III CZP 5/09

Uchwała z dnia 19 marca 2009 r., III CZP 5/09

Sędzia SN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku "L.", sp. z o.o. w K. przy uczestnictwie

Dariusza S. o nadanie klauzuli wykonalności na rzecz następcy prawnego, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 19 marca 2009 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Szczecinie

postanowieniem z dnia 16 grudnia 2008 r.:

„Czy do wykazania przejścia uprawnień, na podstawie art. 788 § 1 k.p.c., na

nabywcę wierzytelności zbytej przez syndyka masy upadłości, wymagane jest

dołączenie dokumentu zezwolenia na to zbycie, o którym mowa w art. 131 § 1 pkt 5

i art. 140 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października

1934 r. – Prawo upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze

zm.)?”

podjął uchwałę:

Do nadania klauzuli wykonalności na podstawie art. 788 § 1 k.p.c. na

rzecz osoby, która nabyła od syndyka masy upadłości wierzytelność objętą

tytułem egzekucyjnym, wymagane jest przedłożenie zezwolenia

przewidzianego w art. 131 § 1 pkt 5 i art. 140 rozporządzenia Prezydenta

Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (jedn.

tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.).

Uzasadnienie

Syndyk masy upadłości scedował na rzecz cesjonariusza wierzytelność

upadłego wierzyciela objętą tytułem egzekucyjnym. Cesjonariusz wystąpił z

wnioskiem o nadanie temu tytułowi klauzuli wykonalności na swoją rzecz na

podstawie art. 788 § 1 k.p.c. i do wniosku załączył dokument obejmujący cesję

wierzytelności z podpisami notarialnie poświadczonymi. Sąd Rejonowy oddalił ten

wniosek, ponieważ syndyk – zbywając wierzytelność z wolnej ręki – musiał uzyskać

na to odpowiednie zezwolenie sędziego-komisarza, stosownie do art. 326 ust. 1 w

związku z art. 334 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i

naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.), a wnioskodawca nie wykazał, że takie

zezwolenie zostało udzielone. Według Sądu Rejonowego, cesja wierzytelności

dokonana przez syndyka bez wspomnianego zezwolenia jest nieważna (art. 58 § 1

k.c.) i nie można w związku z tym przyjmować, że wierzytelność objęta umową cesji

przeszła na nabywcę.

Rozpatrując zażalenie wnioskodawcy, Sąd Okręgowy stwierdził, że do zbycia

wierzytelności syndyk powinien uzyskać zezwolenie wierzycieli lub sędziego-

komisarza, zgodnie z art. 131 § 1 pkt 5, art. 140 i 132 rozporządzenia Prezydenta

Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (jedn. tekst:

Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm. – dalej: "Pr.upadł."), ponieważ ogłoszenie

upadłości wierzyciela (zbywcy wierzytelności) nastąpiło jeszcze przed wejściem w

życie Prawa upadłościowego i naprawczego. Sąd Okręgowy nie miał wątpliwości co

do tego, że zbycie wierzytelności przez syndyka bez wspomnianego zezwolenia jest

nieważne, natomiast wątpliwość pojawiła się w odniesieniu do zakresu wymagań,

których spełnienie pozostaje niezbędne do wykazania przejścia uprawnień

wynikających z tytułu egzekucyjnego na wnioskodawcę, gdy jest nim nabywca

wierzytelności od syndyka. Chodzi o to, czy do wykazania przejścia uprawnienia w

rozumieniu art. 788 § 1 k.p.c. wystarczy przedłożenie sądowi samej umowy cesji,

czy niezbędne jest także przedłożenie dokumentu obejmującego zgodę właściwego

podmiotu (art. 131 § 1 pkt 5 i art. 140 Pr.upadł.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W literaturze dominuje stanowisko, że w postępowaniu toczącym się w wyniku

złożenia wniosku o nadanie klauzuli wykonalności na rzecz następcy prawnego (art.

