III PK 64/08

Sygn. akt III PK 64/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 marca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski (sprawozdawca)

SSA Maciej Pacuda

w sprawie z powództwa K. K.

przeciwko Zespołowi Szkół Zawodowych Nr [...] im. [...] w D.

o uznanie wypowiedzenia warunków pracy i płacy za bezskuteczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 16 marca 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w L.

z dnia 24 czerwca 2008 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. odstępuje od obciążenia powoda obowiązkiem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego na rzecz strony pozwanej;

3. przyznaje adwokat M. M. – Ł. od Skarbu Państwa (Sąd

Okręgowy w L.) tytułem nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu kwotę 120

2

(sto dwadzieścia) zł podwyższoną o obowiązującą stawkę

podatku od towarów i usług.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 27 marca 2008 r., IV P 7/08, Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w P.

oddalił powództwo K. K. przeciwko Zespołowi Szkół Zawodowych Nr [...] im. [...] w

D. o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia warunków pracy i płacy i nie obciążył

powoda kosztami procesu.

Sąd Rejonowy ustalił, że powód pracuje w pozwanym Zespole Szkół od

1992 r. jako rzemieślnik. W oparciu o zakres obowiązków pracowniczych

pochodzący z 16 lutego 1995 r. powód - oprócz prac typowo rzemieślniczych -

wykonywał obowiązki kierowcy samochodu osobowego. W dniu 27 listopada 2007

r. pozwany pracodawca sprzedał samochód, którym jeździł powód i dlatego 2

stycznia 2008 r. zmienił powodowi zakres czynności służbowych. Powód nie jest

członkiem żadnej organizacji związkowej ani nie występował do żadnej z nich o

obronę jego interesów pracowniczych. W dniu 4 stycznia 2008 r. dyrektor Zespołu

wręczyła powodowi pismo datowane na dzień 2 stycznia 2008 r., w którym

wypowiedziano mu dotychczasowe warunki pracy i płacy, proponując od dnia 1

maja 2008 r. wymiar czasu pracy wynoszący 1/2 etatu za wynagrodzeniem o

połowę niższym w stosunku do dotychczasowego. Następnie pismem z 4 stycznia

2008 r. dyrektor Zespołu powiadomiła działające w nim zakładowe organizacje

związkowe o zamiarze wypowiedzenia powodowi dotychczasowych warunków

zatrudnienia. W piśmie z 8 stycznia 2008 r. zarząd oddziału ZNP poinformował, że

powód nie jest członkiem tego związku i nie występował do niego o obronę jego

interesów pracowniczych. Przewodnicząca NSZZ "Solidarność" Pracowników

Oświaty w piśmie z dnia 7 stycznia 2008 r. wyraziła natomiast negatywną opinię na

temat wypowiedzenia powodowi warunków pracy i płacy. Wówczas pozwany

skierował do powoda kolejne oświadczenie o wypowiedzeniu warunków pracy i

płacy, proponując takie same warunki pracy i płacy, jak w piśmie wręczonym w dniu

4 stycznia 2008 r.

3

Przy takich ustaleniach faktycznych, Sąd pierwszej instancji uznał, że w dniu

wręczenia pierwszego oświadczenia o wypowiedzeniu warunków pracy i płacy

powód nie był członkiem żadnej zakładowej organizacji związkowej ani nie

występował do tych organizacji o obronę jego interesów pracowniczych. Zatem

konsultacja związkowa, jakiej pracodawca dokonał w trybie art. 38 § 1 k.p. i kolejne

pismo wypowiadające powodowi warunki zatrudnienia były czynnościami zbędnymi.

Zdaniem Sądu Rejonowego, wskazana w wypowiedzeniu zmieniającym przyczyna

(pogarszająca się sytuacja finansowa szkoły spowodowana głównie zmniejszającą

się liczbą uczniów i wychowanków zakwaterowanych w internacie oraz rezygnacja

z eksploatacji samochodu) była rzeczywista. Dlatego powództwo nie zasługiwało na

uwzględnienie.

