III CSK 265/08

Sygn. akt III CSK 265/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 marca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa Gminy Wyznaniowej […]

przeciwko Gminie Miasta K. i Skarbowi Państwa – Prezydentowi Miasta K.

o zobowiązanie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 19 marca 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 kwietnia 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powódki kosztami

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powódka domagała się zobowiązania pozwanych do złożenia oświadczenie

woli o przeniesieniu na jej rzecz prawa własności zabudowanych nieruchomości

położonych w K. przy ul. P. 8/10 i B. 5, szczegółowo oznaczonych w żądaniu

pozwu. Wymienione nieruchomości w dniu 1 września 1939 r. były własnością […]

Towarzystwa, będącego – zdaniem powódki – wyznaniową […] osobą prawną w

rozumieniu art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do

gmin wyznaniowych żydowskich w Rzeczypospolitej (Dz. U. Nr 41, poz. 251 ze zm.,

dalej: ustawa). Podlegają one zatem zwrotowi na rzecz powódki na podstawie

przytoczonego przepisu.

Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa. Zarzucili, że […] Towarzystwo nie

jest wyznaniową […] osobą prawną, ponieważ nie zostało utworzone na postawie

rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 października 1927

r. o uporządkowaniu stanu prawnego w organizacji gmin żydowskich na obszarze

Rzeczypospolitej Polskiej z wyjątkiem województwa śląskiego (Dz. U. z 1928 r.

Nr 52, poz. 500, dalej: rozporządzenie z 1927 r.), lecz na podstawie rozporządzenia

Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 października 1932 – Prawo

o stowarzyszeniach (Dz. U. Nr 94, poz. 808 ze zm., dalej: rozporządzenie

z 1932 r.).

Wyrokiem z dnia 8 listopada 2006 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił powództwo,

ale Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 18 maja 2007 r. uchylił to orzeczenie i

przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.

Wyrokiem z dnia 12 grudnia 2007 r. Sąd Okręgowy w K. ponownie oddalił

powództwo i zasądził od powódki na rzecz pozwanych po 7200 zł kosztów procesu.

Sąd ustalił, że […] Towarzystwo zostało założone około 1904 r. przez

żydowskiego działacza społecznego S.L. w formie zarejestrowanego

stowarzyszenia. Celem tego stowarzyszenia było kształcenie młodzieży […] w

zakresie przedmiotów właściwych publicznym szkołom ludowym i średnim, jak

również w dziedzinach wiedzy judaistycznej i religii mojżeszowej. Szkoła ludowa

3

rozpoczęła działalność w 1908 r., a szkoła średnia w 1918 roku. Statut

Towarzystwa został uchwalony dnia 8 sierpnia 1929 r. i był przechowywany w

Starostwie Grodzkim. Urząd Wojewódzki nie zakazał zawiązania stowarzyszenia, a

decyzja w tym przedmiocie została wydania dnia 11 września 1929 r.

Towarzystwo na podstawie umowy z dnia 27 października 1911 r. kupiło

nieruchomość w K. przy ul. B. 5, stanowiącą działkę nr 96, objętą księgą wieczystą

Kw nr [...] (poprzednio parcela 298, objęta lwh [...]), a na podstawie umowy z dnia

24 marca 1927 r. i z dnia 9 listopada 1928 r. – nieruchomość w K. przy ul. P. 8/10,

składającą się z parcel katastralnych 301 i 303, objętych lwh [...] (z tych parcel

utworzono następnie działkę nr 95, podzieloną na działki nr 95/1 i nr 95/2, objęte

księgami wieczystymi Kw nr [...] i Kw nr [...]). Na tych nieruchomościach w latach

1918-1931 został wybudowany kompleks budynków szkolnych. Szkoły

kontynuowały działalność w dniu 1 września 1939 r., ale z początkiem roku

szkolnego 1939-1940 zostały zamknięte przez okupanta.