788 § 1 k.p.c.) sąd bada jedynie treść (osnowę) dołączonych do wniosku

dokumentów urzędowych lub prywatnych z podpisem urzędowo poświadczonym.

Badanie takie zmierza do stwierdzenia, czy na podstawie treści dokumentu można

ustalić przejście uprawnień i obowiązków. Ma ono zatem charakter jedynie

formalny, wyłączona jest natomiast merytoryczna kontrola, czy przejście takie

istotnie nastąpiło z punktu widzenia przepisów prawa materialnego. Z tego względu

w zażaleniu na postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności dłużnik nie może

skutecznie podnosić zarzutu braku przejścia uprawnienia lub obowiązku,

przysługuje mu bowiem w tym zakresie obrona w postaci powództwa

przeciwegzekucyjnego (art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c.).

W judykaturze Sądu Najwyższego zasadniczo wytyczone zostały ramy

formalnej kontroli dokumentów przedstawianych przez następcę prawnego we

wniosku o nadanie klauzuli wykonalności na podstawie art.788 § 1 k.p.c. W uchwale

z dnia 16 marca 2006 r., III CZP 4/06 ("Biuletyn SN" 2005, nr 3, s. 7) stwierdzono,

że postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi

egzekucyjnemu nie obejmuje badania zasadności wierzytelności objętej tym

tytułem, zasadności następstwa prawnego co do tej wierzytelności, w tym także

skuteczności prawnej jej przelewu. W uchwale z dnia 7 marca 2008 r., III CZP

155/07 (OSNC 2009, nr 3, poz. 42), Sąd Najwyższy wyjaśnił, że w postępowaniu o

nadanie klauzuli wykonalności aktowi notarialnemu nie jest dopuszczalna ocena

ważności czynności prawnej objętej tym aktem. Zauważył również, że w pewnych

sytuacjach klauzulę wykonalności, nadaną na podstawie art. 788 § 1 k.p.c.,

traktować należy jako klauzulę o charakterze konstytutywnym, w której dodatkowo –

poza deklaratoryjnym stwierdzeniem możliwości prowadzanie egzekucji na jej

podstawie – określa się m.in. podmiotowy zasięg egzekucji, gdy wierzytelność lub

obowiązek przeszedł na inną osobę. Może to oznaczać, że niekiedy ustawodawca

poszerza typowy zakres formalnej kontroli przedkładanych przez wnioskodawcę

dokumentów i zezwala w postępowaniu klauzulowym na badanie tych dokumentów

z punktu widzenia następstwa prawnego.

W praktyce obrotu prawnego przejście uprawnienie lub obowiązku z jednego

podmiotu na inny może odbywać się na podstawie nie tylko jednego zdarzenia

prawnego, np. umowy cesji (art. 509 k.c.), ale niezbędne może być także

pojawienie się kilku następujących zdarzeń prawnych o różnym charakterze. Dzieje

się tak m.in. wówczas gdy ustawodawca formułuje dodatkowe warunki prawne

skutecznego następstwa prawnego poza samą umową stanowiącą zasadniczy tytuł

zmiany podmiotów prawa podmiotowego i wyraża je wprost w przepisach prawa.

Takie ograniczenia dotyczące przelewu wierzytelności wprowadzone zostają, rzecz

jasna, w celu ochrony interesu prawnego określonego kręgu podmiotów. Warunki

takie sformułowane zostały właśnie w odniesieniu do zbywania na podstawie cesji

wierzytelności upadłego wierzyciela przez syndyka masy upadłości w Prawie

upadłościowym z 1934 r. Zgodnie z art. 131 § 1 pkt 5, nie mogą być dokonane

przez syndyka bez zezwolenia rady wierzycieli m.in. czynności obejmujące

sprzedaż praw i wierzytelności. Do grupy tych czynności należy zaliczyć także cesję

wierzytelności. Jeżeli rada wierzycieli nie jest ustanowiona, czynności jej należą do

sędziego-komisarza (art.140 Pr.upadł.). Zezwolenie wydaje wówczas sędzia-

komisarz.

