III CSK 307/08

Sygn. akt III CSK 307/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 marca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa N.G.

przeciwko A.W.

o złożenie oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 marca 2009 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 lutego 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy oddalił powództwo powódki, wniesione przeciwko pozwanej

córce A. W., w którym powódka domagała się zobowiązania pozwanej do złożenia

oświadczenia woli obejmującego przeniesienia na rzecz powódki własności (objętej

księga wieczystą nr [...] nieruchomości, położonej w W. przy ul. G. 14 B. Podstawę

takiego żądania stanowiło złożone wcześniej pozwanej przez powódkę

oświadczenie o odwołaniu darowizny wspominanej nieruchomości z powodu

rażącej niewdzięczności pozwanej jako obdarowanej (art. 898 § 1 k.c.).

Rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego oparte zostało na następujących ustaleniach

faktycznych.

Strony procesu pozostają od kilku lat w konflikcie, w zasadzie ze sobą nie

rozmawiają. Powódka złożyła w dniu 31 maja 2006 r. oświadczenie o odwołaniu

darowizny nieruchomości. Strony zamieszkują w jednym domu położonym w W.

przy ul. G. W dniu 28 lipca 1993 r. powódka zawarła z pozwaną umowę darowizny

obejmującej ¼ udziału we współwłasności. W dniu 1 grudnia 1995 r. strony zawarły

umowę o zniesieniu własności nieruchomości, w wyniku której pozwana stała się

ostatecznie właścicielką całej nieruchomości; na rzecz powódki ustanowiono prawo

dożywocia (pkt VI z 1995 r.). Poprzednio wytoczone podobne powództwo zostało

oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 5 października 2004 r. Według

powódki, rażąca niewdzięczność pozwanej (obdarowanej) obejmuje obecnie okres

od maja 2003 r. do dnia 31 maja 2006 r., tj. do czasu złożenia oświadczenia o

odwołaniu umowy darowizny. Dokonując szczegółowych ustaleń dotyczących

sytuacji mieszkaniowej powódki (zajmującej pokój, kuchnię i łazienkę z WC) i

pozwanej, standardu mieszkaniowego budynku, utrzymywania budynku przez

pozwaną i sposobu ponoszenia przez nią kosztów tego utrzymania oraz

stwierdzając to, że strony są od lat w konflikcie, a pozwana bardzo rzadko

kontaktuje się z matką (gdyż matka odrzuca jej pomoc), Sąd Okręgowy ostatecznie

stwierdził, że nie istnieją podstawy do przypisania zachowania się pozwanej cech

rażącej niewdzięczności w rozumieniu art. 898 § 1 k.c. Postępowanie dowodowe

nie wykazało tego, że pozwana zachowywała się wobec powódki w sposób rażąco

3

niewdzięczny (nie była złośliwa, nie urągała powódce, nie dopuszczała umyślnie do

ciężkich warunków mieszkaniowych powódki, nie odmawiała powódce pomocy).

Wprawdzie nie sposób negować pewnych uchybień w zachowaniu się pozwanej

wobec powódki, ale - w ocenie Sądu pierwszej instancji – nie wykraczają one poza

wytyczone przez orzecznictwo ramy zwykłego, trwałego konfliktu rodzinnego.

Sytuacja taka jest wynikiem nie tylko zachowania się pozwanej, ale także w dużej

mierze wynika z zachowania się samej powódki, która nie chce pomocy córki,

mimo że pomocy takiej potrzebuje i zarzuca córce rażącą niewdzięczność.

Pozwana faktycznie nie pomaga powódce w jej życiu codziennym, jednakże wynika

to z postawy powódki, która odmawia przyjmowania pomocy córki. Jednocześnie

Sąd Okręgowy zaznaczył, że umowa z 1995 r. jest umową o zniesienie własności

nieruchomości, powstałej w wyniku pierwszej umowy darowizny z 1993 r. W

odniesieniu do tej umowy powództwo nie mogło być w ogóle uwzględnione.