Program szkół prowadzonych przez Towarzystwo odpowiadał programowi

szkół publicznych. Zajęcia prowadzono w języku polskim. Towarzystwo kształciło

także w dziedzinach wiedzy judaistycznej i religii mojżeszowej; prowadziło kusy

języka hebrajskiego, historii i literatury żydowskiej oraz organizowało publiczne

odczyty. Przedmiotów nieobjętych programem szkół publicznych nauczono w

dodatkowym wymiarze godzin i w języku hebrajskim. Wydawane przez szkoły

świadectwa miały charakter świadectwa ukończenia szkoły publicznej. Zadaniem

szkół było kształcenie młodzieży w duchy wierności obowiązkom wobec Polski i

wychowywanie jej na wzorowych obywateli, gotowych do pracy na rzecz państwa.

W szkole znajdowała się synagoga i powstały w 1931 r., z inicjatywy

młodzieży, dom modlitwy, w którym odbywały się codziennie modlitwy poranne,

nabożeństwa w szabat i święta oraz konfirmacje uczniów.

Towarzystwo nie było organizacyjnie związane z Gminą […]. Prowadziły je

osoby fizyczne, a 72 % dochodów pochodziło z czesnego, płaconego przez

rodziców uczniów, zaś 5 % – z dotacji Gminy.

4

Towarzystwo zostało zlikwidowane decyzją Wojewody z dnia 30 września

1948 r., a decyzją z dnia 21 lutego 1950 r. postanowiono przekazać majątek

Towarzystwa, obejmujący także nieruchomości, Gminie Miejskiej K.

Aktualnie nieruchomość, obejmująca działkę nr 95/2 i nr 96, jest własnością

Skarbu Państwa i pozostaje w trwałym zarządzie ZSZ. Nieruchomość, stanowiąca

działkę nr 95/1, jest natomiast własnością Gminy K. (po komunalizacji) i pozostaje

w zarządzie SM.

Powołując się na art. 30 ustawy, Sąd Okręgowy uznał, że ustalenie

znaczenia zawartego w tym przepisie pojęcia wyznaniowej żydowskiej osoby

prawnej wymaga zastosowania kryterium formalnego. Jest tak dlatego, że

w ustawach regulujących stosunek państwa do poszczególnych wyznań

ustawodawca pozostawia kościołom i ich związkom wyznaniowym swobodę

w określeniu jednostek organizacyjnych, przy pomocy których realizują one swoje

cele, ale osobowość prawną wiąże tylko z tymi jednostkami, które za osoby prawne

uznaje wprost w ustawie albo na podstawie rozporządzenia wydanego przez

właściwego ministra. W wymienionej ustawie o stosunku Państwa do gmin

wyznaniowych żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej, w rozdziale „Osoby prawne

i ich organizacje”, ustawodawca wskazał, że osobowość prawną mają gminy

żydowskie oraz Związek Gmin, a inne jednostki organizacyjne mogą ją uzyskać na

wniosek Zarządu Związku Gmin w drodze rozporządzenia Ministra Spraw

Wewnętrznych i Administracji. Podobne rozwiązania dotyczące osobowości

prawnej żydowskich wyznaniowych jednostek organizacyjnych zawierały akty

prawne obowiązujące przed dniem 1 września 1939 r., m.in. na terytorium

Krakowa.

Z rozporządzenia z 1927 r. wynika, że prawa korporacyjne i osobowość

prawną posiadł Związek Religijny, poszczególne gminy żydowskie oraz

stowarzyszenia wyznaniowe tworzone za zgodą naczelnej władzy nadzorczej –

Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Obowiązujące w 1939 r.

przepisy regulujące stosunek państwa do poszczególnych kościołów i związków

wyznaniowych nie dopuszczały natomiast tworzenia innych jednostek

organizacyjnych wyposażonych w osobowość prawną poza strukturami, którym

5

wprost w ustawach, dekretach czy rozporządzeniach Prezydenta Rzeczypospolitej

Polskiej przyznano przymiot osobowości prawnej.