Należy pokreślić, że przedstawiona reguła jedynie formalnego badania przez

sąd w postępowaniu o nadaniu klauzuli wykonalności przedłożonych dokumentów

mających wykazać następstwo prawne (art. 788 § 1 k.p.c.) ma zastosowanie także

wówczas, gdy do nabycia wierzytelności dochodzi na podstawie sekwencji zdarzeń

prawnych, sądowi bowiem nie przysługuje uprawnienie do badania, czy każde ze

zdarzeń ma znaczenie dla skutecznego dokonania cesji wierzytelności. Takie

kwestie nie mogą być również podnoszone przez dłużnika w zażaleniu na

postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności na podstawie art. 788 § 1 k.p.c.

Powstaje jednak zagadnienie, czy wnioskodawca powinien odpowiednim

dokumentem wykazywać także istnienie omawianych zdarzeń, czy może

ograniczyć się tylko do wykazania – jak podnosił wnioskodawca w zażaleniu –

następstwa prawnego na podstawie dokumentu obejmującego w swej treści samą

umowę cesji.

Na tak postawione pytanie nie można udzielić odpowiedzi o charakterze

ogólnym przede wszystkim z racji zróżnicowanego charakteru zdarzeń prawnych

(warunków prawnych), odmiennych skutków prawnych ich niewystąpienia w

odpowiedniej sekwencji i czasie. Pozytywna odpowiedź nasuwa się natomiast w

odniesieniu do cesji wierzytelności dokonywanej przez syndyka w toku

postępowania upadłościowego. Jeżeli w postępowaniu takim syndyk powinien,

zgodnie z art. 131 § 1 pkt 5 i art. 140 Pr.upadł., uzyskać w związku z dokonywaną

cesją wierzytelności upadłego stosowne zezwolenie rady wierzycieli lub sędziego-

komisarza, a prawny sens takiego zezwolenia może być rozumiany jako niezbędny

warunek skuteczności cesji, to wykazanie przez wnioskodawcę przejścia

uprawnienia powinno obejmować nie tylko wykazanie samej umowy cesji, ale także

istnienia wspomnianego zezwolenia.

Należy zaznaczyć, że Sąd Okręgowy miał także uzasadnione podstawy do

oceny wspomnianego zezwolenia jako niezbędnego warunku prawnego

skuteczności cesji dokonywanej przez syndyka, skoro na taką interpretację

powołanych przepisów Prawa upadłościowego z 1934 r. może wskazywać ich treść

i taką wykładnię eksponuje się w piśmiennictwie. Oznacza to w konsekwencji

konieczność przedmiotowego poszerzenie kontroli sądu w postępowaniu o nadaniu

klauzuli wykonalności, ale przy zachowaniu jedynie formalnego charakteru takiej

kontroli. Przejście uprawnień na cesjonariusza-wnioskodawcę powinno być zatem

wykazane nie tylko dokumentem obejmującym umowę cesji, ale także dokumentem

wykazującym uzyskanie wspomnianego zezwolenia w postępowaniu

upadłościowym. Oba te zdarzenia prawne mogą być, oczywiście, wykazane jednym

dokumentem, np. dokumentem zawierającym umowę cesji, obejmującym

informację, że syndyk uzyskał zezwolenie przewidziane w art. 131 § 1 pkt 5 i art.

140 Pr.upadł.

Z przestawionych względów należy stwierdzić, że do nadania klauzuli

wykonalności na podstawie art. 788 § 1 k.p.c. na rzecz osoby, która nabyła od

syndyka masy upadłości wierzytelność objętą tytułem egzekucyjnym, niezbędne

jest przedłożenie zezwolenia przewidzianego w art. 131 § 1 pkt 5 i art. 140 Pr.upadł.