W wyniku apelacji powódki Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego

i nakazał pozwanej (obdarowanej) złożyć oświadczenie woli objęte sentencją

zaskarżonego wyroku (pkt I). Sąd ten nie uznał, że umowa z 1995 r. mogła być

kwalifikowana jako umowa darowizny w rozumieniu art. 888 § 1 k.c. i mają do niej

zastosowanie przepisy o odwołaniu wykonanej darowizny z powodu rażącej

niewdzięczności (art. 898 § 1 k.c.). Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia Sądu

Najwyższego odnośnie do zachowania się pozwanej wobec powódki (darczyńcy).

Uznał, że zachowanie to można rozważać w trzech płaszczyznach:

a) utrzymywania określonych warunków mieszkaniowych matki we wspólnie

zamieszkałym domu; b) osobiste zachowywanie się pozwanej (odnoszenie się

pozwanej) wobec powódki: c) gotowość świadczenia pomocy w sprawach życia

codziennego. W ocenie Sądu Apelacyjnego, w obu pierwszych płaszczyznach

postępowanie dowodowe nie wykazało tego, że zachowanie pozwanej nosiło cechy

rażącej niewdzięczności w rozumieniu art. 898 § 1 k.c. Natomiast istniały

wystarczające podstawy do stwierdzenia, że pozwana od dłuższego czasu nie

wywiązuje się z obowiązku pomocy wobec powódki, co oznacza „mocno

negatywną ocenę postawy pozwanej, nawet w sytuacji, gdyby powódka

rzeczywiście prezentowała stanowisko niechętne pozwanej”. Co więcej, powódka

takiej pomocy potrzebuje i oczekuje na nią, a pozwana nie próbuje załagodzić

4

zaistniałego konfliktu rodzinnego. Ostatecznie Sąd Apelacyjny uznał, że tak duże

i długotrwałe nasilenie obojętności ze strony córki, traktowanie matki jako osoby

zupełnie obcej wystarcza do stwierdzenia, że pozwana dopuściła się wobec

powódki (darczyńcy całej nieruchomości) rażącej niewdzięczności w rozumieniu art.

898 § 1 k.c.

W skardze kasacyjnej pozwanej podniesiono zarzuty naruszenia art. 328 § 2

k.p.c., art. 386 k.p.c., art. 382 k.p.c., art. 385 k.p.c., art. 898 § 1 k.c. i art. 888 § 1

k.c. Skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy

Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie uchylenie

zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Nie można podzielić zarzutu naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., ponieważ

uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełniło wszystkie formalne wymagania

przewidziane w tym przepisie. Przepis art. 386 § 1 k.p.c. stanowi przepis

o charakterze kompetencyjnym i - samodzielnie wskazany - nie może stanowić

skutecznego zarzutu kasacyjnego.

Naruszenie art. 382 k.p.c. skarżący dostrzega w tym, że Sąd Apelacyjny nie

uwzględnił całości zebranego materiału dowodowego, a w szczególności tych

dowodów, które świadczyły o pozytywnym zachowaniu się pozwanej wobec

powódki. Cech rażącej niewdzięczności Sąd Apelacyjny dopatrzył się w tym,

że pozwana zaniechała wykonywanie opieki nad matką (zob. pkt 3 uzasadnienia).