Osobowości prawnej, której źródłem nie są przepisy ustawy regulującej

stosunek państwa do poszczególnych wyznań, lecz innych aktów prawnych, nie

należy – zdaniem Sądu – łączyć z wyznaniowym lub częściowo wyznaniowym

charakterem działalności prowadzonej przez osobę prawną. Wyznaniowymi

żydowskimi osobami prawnymi są zatem tylko te jednostki organizacyjne, które taki

status uzyskały zgodnie z postanowieniem ustawy. Sam charakter działalności

osoby prawnej, który może pokrywać się z celami, jakie realizują wyznaniowe

żydowskie osoby prawne, zwłaszcza gminy żydowskie, nie ma tu decydującego

znaczenia. Stowarzyszenie zarejestrowane na postawie rozporządzenia z 1932 r.

a zatem także […] Towarzystwo, nie jest wyznaniową żydowską osobą prawną w

rozumieniu art. 30 ustawy. Także struktura tego stowarzyszenia nie odpowiadała

wymaganiom, jakie powinny spełniać wyznaniowe osoby prawne utworzone

zgodnie z postanowieniami załącznika do rozporządzenia z 1927 r.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki. Sąd

odwoławczy w zasadzie podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej. Opierając się

na wskazanym materiale sprawy uznał, że brak dostatecznych podstaw do

ustalenia, iż w szkołach zorganizowanych przez Towarzystwo istniała zarówno

synagoga, jak i dom modlitwy. Bez wątpienia istniał tam dom modlitwy (przez

władze szkolne nazywany szkolną synagogą), a jego charakter odpowiadał

charakterowi domów modlitwy opisanych w przytoczonym przez Sąd opracowaniu.

Sąd podkreślił również, że z programu wychowawczego skierowanego przez

Towarzystwo do Kuratorium Okręgu dnia 23 grudnia 1935 r. wynika, iż szkoła

należała do Związku Zrzeszeń Społecznych utrzymujących […] szkoły średnie w

Polsce, miała charakter narodowej szkoły żydowskiej, a realizowanymi w niej

celami wychowawczymi było przekazywanie „wykształcenia ogólnego według

wymogów programu państwowego dla szkół średnich oraz wykształcenie

hebrajskie i judaistyczne w ramach obejmujących całokształt narodowej kultury

hebrajskiej i judaistycznej, a odpowiadających programowi szkoły średniej

ogólnokształcącej”, w następnej kolejności zostało wymienione wychowanie

6

obywatelskie i narodowe, a nadto wpojenie młodzieży etyki judaizmu i moralności

ogólnoludzkiej.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego wykładnia językowa zawartego w art. 30

ustawy pojęcia wyznaniowa żydowska osoba prawna nie przesądza, według jakich

kryteriów należy ustalić krąg takich osób prawnych. Jego ustalenie może nastąpić

na dwa sposoby. Decydujące znaczenie można przypisać statusowi

formalnoprawnemu konkretnej osoby prawnej albo kryteriom funkcjonalnym,

tj. rodzajowi działalności prowadzonej przez konkretną osobę prawną. Opierając się

na analizie rozporządzenia z 1927 r. i rozporządzenia z 1932 r. Sąd Apelacyjny

uznał, że wskazane w tych rozporządzeniach kryteria formalne nie pozwalają

zaliczyć stowarzyszeń zarejestrowanych na podstawie rozporządzenia z 1932 r. do

kategorii wyznaniowych żydowskich osób prawnych w rozumieniu art. 30 ustawy.

