II UK 247/08

Sygn. akt II UK 247/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 marca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku J. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 marca 2009 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 grudnia 2007 r.,

I. uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację

wnioskodawcy od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 listopada

2006r.,

II. II. nie obciąża wnioskodawcy kosztami postępowania

kasacyjnego.

2

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 20 lutego 2007 r. Sąd Okręgowy oddalił odwołanie J. P. od

decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 listopada 2006 r., którą

odmówiono wnioskodawcy prawa do emerytury z tytułu pracy w szczególnych

warunkach. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne.

Wnioskodawca, ur. 27 września 1946 r., złożył w dniu 20 września 2006 r.

wniosek o emeryturę, wskazując 43 lata, 11 miesięcy i 22 dni okresów składkowych

i nieskładkowych. W okresie od 19 listopada 1964 r. do 20 września 1969 r.

wnioskodawca był zatrudniony w Fabryce Wyrobów Metalowych w pełnym

wymiarze czasu jako robotnik transportu - ustawiacz maszyn i urządzeń

odlewniczych, przy czym praca ta stanowiła pracę w szczególnych warunkach. W

okresie zatrudnienia, od 25 kwietnia 1967 r. do 17 kwietnia 1969 r. wnioskodawca

odbywał zasadniczą służbę wojskową, po ukończeniu której powrócił do pracy u

tego samego pracodawcy na poprzednie stanowisko. Okres powyższego

zatrudnienia, z wyłączeniem czasu służby wojskowej, wraz z dalszymi okresami

pracy w szczególnych warunkach stanowi łącznie 13 lat, 7 miesięcy i 13 dni.

W tak ustalonym stanie faktycznym, Sąd Okręgowy uznał, że wnioskodawca

nie spełnia warunków określonych w art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.

U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353 ze zm., zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach

lub ustawą) oraz § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm., zwanego

dalej rozporządzeniem), albowiem nie legitymuje się 15-letnim okresem

zatrudnienia w warunkach szczególnych. Do okresu takiej pracy nie wlicza się

okresu zasadniczej służby wojskowej. Zgodnie z art. 120 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 21

listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony RP (jednolity tekst: Dz.U. z

2004 r. Nr 241, poz. 2416), okres odbywania przez pracownika czynnej służby

wojskowej, pod warunkiem podjęcia pracy w ciągu 30 dni u pracodawcy, który

zatrudniał go w dniu powołania do służby wojskowej, wlicza się do okresu

zatrudnienia u tego pracodawcy w zakresie wszystkich uprawnień wynikających ze

3

stosunku pracy. Natomiast pracownikowi, który pracę u poprzedniego pracodawcy

podjął po upływie 30 dni, okres odbywania czynnej służby wlicza się tylko do okresu

zatrudnienia, od którego zależy wymiar urlopu wypoczynkowego, odprawy

pośmiertnej oraz uprawnienia emerytalno-rentowe. Wskazane przepisy nie dają

zatem podstaw do wliczenia służby wojskowej do okresu pracy w szczególnych

warunkach, nie przewidują tego również przepisy rozporządzenia z dnia 7 lutego

1983 r.

Wyrokiem z dnia 6 grudnia 2007 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok

i poprzedzającą go decyzję organu rentowego w ten sposób, że przyznał

wnioskodawcy prawo do wcześniejszej emerytury od dnia 27 września 2006 r.

