z art. 247 § 1 k.k. i art. 158 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2

k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pa-

mięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskie-

mu i za to wymierzono mu karę 2 lat pozbawienia wolności, której wykona-

nie warunkowo zawieszono na okres 5 lat. Na podstawie art. 71 § 1 k.k.

orzeczono grzywnę w wysokości 100 stawek po 20 zł każda, a na podsta-

wie art. 50 k.k. orzeczono podanie wyroku do publicznej wiadomości.

Na skutek apelacji wniesionej przez oskarżonego, Sąd Okręgowy w

R. wyrokiem z dnia 10 marca 2008 r. zmienił zaskarżony wyrok przyjmując,

że czyn oskarżonego wypełnił dyspozycję art. 158 § 1 k.k. w zw. z art. 2

3

ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej i za

to wymierzył karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności, warunkowo za-

wieszając jej wykonanie na okres 3 lat oraz orzekł karę grzywny w wysoko-

ści 100 stawek po 20 zł, a także podanie wyroku do publicznej wiadomości.

Kasację od tego wyroku wniósł Dyrektor Komisji Ścigania Zbrodni

przeciwko Narodowi Polskiemu – Zastępca Prokuratora Generalnego, za-

skarżając go w całości na korzyść oskarżonego i zarzucił rażące narusze-

nie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 7 grudnia 1989 r. o amnestii, poprzez nieza-

stosowanie wskazanego przepisu, a w konsekwencji zaniechanie umorze-

nia postępowania, pomimo że czyn zarzucany oskarżonemu w świetle art.

7 ust. 1 powołanej ustawy nie należał do kategorii podlegającej wyłączeniu

jej stosowania, a wymierzona kara nie przekroczyła 2 lat pozbawienia wol-

ności. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego

w R. i umorzenie postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 11 k.p.k. w zw.

z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 7 grudnia 1989 r. o amnestii.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja jest zasadna w zakresie żądania umorzenia postępowania,

jednakże z powodu innej przyczyny wyłączającej ściganie. Otóż, w niniej-

szej sprawie nastąpiło przedawnienie karalności czynu z art. 158 § 1 k.k. w

zw. z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Na-

rodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (dalej

w skrócie ustawa o IPN). Przepis art. 4 ust. 1 tej ustawy stanowił, że bieg

terminu przedawnienia zbrodni komunistycznej rozpoczyna się od dnia 1

stycznia 1990 r. oraz że art. 4 § 1 k.k. nie stosuje się. Przepis ten określał

początek biegu terminu przedawnienia, natomiast nie wskazywał jego za-

kończenia. W tym zakresie zastosowanie miały przepisy Kodeksu karnego

z 1969 r., dotyczące terminów przedawnienia karalności przestępstw. Do-

piero nowelizacja tej ustawy dokonana ustawą z dnia 13 maja 1999 r. (Dz.

U. Nr 38, poz. 360) wprowadziła w art. 4 ust. 1a dwudziestoletni i trzydzie-

4

stoletni termin przedawnienia zbrodni komunistycznych, liczony od dnia 1

stycznia 1990 r. Czyn, który przypisano oskarżonemu z art.158 § 1 k.k., tak

jak i poprzedni przepis art. 158 § 1 k.k. z 1969 r., zagrożony jest karą 3 lat

pozbawienia wolności. Okres przedawnienia tego przestępstwa zarówno

na podstawie art. 105 § 1 pkt 3 k.k. z 1969 r., jak i art. 101 § 1 pkt 4 k.k. z

1997 r., ustaje z upływem 5 lat od czasu jego popełnienia. Zważywszy, że

ustawa o IPN z chwilą jej wejścia w życie wprowadziła modyfikację co do

daty początkowej biegu terminu przedawnienia karalności przestępstw sta-

nowiących zbrodnie komunistyczne, gdyż bieg tego terminu rozpoczynał

się od dnia 1 stycznia 1990 r., to końcowy okres terminu przedawnienia

pozostawał bez zmian, liczony zgodnie z przepisami Kodeksu karnego. Tak

więc, karalność przestępstwa z art. 158 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy

o IPN, popełniony przed dniem 1 stycznia 1990 r., uległa przedawnieniu z

dniem 1 stycznia 1995 r. Natomiast postępowanie w sprawie popełnienia

przestępstw przez funkcjonariuszy państwa komunistycznego w czerwcu

1976 r. w R. wobec protestujących robotników zostało wszczęte w dniu 29

lutego 1996 r. Tym samym, w chwili wszczęcia postępowania karnego ka-

ralność przestępstwa z art. 158 § 1 k.k., które przypisano oskarżonemu ja-

ko zbrodnię komunistyczną, uległa już przedawnieniu. W niniejszej sprawie

oskarżonemu postawiono zarzut popełnienia czynu wypełniającego zna-

miona nie tylko art. 158 § 1 k.k., ale również art. 247 § 1 k.k. z 1997 r. w

zw. z art. 11 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy o IPN. Przestępstwo z art.

247 § 1 k.k. zagrożone jest karą 5 lat pozbawienia wolności. Przepis ten

nie miał swojego odpowiednika na gruncie Kodeksu karnego z 1969 r. Na-

tomiast kodeks ten przewidywał karalność za przestępstwo znęcania się

(art. 184 § 1 k.k.). Przyjmując, że czyn polegający na znęcaniu się nad

osobą zatrzymaną w związku z powstaniem stosunku zależności wyczer-

pywał znamiona art. 184 § 1 k.k. z 1969 r., to oskarżony mógł w chwili

wszczęcia postępowania w sprawie, a więc dnia 29 lutego 1996 r. stanąć

5

pod zarzutem popełnienia czynu wyczerpującego dyspozycje art. 158 § 1

k.k. i art. 184 § 1 k.k. w zw. z art. 10 § 2 k.k. z 1969 r. w zw. z art. 2 ust. 1

ustawy o IPN. Jednakże, choć przestępstwo z art. 184 § 1 k.k. z 1969 r.

zagrożone było karą 5 lat pozbawienia wolności, to okres karalności tego

przestępstwa wynosił również 5 lat (art. 105 § 1 pkt 3 k.k. z 1969 r.). Gdyby

nawet przyjąć, że z uwagi na rodzaj zarzuconego przestępstwa okres ten

byłby dłuższy i wynosił np. 10 lat, to i tak z punktu widzenia biegu okresu

przedawnienia karalności decyduje to, jakie przestępstwo oskarżony w rze-

czywistości popełnił, a więc czyn przypisany, a nie o jakie przestępstwo zo-

stał oskarżony – czyn zarzucany. Przedawnienie karalności dotyczy bo-

wiem przestępstwa, a nie jego kwalifikacji prawnej. W konsekwencji, usta-

lenie przez Sąd Odwoławczy, że oskarżony popełnił wyłącznie przestęp-

stwo z art. 158 § 1 k.k. oznaczało, że czyn taki nie mógł być ścigany w

chwili wszczęcia postępowania w sprawie, bo zachodziła ujemna przesłan-

ka procesowa w postaci przedawnienia jego karalności. Takiej oceny stanu

prawnego nie zmienia fakt, że wspomniana już nowelizacja ustawy o IPN –

ustawa z dnia 9 kwietnia 1999 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Na-

rodowej (...) (Dz. U. Nr 38, poz. 360) wprowadziła także górną granicę

okresu przedawnienia zbrodni komunistycznych, która wynosiła odpowied-

nio 20 lub 30 lat, liczonych od dnia 1 stycznia 1990 r. Jednakże w chwili

wejścia w życie tej ustawy karalność przestępstwa przypisanego oskarżo-

nemu z art. 158 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy o IPN uległa już prze-

dawnieniu. Należy w związku z tym wyrazić pogląd, że okres przedawnie-

nia, który raz upłynął, nie może odżyć na skutek zmiany przepisów, chyba

że ustawodawca wyłącza w ogóle stosowanie przedawnienia do określonej

kategorii przestępstw. Takie unormowanie wprowadzono w art. 109 k.k. z

1969 r., jak i obecnie w art. 105 § 1 i 2 k.k. oraz w art. 4 ust. 1 ustawy o In-

stytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodo-

wi Polskiemu, jako implementację norm prawa międzynarodowego o nie-

6

stosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko

ludzkości (art. I Konwencji z dnia 26 listopada 1968 r., ratyfikowanej przez

Polskę, Dz. U. z 1970 r. Nr 26, poz. 208, załącznik; por. też uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 2002 r., I KZP 15/02,

OSNKW 2002, z. 7–8, poz. 47).