Tymczasem Towarzystwo powstało na podstawie dekretu o stowarzyszeniach z

dnia 3 stycznia 1919 r. (Dz. P.P.P. Nr 3, poz. 88), a następnie działało na

podstawie obwiązującego od 1 stycznia 1933 r. rozporządzenia z 1932 r. Zdaniem

Sądu również kryterium funkcjonalne nie pozwala zaliczyć Towarzystwa do

wyznaniowych żydowskich osób prawnych. Towarzystwo prowadziło w swoich

szkołach działalność oświatowo-wychowawczą według programu właściwego dla

szkół państwowych, zaakceptowanego przez władze oświatowe. Młodzież

żydowska zdobywała w tych szkołach także wykształcenie religijne, był w nich dom

modlitwy, obchodzono święta religijne żydowskie. Rozszerzenie w tym kierunku

programu nauczania dotyczyło jednak większości szkół w okresie

międzywojennym, przeznaczonych nie tylko dla młodzieży żydowskiej.

W skardze kasacyjnej, opartej na pierwszej podstawie, pełnomocnik powódki

zarzucił naruszenie przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 30

ust. 1 pkt 2 ustawy, art. 5, 6, 17, 22 w związku z art. 30 ustawy, art. 30 ust. 1

ustawy w związku z przepisami rozporządzenia Ministra Wyznań Religijnych

i Oświecenia Publicznego z dnia 9 września 1931 r., rozporządzenia z 1927 r.

i obowiązującego w dniu 1 września 1939 r. Statutu Gminy Wyznaniowej […] oraz

art. 25 ust. 1 Konstytucji. Powołując się na tę podstawę wniósł „o uchylenie

zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa” albo uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

7

Pozwani wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej. Prokurator Generalny, który

zajął stanowisko co do skargi kasacyjnej na podstawie art. 3988

§ 1 k.p.c., wyraził

pogląd, że skarga powinna zostać oddalona.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Dla oceny zasadności skargi kasacyjnej zasadnicze znaczenie ma sporna

między stronami kwestia, czy […] Towarzystwo, zarejestrowane na podstawie

rozporządzenia z 1932 r. jako stowarzyszenie, jest w rozumieniu art. 30 ustawy

inną wyznaniową […] osobą prawną.

Kwestia co oznacza użyte w art. 30 ustawy pojęcie inna wyznaniowa

żydowska osoba prawna było już przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego

w wyroku z dnia 9 lutego 2007 r., III CSK 411/06 (OSNC 2008, nr 1, poz. 9.).

Przytoczony wyrok został wydany po rozpoznaniu skargi kasacyjnej pozwanej

w sprawie z powództwa Gminy Wyznaniowej […] przeciwko Gminie K. o

zobowiązanie pozwanej do złożenia oświadczenia o przeniesieniu na rzecz

powódki, na podstawie art. 30 ustawy, oznaczonej zabudowanej nieruchomości w

K., stanowiącej od 1935 r. własność Stowarzyszenia [...] (utraconą w 1959 r.),

wpisanego do rejestru stowarzyszeń Starostwa Grodzkiego na podstawie

rozporządzenia z 1932 r. W tej sprawie sądy obu instancji uwzględniły powództwo,

podzielając stanowisko powodowej Gminy, że Stowarzyszenie jest inną

wyznaniową żydowską osobą prawną w rozumieniu art. 30 ustawy, oparte na

argumentach zbieżnych z prezentowanymi w skardze kasacyjnej wniesionej

w niniejszej sprawie.

Sąd Najwyższy w przytoczonym orzeczeniu nie podzielił jednak

rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym wyroku. Uznał, że przyjęte przez Sądy

obu instancji znaczenie pojęcia inna wyznaniowa żydowska osoba prawna,

przypisujące decydujące znaczenie rodzajowi działalności prowadzonej przez

określoną osobę prawną, a nie jej statusowi formalnoprawnemu, prowadzi do

złamania jednej z podstawowych zasad prawa cywilnego, że o osobowości prawnej

decyduje uznanie danej jednostki organizacyjnej za osobę prawną przez samego

ustawodawcę. Sąd Najwyższy podkreślił, że przytoczona zasada znajduje swój

praktyczny wyraz w tym, iż o osobowości prawnej określonej jednostki kościoła lub

