V CSK 366/08

Sygn. akt V CSK 366/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 marca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z powództwa Placówka "G. "

przeciwko Gminie J.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 12 marca 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 czerwca 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy w J., w sprawie z powództwa Placówki „G.” przeciwko Gminie

J. o zapłatę postanowieniem z dnia 26 marca 2008 r. odrzucił pozew wskazując w

uzasadnieniu, że powódka nie ma zdolności sądowej.

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 5 czerwca 2008 r. oddalił zażalenie

strony powodowej na powyższe orzeczenie. W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd

pierwszej instancji prawidłowo odmówił powodowi przymiotu zdolności sądowej i w

konsekwencji odrzucił pozew. Sąd wyjaśnił, że zdolność sądowa jest procesowym

atrybutem zdolności prawnej, którą w stosunkach cywilnoprawnych posiadają

osoby fizyczne, prawne oraz jednostki organizacyjne, którym przepisy prawne

przyznają tę zdolność, choć nie przyznają przymiotu osoby prawnej. Do jednostek

takich stosuje się odpowiednio przepisy o osobach prawnych (art. 331

k.c.).

Sąd Apelacyjny dokonując analizy przepisów ustawy z dnia 7.09.1991 r.

o systemie oświaty stwierdził, że wolą ustawodawcy nie było przyznanie zdolności

prawnej poszczególnym placówkom oświatowym. Zgodnie z art. 5 powołanej

ustawy szkoły i placówki wchodzące w skład struktury organizacyjnej systemu

oświaty, inaczej niż szkoły wyższe, nie mają osobowości prawnej, a w obrocie

cywilnoprawnym mogą występować wyłącznie przez swoje organy prowadzące.

Za takim stanowiskiem przemawia treść art. 39 ustawy o systemie oświaty,

z którego wynika, że dyrektor placówki może ją reprezentować na zewnątrz jedynie

w oparciu o stosowne pełnomocnictwo. W ramach reprezentacji mieści się również

podejmowanie czynności sądowych. W konsekwencji Sąd Apelacyjny zgodził się

ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, że w niniejszej sprawie Placówka nie

posiada zdolności sądowej, natomiast posiada ją jej organ prowadzący, którym jest

Fundacja „C.”

W skardze kasacyjnej wniesionej od powyższego orzeczenia powód zarzucił

Sądowi Apelacyjnemu:

- naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnie, tj. art. 331

k.c.

w związku z art. 5 ust. 2 i art. 82 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie

oświaty i art. 37 k.c. przez uznanie, że przyznana w tych przepisach zdolność

prawna nie przysługuje powodowi, mimo iż są spełnione warunki określone w art.

37 i następnych k.c.;

3

- naruszenie prawa procesowego przez jego wadliwe zastosowanie, tj. art. 64 § 11

k.p.c., istotnie naruszające interes prawny powoda przez uznanie, że powód nie

posiada zdolności sądowej, mimo iż określone w art. 331

w zw. z art. 37 k.c. reguły

przyznają powodowi zdolność prawną jako jednostce organizacyjnej podlegającej

obligatoryjnemu wpisowi do rejestru prowadzonego przez właściwą jednostkę

samorządu terytorialnego na podstawie art. 82 ustawy o systemie oświaty.

Zarzucając powyższe, powód wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia Sądu Apelacyjnego w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zdolność sądowa oznacza kwalifikację danego podmiotu do występowania

w sądowym postępowaniu cywilnym w charakterze jego szeroko pojętego

uczestnika, tj. w charakterze strony procesu, interwenienta ubocznego, uczestnika

postępowania nieprocesowego, strony lub innego uczestnika postępowania

egzekucyjnego, strony lub uczestnika innego rodzaju postępowania cywilnego niż

postępowanie rozpoznawcze czy egzekucyjne (art. 64 k.p.c. oraz art. 64 w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c.).