W ocenie Sądu drugiej instancji, kwestia „wliczalności” służby wojskowej do

pracy w szczególnych warunkach nie była interpretowana jednolicie. W

szczególności w wykładni prezentowany był pogląd, że warunki uzyskania

świadczeń emerytalnych są materią prawa ubezpieczeń społecznych, które

kompleksowo normuje tę kwestię. Przepisy te, w szczególności art. 6 ust. 1 pkt 4

ustawy o emeryturach i rentach, uznają okres czynnej służby wojskowej w Wojsku

Polskim lub okresy jej równorzędne albo okresy zastępczych form tej służby za

okresy składkowe, uwzględniane w ogólnym stażu emerytalnym, nie przewidują

natomiast „wliczalności” czynnej służby wojskowej do okresów pracy w

szczególnych warunkach, o jakiej mowa w art. 32 ust. 2 ustawy oraz w wykazach A

i B rozporządzenia. Wyrazem takiego stanowiska jest wyrok Sądu Apelacyjnego w

Katowicach z dnia 17 października 2002 r., III AUa 249/01 (Prawo Pracy 2003 nr

11, str. 42). Najnowsze orzecznictwo Sądu Najwyższego prezentuje jednak

odmienną wykładnię. W wyroku z dnia 6 kwietnia 2006 r., II UKN 5/06 (OSNP 2007,

Nr 7-8, poz. 108), dotyczącym identycznej z niniejszą sprawą kwestii spornej, Sąd

Najwyższy wskazał, że okres zasadniczej służby wojskowej odbytej w czasie

trwania stosunku pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

zalicza się do stażu pracy wymaganego do nabycia prawa do emerytury z art. 32

ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, jeżeli pracownik w ustawowym terminie

zgłosił swój powrót do tego zatrudnienia. Wprawdzie wnioskodawca służbę

wojskową odbywał w okresie obowiązywania ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o

powszechnym obowiązku obrony PRL, jednak i w tej ustawie w art. 108 (według

4

brzmienia obowiązującego w okresie służby odbywanej przez wnioskodawcę)

zawarto podobne jak poprzednio sformułowanie o zaliczaniu – w sytuacji podjęcia

pracy w ciągu 30 dni u uprzednio zatrudniającego pracodawcy – okresu odbytej

służby wojskowej do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień

związanych z zatrudnieniem.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku organ rentowy zarzucił

naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię, a mianowicie art. 32

ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach w związku z § 4

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., przez przyznanie

wnioskodawcy prawa do wcześniejszej emerytury „dzięki wliczeniu do okresu pracy

w warunkach szczególnych dwuletniego okresu odbywania zasadniczej służby

wojskowej, nieznajdującego żadnego uzasadnienia w obowiązujących przepisach”.

Wskazując na powyższy zarzut skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i oddalenie apelacji wnioskodawcy, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do

ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że stanowiący podstawę

zaskarżonego orzeczenia wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2006 r., III

UK 5/06 odnosi się do stanu prawnego regulowanego przez art. 125 ustawy z dnia

30 stycznia 1959 r. o powszechnym obowiązku wojskowym, którego brzmienie nie

odpowiada brzmieniu obowiązującego w trakcie odbywania służby wojskowej przez

wnioskodawcę art. 108 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym

obowiązku obrony RP. Wykładnia gramatyczna tych przepisów wskazuje, że w

treści drugiej z przytoczonych ustaw pominięte zostały wyraźnie prace w

szczególnych warunkach, do których żołnierzom zasadniczej służby wojskowej

przeniesionym do rezerwy można by było zaliczać okres ich służby wojskowej. W

konsekwencji wnioskodawcy można co najwyżej zaliczyć do pracy w szczególnych

warunkach okres odbywania służby wojskowej w czasie obowiązywania art. 125

ustawy z dnia 30 stycznia 1959 r., to jest od 25 kwietnia do 28 listopada 1967 r., co

jednakże nie jest wystarczające do wykazania przez niego łącznie 15-letniego

okresu wykonywania takiej pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

5

Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione zarzuty.

Z przepisu art. 316 § 1 k.p.c. wynika ogólna zasada obowiązująca w

postępowaniu cywilnym, zgodnie z którą podstawą rozstrzygnięcia roszczenia jest

stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy, przy czym nie budzi

wątpliwości, że sformułowanie „stan rzeczy” obejmuje również stan prawny w

zakresie prawa materialnego. Nie oznacza to nic innego jak to, że wydając wyrok

sąd stosuje obowiązujące w chwili zamknięcia rozprawy przepisy prawa

materialnego. Na gruncie spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych reguła ta

doznaje weryfikacji z tego względu, że postępowanie sądowe w tych sprawach

wszczynane jest na skutek odwołania wniesionego od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, które zastępuje pozew. Postępowanie to ma zatem charakter

odwoławczy, a jego przedmiotem jest ocena zgodności z prawem wydanej decyzji.