Wyrokiem z dnia 24 czerwca 2008 r., Sąd Okręgowy-Sąd Pracy w L. oddalił

apelację powoda od wyroku Sądu pierwszej instancji. Sąd odwoławczy podzielił

ustalenia faktyczne i rozważania prawne Sądu Rejonowego i uznał wypowiedzenie

powodowi warunków pracy i płacy za prawidłowe pod względem formalnym i

„należycie uzasadnione".

Od wyroku Sądu Okręgowego skargę kasacyjną wniósł powód, zarzucając

naruszenie: 1) art. 45 § 1 w związku z art. 38 § 1 i art. 232

k.p. oraz w związku z art.

30 ust. 21

ustawy o związkach zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79,

poz. 854 ze zm.) przez ich niezastosowanie w sytuacji, gdy „dokonane przez

pozwaną wypowiedzenie jest niezgodne z przepisami prawa, albowiem przed

wręczeniem powodowi wypowiedzenia w dniu 4 stycznia 2008 r. pozwana nie

zwróciła się do zakładowej organizacji związkowej z prośbą o informację, czy

powód jest członkiem zakładowej organizacji związkowej lub czy korzysta z

ochrony celem przeprowadzenia konsultacji związkowej mimo, że nie posiadała

wiedzy w tym zakresie", 2) art. 232 zdanie drugie w związku z art. 227 i art. 391 § 1

k.p.c. przez „nieprzeprowadzenie postępowania dowodowego z urzędu na

okoliczność ustalenia, czy powód korzystał z ochrony w dniu 4 stycznia 2008 r., a w

szczególności poprzez niedopuszczenie z urzędu dowodu z zeznań świadka mgr E.

K. - Przewodniczącej KM NSZZ "Solidarność" Pracowników Oświaty Ziemi D. na

okoliczność czy i kiedy powód zwracał się o ochronę swoich praw, a nadto czy

ochronę taką otrzymał w sytuacji, gdy jest to okoliczność mająca istotne znaczenie

4

dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy", 3) art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

przez „brak omówienia w uzasadnieniu przyczyn, dla których w ocenie Sądu

wypowiedzenie powodowi warunków pracy i płacy było prawidłowe pod względem

formalnym".

W uzasadnieniu skargi powód wywiódł w szczególności, że pracodawca,

który ma zamiar wypowiedzieć pracownikowi umowę o pracę zawartą na czas

nieokreślony powinien w pierwszej kolejności zwrócić się do zakładowej organizacji

związkowej z prośbą o udzielenie informacji, czy pracownik jest członkiem

organizacji związkowej lub czy zwrócił się do niej o ochronę swoich praw. Dopiero

jeżeli zakładowa organizacja związkowa nie udzieli tej informacji w ciągu pięciu dni

lub udzieli informacji negatywnej, pracodawca jest zwolniony z obowiązku

konsultacji zamiaru wypowiedzenia z zakładową organizacją związkową. Z kolei po

otrzymaniu informacji pozytywnej, pracodawca zawiadamia na piśmie zakładową

organizację związkową o zamiarze wypowiedzenia pracownikowi umowy o pracę,

tym razem podając przyczynę uzasadniającą rozwiązanie umowy. Zawiadomienie

powinno nastąpić najpóźniej na pięć dni przed wypowiedzeniem tak, aby umożliwić

zakładowej organizacji związkowej ewentualne zgłoszenie na piśmie

umotywowanych zastrzeżeń. Pracodawca jest uprawniony podjąć decyzję w

sprawie wypowiedzenia dopiero po rozpatrzeniu stanowiska organizacji

związkowej, a także w razie niezajęcia przez nią stanowiska w ustalonym terminie.