Ustawodawca, przyznając określonej kategorii podmiotów zdolność sądową,

czyni to na dwa różne sposoby: albo wyraźnie, albo przy użyciu pośredniej metody

opisowej wskazując na istotne cech przyznawanej zdolności. Do pierwszej kategorii

podmiotów należy zaliczyć osoby fizyczne, osoby prawne, jednostki organizacyjne

nie będące osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną,

organizacje społeczne dopuszczone do działania na podstawie obowiązujących

przepisów, choćby nie posiadały osobowości prawnej (art. 64 § 1, 11

, 2 k.p.c.),

pracodawcę, organ rentowy (art. 460 § 1 k.p.c.), dyrektora przedsiębiorstwa,

dyrektora zrzeszenia przedsiębiorstw, radę pracowniczą przedsiębiorstwa i radę

zrzeszenia przedsiębiorstw (art. 6913

k.p.c.). Do drugiej kategorii podmiotów,

którym przysługuje zdolność sądowa można zaliczyć: prokuratora, który może

żądać wszczęcia postępowania w każdej sprawie, jak również wziąć udział

w każdym toczącym się już postępowaniu (art. 7 k.p.c.); podmioty, do których

stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu postępowania cywilnego o prokuratorze:

np. Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych (art. 195 ust. 4 ustawy z dnia

29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych – Dz. U. z 2007 r. Nr 223, poz.

4

1655 – tekst jednolity ze zm.), a ponadto Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji

i Konsumentów, który jest stroną postępowania przed sądem ochrony konkurencji

i konsumentów (art. 47929

§ 1 k.p.c.), Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki

(art. 47950

§ 1 k.p.c.), Prezesa Urzędu Komunikacji Elektronicznej (art. 47961

§ 1

k.p.c.), Prezesa Urzędu Transportu Kolejowego (art. 47972

§ 1 k.p.c.), podmioty

wyposażone w zdolność sądową w celu ochrony określonej masy majątkowej, np.:

zarządcę egzekucyjnego nieruchomości, który w sprawach wynikających z zarządu

nieruchomością może pozywać i być pozywany (art. 935 § 1 k.p.c.), kuratora

spadku (art. 935 § 1 w związku z art. 667 § 2 k.p.c.), syndyka, zarządcę, nadzorcę

sądowego (por. np. art. 132 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo

upadłościowe i naprawcze – Dz. U. Nr 60, poz. 535 ze zm.).

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 64 § 11

k.p.c., należy wskazać, że

Sąd Apelacyjny prawidłowo zastosował ten przepis przyjmując, że powód nie jest

jednostką organizacyjną wyposażoną w zdolność prawną, a w konsekwencji, że nie

przysługuje mu zdolność sądowa. Powołany przepis w sposób wyraźny nawiązuje

do brzmienia art. 331

§ 1 k.c. według którego: „do jednostek organizacyjnych nie

będących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, stosuje

się odpowiednio przepisy o osobach prawnych”. Przepis ten kreuje trzecią obok

osób fizycznych i osób prawnych kategorię podmiotów, które uczestniczą

w stosunkach cywilnoprawnych – jednostki organizacyjne niebędące osobami

prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną (tzw. ułomne osoby prawne).

Trafnie podkreśla się w doktrynie, że ustawodawca zastosował w tym wypadku

normatywną metodę regulacji uzależniając status ułomnej osoby prawnej od

przyznania danej jednostce organizacyjnej zdolności prawnej przez ustawę.

W konsekwencji należy przyjąć, że o podmiotowości prawnej (w sferze stosunków

cywilnoprawnych) danej jednostki nie decyduje określona struktura organizacyjna

(działanie na podstawie przyjętego statutu, przez powołane do tego organy), rodzaj

prowadzonej działalności, ani fakt dysponowania określonym mieniem, ale

wyłącznie wola ustawodawcy wyrażona w przepisie ustawy.