Przyjmuje się więc, że co do zasady badanie przez sąd legalności decyzji i

orzekanie o niej możliwe jest tylko przy uwzględnieniu stanu faktycznego i

prawnego istniejącego w chwili jej wydania (por. między innymi wyroki z dnia 10

marca 1998 r., II UKN 555/97, OSNAPiUS 1999, nr 5, poz. 181; z dnia 20 maja

2004 r., II UK 395/03, OSNP 2005, nr 3, poz. 43; z dnia 25 stycznia 2005 r., I UK

152/04, OSNP 2005, nr 17, poz. 273; z dnia 2 lutego 2007 r., III UK 25/07, OSNP

2008 nr 19-20, poz. 293). Reguła wyrażona w art. 316 § 1 k.p.c. nie znajduje

zastosowania wówczas, gdy przepisy przejściowe nakazują stosowanie przepisów

dotychczasowych bądź gdy doznaje ona wyłączenia przez przepisy prawa

materialnego o charakterze szczególnym.

Nie budzi wątpliwości, że wszystkie warunki wymagane do nabycia prawa do

emerytury w niższym wieku emerytalnym wnioskodawca mógł spełnić dopiero z

dniem osiągnięcia wieku 60 lat, a więc pod rządami ustawy o emeryturach i rentach

(art. 100 ustawy). Spełnienie przez niego warunków do nabycia prawa do spornego

świadczenia należy zatem rozpatrywać w kontekście art. 186 ust. 2 pkt 1 tej

ustawy, nakazującego stosowanie jej przepisów do wniosków złożonych począwszy

od dnia wejścia w życie ustawy. Przepis art. 32 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach stanowi, że ubezpieczonym urodzonym przed dniem 1 stycznia 1949 r.,

będącym pracownikami, o których mowa w ust. 2-3, zatrudnionymi w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze, przysługuje emerytura w wieku

6

niższym niż określony w art. 27 pkt 1. W myśl ust. 2 powołanego artykułu, dla celów

ustalenia uprawnień, o których mowa w ust. 1, za pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o

znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub

wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na

bezpieczeństwo własne i otoczenia. Z kolei ust. 3 art. 32 określa kategorie

pracowników, których uważa się za zatrudnionych w szczególnym charakterze dla

celów ustalania uprawnień, o których mowa w ust. 1 tego artykułu, wymieniając w

pkt 6 spośród osób odbywających służbę wojskową jedynie żołnierzy zawodowych.

Zgodnie z art. 32 ust. 4 ustawy, wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje

prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym w

ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów

dotychczasowych. W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 13 lutego 2002 r., III

ZP 30/01 (OSNAPiUS 2002 nr 10, poz. 243) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że za

dotychczasowe przepisy należy uważać przepisy rozporządzenia z dnia 7 lutego

1983 r. i to wyłącznie w zakresie regulowanym przez ustawę o emeryturach i

rentach, a więc wieku emerytalnego, rodzaju prac lub stanowisk, oraz warunków,

na jakich osobom wykonującym prace określone w ust. 2 i 3 art. 32 tej ustawy

przysługuje prawo do emerytury. Odbywanie zasadniczej (czynnej) służby

wojskowej nie zostało objęte ani przepisami rozporządzenia, ani stanowiącymi jego

załącznik wykazami. Już tylko to stwierdzenie pozwala na uznanie zasadności

zarzutów kasacyjnych, jeśli się dodatkowo uwzględni, że wcześniejsza emerytura

jest dla powszechnego systemu świadczeń emerytalnych „instytucją” wyjątkową,

określającą szczególne uprawnienia uprzywilejowanego kręgu podmiotów. W

wyroku z dnia 22 lutego 2007 r., I UK 258/06 (OSNP 2008 nr 5-6, poz. 81) Sąd

Najwyższy stwierdził, że zawarcie przez ustawodawcę w zamkniętym katalogu

wykazu pracowników zatrudnionych w szczególnym charakterze wyłącza

możliwość jego rozszerzenia w procesie stosowania prawa. Możliwość odstępstwa

od zasady powszechnej zwłaszcza ze względu na przesłankę szczególnego

charakteru zatrudnienia – pozostaje atrybutem władzy ustawodawczej, a nie

sądowniczej To trafne stanowisko należy również odnieść do uznania przez

ustawodawcę za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach tych tylko