Toteż wspomniany zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. może być rozważany jedynie

w tym zakresie. Z treści uzasadnienia tego zarzutu wynika, że pozytywny objaw

zachowania się pozwanej wobec powódki miałby polegać na oferowaniu jej pomocy

i odrzucaniu tej pomocy przez matkę. Nie ma wątpliwości, że także ten aspekt

wzajemnych relacji brany był pod uwagę przez Sąd Apelacyjny w związku z ogólną

oceną rażącej niewdzięczności pozwanej wobec darczyńcy. W dokonanych

ustaleniach Sądu Apelacyjnego nie sposób doszukać się manifestowania przez

pozwaną dobrej woli w gotowości pomocy matce. Postawa pozwanej w tej mierze

pozostaje niezmienna od kilku lat, a pozwana nie próbuje - jak stwierdził Sąd

Apelacyjny – załagodzić długotrwałego konfliktu

5

2. Z ustaleń dokonanych przez Sądy meriti wynika, że w 1993 r. powódka

zawarła z pozwaną umowę darowizny obejmującej udział w wysokości ¼ we

współwłasności nieruchomości. W dniu 1 grudnia 1995 r. strony zawarły notarialną

„umowę zniesienia współwłasności”, w wyniku której pozwana stała się właścicielką

całej nieruchomości objętej księgą wieczystą nr [...], prowadzona przez Sąd

Rejonowy w W., zabudowaną budynkiem mieszkalnym i położoną w W. przy ul. G.

14B. Oświadczenie powódki o odwołaniu darowizny z dnia 31 maja 2006 r. z

powodu rażącej niewdzięczności pozwanej odnosiło się do obu wskazanych umów

(kr. 59 akt sprawy). Oznacza to, że powódka traktowała obie umowy (z 1993 r. i

1995 r.) jako umowy darowizny w rozumieniu art. 888 k.c.

Nie można podzielić stanowiska pozwanej, że umowa o zniesienie

współwłasności nieruchomości z 1995 r. „nie może być traktowana jako obligacyjna

umowa darowizny, bowiem zniesienie współwłasności jest instytucja prawa

rzeczowego”. Istotnie, jedyne ze sposobów wyjścia ze współwłasności

nieruchomości może być umowne jej zniesienie w wyniku przeniesienia własności

udziałów przez jednego ze współwłaścicieli na rzecz innego współwłaściciela.

W związku z tym, że pozwana pozostawała już współwłaścicielką nieruchomości

w wysokości ¼ w wyniku umowy z 1995 r., doszło do ustanowienia jej jedyną

właścicielką całej spornej nieruchomości. W ten sposób osiągnięty został prawno-

rzeczony skutek umowy z 1995 r. Strony dokonały zniesienia współwłasności

w sposób umowny bez odpowiedniego inicjowania postępowania sądowego

i w toku rozpoznawanej sprawy podawały powody swojej decyzji. Wprawdzie strony

nie wspomniały w treści umowy z 1995 r. o jej kwalifikacji prawnej, ale z jej

postanowień, a zwłaszcza pkt IV i VII, wyraźnie wynika, że między powódką

a pozwana doszło do nieodpłatnego transferu na rzecz pozwanej udziału

w współwłasności w wysokości ¾. Umowa taka zawiera niezbędne essentialiae

negotii umowy darowizny w rozumieniu art. 888 § 1 k.c. Darczyńca (powódka)

zobowiązała się bowiem do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanej

(pozwanej) kosztem własnego majątku. Przedmiotem darowizny był udział

w wysokości ¾ we współwłasności nieruchomości i darowizna taka została

jednocześnie wykonana w chwili zawarcia umowy (por. pkt IV umowy z 1995 r.).

Umowa obligacyjna obejmująca zniesienie między współwłaścicielami

6

współwłasności nieruchomości w wyniku nieodpłatnego przeniesienia przez

jednego z nich udziałów we współwłasności na drugiego dotychczasowego

współwłaściciela może być kwalifikowana jako umowa darowizny i w związku z tym

należy do niej stosować także przepisy o możliwości odwołania darowizny już

wykonanej (art. 898 § 1 k.c.).

3. W rozpoznawanej sprawie chodzi o odwołanie umowy darowizny już

wykonanej. Ocena tego, czy pozwana (obdarowana) dopuściła się wobec powódki

(darczyńcy) rażącej niewdzięczności może być poczyniona na podstawie ustaleń

faktycznych dokonanych przez oba Sądy meriti.