8

związku wyznaniowego decyduje uznanie jej za osobę prawną przez przepis prawa

lub wpisanie do odpowiedniego rejestru. Niedopuszczalne jest zatem ustalanie

znaczenia tego pojęcia przez analizę użytych w nazwie określeń i odwoływanie się

do celów i zadań realizowanych przez określoną osobę prawną. Prowadziłoby ono

do tego, że na tle przytoczonej ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. istniałyby dwie

odmienne grupy wyznaniowych […] osób prawnych. Podstawą do wyodrębnienia

jednej z nich byłyby przepisy art. 5, 6, 22 ustawy, w myśl których do takich osób

prawnych należałyby gminy żydowskie, Związek Gmin i jednostki organizacyjne

uzyskujące osobowość prawną w drodze rozporządzenia Ministra Spraw

Wewnętrznych i Administracji. Druga grupa byłaby natomiast tworzona na

podstawie art. 30 ustawy. Dopuszczenie do takiej wykładni nie tylko kłóci się

z przyjętym w prawie cywilnym sposobem uznawania określonej jednostki

organizacyjnej za osobę prawną, ale zagraża bezpieczeństwu obrotu. Status

wyznaniowej żydowskiej osoby prawnej musiałby być za każdym razem ustalany

przez organy stosujące prawo, co mogłoby spowodować, że w obrocie

funkcjonowałyby jednostki organizacyjne, które przez jedne z organów byłyby

uznawane za wyznaniowe […] osoby prawne, natomiast tym samym jednostkom

organizacyjnym inne organy odmawiałby takiego statusu.

Przez wyznaniową […] osobę prawną należy rozumieć – jak wyjaśnił Sąd

Najwyższy w przytoczonym orzeczeniu – tylko te jednostki organizacyjne, które

maja taki status prawny zgodnie z wyraźnym postanowieniem ustawy. Sam

charakter działalności określonej osoby prawnej, który może pokrywać się z celami,

jakie mają realizować wyznaniowe […] osoby prawne, zwłaszcza gminy żydowskie,

nie może mieć decydującego znaczenia. Rozwiązanie takie nie tylko służy

bezpieczeństwu obrotu, gdyż nie pozostawia wątpliwości, jakie jednostki do takich

osób zaliczyć, ale nie zaciera różnic pomiędzy osobami prawnymi, które stanowią

część organizacyjną danego kościoła lub związku, a osobami prawnymi

działającymi na podstawie przepisów właściwych dla każdych, a więc nie tylko

wyznaniowych osób prawnych. Osoby prawne, które nie są nastawione na

realizację celów majątkowych (stowarzyszenia lub fundacje), nawet jeżeli ich

działalność wspomaga cele wyznaniowe, nie podlegają nadzorowi kościoła lub

związku. Mogą wobec tego wolą tylko swoich członów lub założycieli modyfikować

9

cel swojej działalności oraz korzystać z funduszy państwowych lub

samorządowych, które są przeznaczane dla wszystkich osób, nie tylko

wyznaniowych, realizujących popierane przez państwo bądź samorząd cele

wychowawcze lub charytatywne. Także z tego powodu nie ma podstaw, aby

stowarzyszenie podlegające rozporządzeniu z 1932 r. zaliczać do wyznaniowych

żydowskich osób prawnych.