7

pracowników, którzy wykonywali prace o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o

znacznym stopniu uciążliwości lub wymagające wysokiej sprawności

psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Te właśnie

kryteria pozwalają bowiem na ocenę wpływu warunków zatrudnienia na

wcześniejszą utratę zdolności do jego wykonywania, co stanowi o istocie prawa do

emerytury w niższym wieku emerytalnym.

Sąd drugiej instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na poglądzie wyrażonym

przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 kwietnia 2006 r., III UK 5/06 (OSNP 2007

nr 7-8, poz. 434), zgodnie z którym okres zasadniczej służby wojskowej odbytej w

czasie trwania stosunku pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze zalicza się do stażu pracy wymaganego do nabycia prawa do

emerytury w niższym wieku emerytalnym (art. 32 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach), jeżeli pracownik w ustawowym terminie zgłosił swój powrót do tego

zatrudnienia. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, pogląd ten znajduje zastosowanie do

sytuacji wnioskodawcy, gdyż przepis art. 108 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o

powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz.U. z

2004 r. Nr 241, poz. 2416 ze zm., zwanej dalej ustawą o powszechnym obowiązku

obrony) w brzmieniu obowiązującym w dacie odbywania przez wnioskodawcę

zasadniczej służby wojskowej, zawierał uregulowanie podobne do zawartego w art.

125 ustawy z dnia 30 stycznia 1959 r. o powszechnym obowiązku wojskowym

(jednolity tekst: Dz.U. z 1963 r. Nr 20, poz. 108).

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną

opowiada się za stanowiskiem wyrażonym w powołanej wyżej uchwale z dnia 13

lutego 2002 r., iż przez przepisy dotychczasowe w rozumieniu art. 32 ust. 4 ustawy

o emeryturach i rentach należy rozumieć przepisy rozporządzenia z dnia 7 lutego

1983 r. i to wyłącznie w zakresie określenia wieku emerytalnego, rodzaju prac lub

stanowisk oraz warunków, na podstawie których przysługuje prawo do emerytury.

Zakres wskazanego odesłania nie obejmuje więc możliwości zaliczania na

podstawie kiedykolwiek poprzednio obowiązujących przepisów okresu odbywania

zasadniczej służby wojskowej do okresu wykonywania pracy w szczególnych

warunkach, której definicję dla celów ustalania uprawnień emerytalnych zawiera art.

32 ust. 2 ustawy.

8

Nawet gdyby uznać za trafny pogląd Sądu drugiej instancji odnośnie do

wymogu stosowania regulacji prawnych obowiązujących w okresie odbywania

przez wnioskodawcę zasadniczej służby wojskowej, to – wbrew stanowisku tego

Sądu – treść art. 108 ust. 1 ustawy o powszechnym obowiązku obrony w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 1 stycznia 1975 r. nie zawierała uregulowania

„podobnego” do zawartego w art. 125 ustawy o powszechnym obowiązku

wojskowym. O ile bowiem ten pierwszy stanowił o zaliczaniu okresu odbytej służby

wojskowej do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień związanych z

zatrudnieniem, pracownikom, którzy po odbyciu służby podjęli – w zakreślonym

ustawowo terminie – zatrudnienie w tym samym zakładzie pracy, w którym byli

zatrudnieni przed powołaniem do służby, albo w tej samej gałęzi pracy, to w świetle