Tym samym, w niniejszej sprawie zachodził zbieg podstaw wyłącza-

jących ściganie, albowiem oprócz wskazanej ujemnej przesłanki proceso-

wej z art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k., zasadnie skarżący zarzucił rażące naruszenie

prawa procesowego z powodu zaistnienia okoliczności wyłączającej ściga-

nie, określonej w art. 17 § 1 pkt 11 k.p.k., polegającej na niezastosowaniu

przepisu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 7 grudnia 1989 r. o amnestii (Dz. U. Nr

64, poz. 390), zgodnie z którym należało umorzyć postępowanie. Sąd

Okręgowy w R. po rozpoznaniu apelacji wydał merytoryczne orzeczenie

zmieniające wyrok Sądu Rejonowego w R. i uznał oskarżonego za winne-

go popełnienia przestępstwa z art. 158 § 1 k.k. w zw. z art. 2 ust. 1 ustawy

o IPN, za które wymierzył karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności.

Dopuścił się więc również naruszenia art. 439 § 1 pkt 9 w zw. z art. 17 § 1

pkt 11 k.p.k. w zw. z art. 1 ust. 1 wskazanej ustawy o amnestii. Zgodnie

bowiem z tym ostatnim przepisem w sprawach o przestępstwa i przestęp-

stwa skarbowe, jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że w wypadku prze-

stępstwa umyślnego kara pozbawienia wolności nie przekroczyłaby lat 2

(...), postępowanie karne umarza się. Jednocześnie wobec oskarżonego

nie zachodziły okoliczności wyłączające zastosowanie ustawy o amnestii,

wymienione w art. 7 ust. 1, zaś czyn oskarżonego został popełniony przed

dniem 12 września 1989 r. (art. 15 ustawy). Oskarżonemu przypisano po-

pełnienie przestępstwa o charakterze zbrodni komunistycznej (art. 1 pkt 1a

tiret drugi ustawy z dnia 18 grudnia 1989 r. o IPN). Jednakże, zgodnie z

art. 4 ust. 3 tej ustawy do sprawców tych zbrodni nie stosuje się wydanych

przed dniem 7 grudnia 1989 r. przepisów i dekretów, które przewidują

7

amnestię lub abolicję. A contrario, mogą mieć zastosowanie przepisy ustaw

amnestyjnych wydane później, tzn. po dniu 6 grudnia 1989 r. Tak więc, w

stosunku do oskarżonego miała zastosowanie ustawa o amnestii z dnia 7

grudnia 1989 r.

Podsumowując stwierdzić należy, że pomimo wskazanego w kasacji

uchybienia o randze bezwzględniej przyczyny odwoławczej, postępowanie

karne przeciwko oskarżonemu nie mogło zostać w ogóle wszczęte, albo-

wiem zachodziła ujemna przesłanka procesowa w postaci przedawnienia

karalności przestępstwa. Jest to niewątpliwie przesłanka „wyprzedzająca”

w stosunku do tej wskazanej w kasacji. Dlatego też, na podstawie art. 536

§ 1 k.p.k. Sąd Najwyższy stwierdziwszy zaistnienie bezwzględnej przyczy-

ny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k.

wyszedł poza granice zarzutu. Wobec powyższego wyroki Sądu Okręgo-

wego w R. oraz wyrok Sądu Rejonowego w R. wydane zostały z narusze-

niem art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. Stąd też, uwzględniając kasację poza granica-

mi zarzutu, Sąd Najwyższy uchylił nie tylko wyrok Sądu Okręgowego w R.,

ale również wyrok Sądu Rejonowego w R. i umorzył postępowanie, zaś na

podstawie art. 638 k.p.k. kosztami procesu obciążył Skarb Państwa.