Przyjętej wykładni art. 30 ustawy nie podważa zarzut, że przed dniem

1 września 1939 r. nie zarejestrowano żadnego stowarzyszenia wyznaniowego na

podstawie rozporządzenia z 1927 r. W chwili uchwalania ustawy był to niewątpliwie

fakt znany i jeżeli wolą ustawodawcy było, aby na podstawie ustawy gminy

żydowskie mogły uzyskać własność nieruchomości stanowiących w dniu

1 września1939 r. własność nie tylko wyznaniowych żydowskich osób prawnych, to

art. 30 ustawy musiałby posługiwać się innym określeniem. Sąd Najwyższy

w przytoczonym orzeczeniu podkreślił, że nie ma żadnych uzasadnionych

powodów, aby użytemu w art. 30 ustawy pojęciu wyznaniowa żydowska osoba

prawna nadać inny sens niż przyjmuje to sama ustawa w art. 5, 6, 22. Ponadto

mając na względzie, że postępowanie o przeniesienie na gminę żydowską

określonej nieruchomości stanowi wyjątkową regulację, także akceptowana

powszechnie zasada wykładni, że przepisów szczególnych nie należy

interpretować rozszerzająco, przemawia za przyjętą wykładnią art. 30 ustawy.

Należy także dodać, że Sąd Najwyższy w sprawie III CSK 90/08, w której

Gmina Wyznaniowa […] wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego z

dnia 28 czerwca 2007 r. oddalającego powództwo, wydanego po ponownym

rozpoznaniu sprawy na skutek uwzględnienia skargi kasacyjnej w sprawie III CSK

411/06, i uzasadniła wniosek o jej przyjęcie do rozpoznania istotnym zagadnieniem

prawnym dotyczącym kwestii pojęcia innej wyznaniowej żydowskiej osoby prawnej

w rozumieniu art. 30 ustawy, postanowieniem z dnia 9 maja 2008 r. odmówił

przyjęcia tej skargi kasacyjnej do rozpoznania, wskazując, że kwestia

przedstawiona przez skarżącą, jako istotne zagadnienie prawne została już

wyjaśniona w sprawie III CSK 411/06.

10

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną

podziela dokonaną w sprawie III CSK 411/ 06 wykładnię pojęcia innej wyznaniowej

żydowskiej osoby prawnej w rozumieniu art. 30 ustawy. To oznacza, że

stowarzyszenie zarejestrowane na podstawie rozporządzenia z 1932 r. nie jest

wyznaniową żydowską osobą prawną w rozumieniu art. 30 ustawy. Wyznaniowymi

żydowskimi osobami prawnymi w rozumieniu art. 30 ustawy są tylko osoby

wymienione w art. 5, 6 i 22 ustawy. Charakter działalności stowarzyszenia, nawet

pokrywający się z celami realizowanymi przez wyznaniowe żydowskie osoby

prawne, nie ma znaczenia dla uznania go za taką osobę. Nie mogą zatem odnieść

skutku podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty zmierzające do wykazania, że

Sąd Apelacyjny z naruszeniem art. 30 ust. 1 pkt 2 ustawy, art. 5, 6, 17 i 22

w związku z art. 30 ust. 1 ustawy oraz art. 30 ust. 1 ustawy uznał, iż zarejestrowane

na podstawie rozporządzenia z 1932 r. […] Towarzystwo nie było wyznaniową

żydowską osobą prawną w rozumieniu art. 30 ustawy. Ustalenie znaczenia użytego

w art. 30 ustawy pojęcia wyznaniowej żydowskiej osoby prawnej w sposób, jaki

proponuje skarżąca (przez odwołanie się do charakteru prowadzonej działalności i

jego związku z celami realizowanymi przez wyznaniowe żydowskie osoby prawne

oraz powiązań organizacyjnych i finansowych z gminami żydowskimi) przede

wszystkim łamie powszechnie aprobowaną w doktrynie i orzecznictwie podstawową

zasadę prawa cywilnego, że o osobowości prawnej przesądza uznanie danej

jednostki organizacyjnej za osobę prawną przez samego ustawodawcę, a więc nie

rodzaj prowadzonej przez nią działalności, lecz je jej status formalnoprawny; nie

uwzględnia też innych przedstawionych wyżej argumentów, niepozwalających

zaaprobować stanowiska skarżącej.