drugiego z nich – pracownikowi, który zgłosił się do pracy w określonym ustawowo

terminie, okres odbytej służby wojskowej zaliczało się do okresu zatrudnienia w

zakresie wszelkich uprawnień uzależnionych od ilości lat pracy albo od ciągłości

pracy w danym zawodzie lub służbie bądź w szczególnych warunkach, od których

zależało nabycie tych uprawnień. Można więc zasadnie argumentować, że skoro z

mocy art. 125 ustawy o powszechnym obowiązku wojskowym okres służby

wojskowej podlegał zaliczeniu do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich

uprawnień uzależnionych od pracy w szczególnych warunkach, to dotyczyło to

także uprawnień wynikających z zabezpieczenia społecznego. Taka interpretacja

znajdowała zresztą potwierdzenie w brzmieniu § 5 rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 10 września 1956 r. w sprawie zaliczania pracowników do kategorii

zatrudnienia (Dz.U. Nr 39, poz. 176 ze zm.) w związku z art. 8 ust. 1 pkt 4 dekretu z

dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i

ich rodzin (Dz.U. Nr 30, poz. 116 ze zm.), stanowiących o zaliczaniu okresu służby

w Wojsku Polskim tak jak zatrudnienia w I kategorii zatrudnienia, jeżeli pracownik

bezpośrednio przed tym okresem wykonywał zatrudnienie w tej kategorii.

Obowiązująca od dnia 29 listopada 1967 r. ustawa o powszechnym

obowiązku obrony w art. 108 ust. 1 stanowiła jedynie o zaliczaniu okresu odbytej

służby wojskowej do wszelkich uprawnień związanych z zatrudnieniem, przez które

należy rozumieć uprawnienia wynikające ze stosunku pracy, a nie z systemu

zabezpieczenia społecznego. Pozostawało to również w ścisłym związku ze zmianą

9

stanu prawnego w tym ostatnim zakresie. Z dniem 1 stycznia 1968 r. weszła w

życie ustawa z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.), w której w art. 11 ust. 2

zawarty został zamknięty katalog rodzajów prac zaliczonych do pierwszej kategorii

zatrudnienia (pracownicy zatrudnieni pod ziemią, w warunkach szkodliwych dla

zdrowia, na statkach żeglugi powietrznej, na statkach morskich w żegludze

międzynarodowej i w polskim ratownictwie okrętowym, w stoczniach morskich na

niektórych stanowiskach pracy bezpośrednio przy budowie i remoncie statków

morskich, w charakterze nauczycieli, w zespołach formujących szkło), obejmującej

nadto zawodową i nadterminową służbę wojskową (art. 9 ust. 2). Ustawa ta w art.

11 ust. 4 udzielała Radzie Ministrów upoważnienia do określenia w drodze

rozporządzenia, jakie prace wykonywane przez pracowników wymienionych w ust.

2 tego artykułu uzasadniają zaliczenie do pierwszej kategorii zatrudnienia, oraz

warunków wymaganych do uzyskania emerytury lub renty inwalidzkiej dla

pracowników tej kategorii. W tym więc tylko zakresie zachowały moc przepisy

powołanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 września 1956 r.,

wydanego na podstawie zawartej w art. 10 ust. 2 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r.

delegacji do określenia rodzaju prac objętych I kategorią oraz warunków zaliczania

pracowników do tej kategorii. Co prawda w myśl art. 127 ust. 3 ustawy o

powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, do czasu

wydania przepisów wykonawczych przewidzianych w ustawie, przepisy wydane na

podstawie dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. zachowały moc, jednakże ze

zmianami wynikającymi z ustawy. Oznacza to, że § 5 rozporządzenia z dnia 10

września 1956 r., określający warunki zaliczania do okresu zatrudnienia w I

kategorii między innymi okresu służby wojskowej, utracił moc. W konsekwencji, w

obowiązującym po dniu 31 grudnia 1967 r. stanie prawnym brak było przepisu

zezwalającego na zaliczenie okresu zasadniczej służby wojskowej do okresu

zatrudnienia w szczególnych warunkach, od którego zależy nabycie prawa do

emerytury w niższym wieku emerytalnym.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku na podstawie art.

39816

zdanie pierwsze k.p.c.

10