Trafnie Sąd Apelacyjny przyjął, że cechy rażącej niewdzięczności może mieć

zachowanie się obdarowanego wobec darczyńcy, w którym wyraźnie pojawia się

zamiar działania nieprzyjaznego, pozostającego w wyraźnej dysharmonii z aktami

szczodrobliwości otrzymanym przez darczyńcę w umowie darowizny. Chodzi tu

także o zindywidualizowane bliżej zachowanie się obdarowanego, które budzi

zdecydowaną dezaprobatę społeczną.

W toku postępowania rozpoznawczego przed Sądami meriti rozważano

zachowanie się obdarowanej wobec powódki w kilku płaszczyznach:

a) w płaszczyźnie samego odnoszenia się pozwanej do osoby powódki;

b) w płaszczyźnie zapewnienia powódce odpowiednich warunków mieszkaniowych

w związku ze wspólnym zamieszkaniu w jednym budynku powódki i pozwanej

z dziećmi; c) w płaszczyźnie zapewnienia powódce odpowiedniej pomocy,

podyktowanej jej stanem zdrowia, wiekiem i potrzebami życia codziennego. Sąd

Apelacyjny przekonywująco skonstatował, że zagadnienie rażącej niewdzięczności

pozwanej wobec powódki w rozpatrywanej sprawie można by tylko rozważać

właśnie w płaszczyźnie trzeciej (c). W świetle zebranego w sprawie materiału

dowodowego powódce nie można było zarzucać tego, że doprowadziła do trudnych

warunków mieszkaniowych, w których znalazła się powódka. Strony mieszkają

w skromnych, ale podobnych warunkach, przy czym aktualne warunki

zamieszkania powódki nie zagrażają jej życiu i zdrowiu. Sąd Apelacyjny nie

dopatrzył się też trafnie cech rażącej niewdzięczności w zachowaniu się pozwanej

wobec osoby powódki, ponieważ w ogóle nie stwierdził szczególnej złośliwości

7

powódki, prowokowania nieporozumień i formułowaniu niewłaściwych lub

niestosownych ocen pod adresem matki. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku

wyeksponowano natomiast tę płaszczyznę zachowania się pozwanej, która

polegała na zaniechaniu świadczenia pomocy w ogóle i gotowości takiej pomocy

wobec własnej matki. Należy podzielić stanowisko Sadu Apelacyjnego, który

dostrzegł w tym zakresie rażącą niewdzięczność pozwanej wobec matki –

darczyńcy. Należy bowiem zaznaczyć, że rażąca niewdzięczność może polegać

także na zaniechaniu działań obdarowanego wobec darczyńcy, jeżeli bliska więź

pokrewieństwa wymagałaby jednak podjęcia działań aktywnych, polegających

zwłaszcza na zapewnieniu darczyńcy (osobie bliskiej) stosownej pomocy w jej

sprawach osobistych. Tymczasem Sąd Apelacyjny ustalił, że mimo wieku i stanu

zdrowia powódki, pozwana mieszkająca w jednym domu z matką, nie świadczy jej

żadnej pomocy, nie interesuje się w ogóle losem matki. Sytuacja taka trwa co

najmniej od kilku lat, co może oznaczać już trwałą postawę pozwanej w tym

zakresie. Nie sposób nie zauważyć, że zamieszkanie w jednym domu znacznie

ułatwia możliwość świadczenia wspomnianej pomocy, a przynajmniej – ujawnienie

woli gotowości takiej pomocy. Nie usprawiedliwia pozwanej w tej mierze praca

zawodowa i potrzeba wychowywania własnych dzieci.

W tej sytuacji bezpodstawne okazało się twierdzenie skarżącej, że nie

wystąpiły w zachowaniu się jej wobec powódki cechy rażącej niewdzięczności

w rozumieniu art. 898 § 1 k.p.c.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną jako

nieuzasadnioną (art. 39814

k.p.c.).