Analiza przepisów dotyczących bractw cerkiewnych nie pozwala podzielić

także zarzutu, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem art. 25 ust. 1

Konstytucji, polegającym w przekonaniu skarżącej na tym, iż będące

zarejestrowanym stowarzyszeniem […] Towarzystwo powinno być uznane za

wyznaniową żydowską osobę prawną w rozumieniu art. 30 ustawy, gdyż za

wyznaniową prawosławną osobę prawną są uznane działające przed 1 września

1939 r. bractwa cerkiewne. Wspomniane bractwa były zakładane w parafiach

Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego zgodnie z art. 47 dekretu

11

Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 18 listopada 1938 r. o stosunku Państwa do

Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego (Dz. U. Nr 88, poz. 597 ze

zm., dalej: dekret) na podstawie przepisów o stowarzyszeniach i postanowień

statutu wydanego przez będący organem władzy kościelnej Sobór Biskupów (art.

11 dekretu). O uznaniu ich za wyznaniowe prawosławne osoby prawne zdecydował

§ 70 Statutu Wewnętrznego Św. Polskiego Autokefalicznego Kościoła

Prawosławnego, stanowiącego załącznik do wydanego na podstawie dekretu

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1938 r. o uznaniu Statutu

Wewnętrznego Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego (Dz. U. Nr

103, poz. 679), z którego wynika, że bractwa były zakładane w celu ożywienia i

rozwoju życia religijno-oświatowego, utrzymywania w należytym stanie świątyń,

współdziałania w urządzaniu uroczystych nabożeństw i okazywania miłosierdzia

chrześcijańskiego. Odpowiednikiem spełniających wymienione zadania w kościele

prawosławnym bractw cerkiewnych były przewidziane w żydowskich gminach

wyznaniowych – zgodnie z art. 32 rozporządzenia z 1927 r. – stowarzyszenia

wyznaniowe, podlegające wpisowi do rejestru Rady Religijnej. Nie ulega jednak

wątpliwości, że Towarzystwo nie było takim stowarzyszeniem. Należy też dodać, że

w myśl wspomnianej zasady prawa cywilnego, iż o osobowości prawnej decyduje

uznanie danej jednostki organizacyjnej za osobę prawna przez samego

ustawodawcę, bractwa cerkiewne zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 11 ustawy z dnia 4

lipca 1991 r. o stosunku Państwa do Polskiego Autokefalicznego Kościoła

Prawosławnego (Dz. U. Nr 66, poz. 287) uzyskały status osoby prawnej Polskiego

Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Nieskuteczny jest również zarzut naruszenia przepisów rozporządzenia

z 1927 r. i Statutu Gminy Wyznaniowej […] (obowiązującego w dniu 1 września

1939 r.), które polega – zdaniem skarżącej – na zakwestionowaniu konfesyjnego

przymiotu działalności Towarzystwa, zarówno dlatego, że nie wskazanie przez

skarżąca, jakie konkretnie przepisy rozporządzenia z 1927 r. zostały naruszone,

uniemożliwia kontrolę kasacyjną (por. postanowienie Sąd Najwyższego z dnia

11 marca 1997 r., III CKN 13/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 114 i wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 6 grudnia 1996 r., II UKN 25/96, OSNAPiUS 1997, nr 14,

poz. 255) , jak i z tego powodu, że zarzut naruszenia Statutu, który nie ma

12

charakteru prawa powszechnie obowiązującego, nie może wypełniać pierwszej

podstawy kasacyjnej (por. orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 2 grudnia 1998 r.,

I CKN 907/97, niepubl. i z dnia 6 stycznia 1999 r., II CKN 113/98, niepubl.).

Ponadto charakter działalności […] Towarzystwa, jako stowarzyszenia

zarejestrowanego na podstawie rozporządzenia z 1932 r., nie ma – co zostało

podkreślone wyżej – znaczenia dla uznania go za inną wyznaniową żydowską

osobę prawną w rozumieniu art. 30 ustawy.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39814

oraz art. 102 w związku z art. 39821

k.p.c.).