Ustawodawca przyznając określonym jednostkom organizacyjnym zdolność

prawną posługuje się zazwyczaj pośrednią metodą opisową, tj. przyznaje danej

jednostce zespół cech, które pośrednio świadczą o wyposażeniu ją w zdolność

5

prawną. Taką konstrukcję ustawodawca zastosował w wypadku spółek osobowych

- wskazując, że mogą one we własnym imieniu nabywać prawa, w tym własność

nieruchomości i inne prawa rzeczowe, zaciągać zobowiązania, pozywać i być

pozywane (art. 8 § 1 k.s.h.) – spółek kapitałowych w organizacji (art. 11 § 1 k.s.h.),

czy też wspólnot mieszkaniowych (art. 6 ustawy z dnia 24 czerwca 1994

o własności lokali – Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 – tekst jednolity ze zm.).

Artykuł 331

k.c. nie dotyczy natomiast jednostek organizacyjnych, które

zostały dopuszczone do działania na podstawie odrębnych przepisów, ale którym

ustawa nie przyznała zdolności prawnej. Do tej ostatniej kategorii podmiotów należy

zaliczyć występującą w niniejszej sprawie po stronie powodowej Placówkę „G.”

W świetle przepisów ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty

(Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 – tekst jednolity ze zm.; powoływana dalej jako

„ustawa”) placówki kształcenia ustawicznego, jak również pozostałe placówki,

o których mowa w art. 3 pkt 3 ustawy nie zostały wyposażone przez ustawodawcę

w zdolność prawną. W szczególności przymiotu zdolności prawnej nie można

wywieść z powołanych przez skarżącego przepisów, tj. art. 5 ust. 2 i art. 82

ustawy. Artykuł 5 ust. 2 wskazuje krąg podmiotów, którym przysługuje uprawnienie

do zakładania i prowadzenia placówek, z kolei przepis art. 82 ustawy stanowi

w szczególności, że osoby prawne i fizyczne mogą zakładać szkoły i placówki

niepubliczne po uzyskaniu wpisu do ewidencji prowadzonej przez jednostkę

samorządu terytorialnego obowiązaną do prowadzenia odpowiedniego typu

publicznych szkół i placówek. Istotne jest przy tym to, że ustawa nie wiąże

z wpisem placówki do ewidencji skutków w postaci uzyskania przez nią

osobowości prawnej lub zdolności prawnej. Uzyskanie przez jednostkę

organizacyjna podmiotowości prawnej następuje co do zasady z chwilą jej wpisu do

„właściwego rejestru” (art. 37 § 1 k.c.). Nie chodzi przy tym o wpis do

jakiegokolwiek rejestru ale do „rejestru właściwego”, którego organizację i sposób

prowadzenia określają stosowne przepisy (art. 37 § 2 k.c.). Z samego faktu

obowiązku rejestracji konkretnej jednostki nie można jednak wywodzić konkretnego

skutku w postaci uzyskania osobowości prawnej lub zdolności prawnej.

Należy też wyjaśnić, że dla oceny czy dany podmiot ma zdolność sądowa w

postępowaniu cywilnym żadnego znaczenia nie ma fakt przyznania mu takiej

6

zdolności w postępowaniu sądowo administracyjnym. W ustawie z dnia 30 sierpnia

2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153,

poz. 1270 – tekst jednolity ze zm.) instytucja zdolności sądowej została odmiennie

uregulowana niż w kodeksie postępowania cywilnego. Zgodnie z § 3 art. 25

powołanej ustawy: „zdolność sądową mają także inne jednostki organizacyjne nie

posiadające osobowości prawnej, jeżeli przepisy prawa dopuszczają możliwość

nałożenia na te jednostki obowiązków lub przyznania uprawnień lub skierowania do

nich nakazów i zakazów, a także stwierdzenia albo uznania uprawnienia lub

obowiązku wynikających z przepisów prawa”. Takie obowiązki na placówki

kształcenia ustawicznego nakładają np. przepisy ustawy z dnia 15 lutego 1992 r.

o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2000 r. Nr 54, poz. 654 –

tekst jednolity ze zm.), tym samym przyznając im zdolność sądowa ale tylko na

gruncie postępowania sądowo administracyjnego.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.