Stąd też pozwany - według skarżącego - naruszył art. 38 § 1 w związku z art. 232

k.p. i w związku z art. 30 ust. 21

ustawy o związkach zawodowych, gdyż w aktach

sprawy brakuje jakiegokolwiek dowodu na okoliczność, że pozwana wiedziała, iż

powód nie jest członkiem zakładowej organizacji związkowej i nie wystąpił do

zakładowej organizacji związkowej o ochronę swoich praw pracowniczych. O tym,

że powód nie jest członkiem Związku Nauczycielstwa Polskiego ani nie występował

do tego związku o objęcie go ochroną pozwany pracodawca został poinformowany

dopiero pismem z 8 stycznia 2008 r. Natomiast nie zostało wyjaśnione, czy powód

w dniu 4 stycznia 2008 r. (wręczenie mu wypowiedzenia zmieniającego) korzystał z

ochrony NSZZ „Solidarność". Według skarżącego, Sąd Rejonowy powinien z

urzędu przeprowadzić postępowanie dowodowe dla ustalenia, czy w tej dacie

powód korzystał z ochrony tego związku, a w szczególności powinien dopuścić z

5

urzędu dowód z zeznań przewodniczącej KM NSZZ „Solidarność" Pracowników

Oświaty. Uchybienie Sądu pierwszej instancji w tej materii nie zostało sanowane

przez Sąd odwoławczy. Tymczasem przeprowadzenie tych dowodów było tym

bardziej uzasadnione, że z treści pisma datowanego na dzień 7 stycznia 2008 r.,

skierowanego przez przewodniczącą KM NSZZ "Solidarność" do pozwanego wcale

nie wynika, że powód nie był taką ochroną objęty. Zdaniem skarżącego,

przewodnicząca związku oświadczyła, że KM NSZZ „Solidarność” powinna być

poinformowana o sprawie i poproszona o opinię na temat zamiaru zmiany

warunków pracy i płacy na pięć dni przed terminem wręczenia pracownikowi

wypowiedzenia zmieniającego, a skoro ten termin nie został dotrzymany, to

wyraziła negatywną opinię w zakresie dokonanego powodowi wypowiedzenia.

Działania pracodawcy wobec powoda powinny zostać ocenione przez Sądy obu

instancji „krytyczniej, niż tylko jako zbędne", bowiem stanowią rażące naruszenie

przepisów prawa pracy. Powód nie tylko został pozbawiony ochrony „uprzedniej"

przewidzianej w art. 38 § 1 k.p. na skutek „niekompetencji pozwanego", ale

również ochrony "następczej" określonej w art. 45 k.p. wskutek akceptacji

sprzecznych z prawem działań pracodawcy poczynionej przez orzekające w

sprawie Sądy.

Wskazując na powyższe, skarżący - reprezentowany przez pełnomocnika

ustanowionego z urzędu - wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku

Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego

rozpoznania oraz o przyznanie pełnomocnikowi wynagrodzenia za pomoc prawną

udzieloną skarżącemu z urzędu.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana wniosła o jej oddalenie oraz o

zasądzenie od powoda kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Nieuzasadnione są zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego. W

szczególności bezzasadny jest zarzut nieprzeprowadzenia przez Sąd Okręgowy z

urzędu dowodu na okoliczność, czy powód korzystał w dniu 4 stycznia 2008 r. z

ochrony KM NSZZ „Solidarność" Pracowników Oświaty. Sąd pierwszej instancji na

podstawie zeznań powoda słuchanego w trybie art. 299 k.p.c. ustalił, że nie jest (nie

był) członkiem żadnej zakładowej organizacji związkowej działającej w pozwanym

6

Zespole Szkół ani nie występował do żadnej z nich o obronę jego interesów

pracowniczych. Sąd odwoławczy to ustalenie podzielił, a było ono w istocie

niesporne. Z tej przyczyny skarżący w sposób całkowicie nieuprawniony zarzuca

Sądowi drugiej instancji nieprzeprowadzenie z urzędu dowodu z zeznań świadka,

jak i z uzupełniającego przesłuchania powoda oraz niezgodnie z art. 3983

§ 3 k.p.c.

próbuje podważyć ustalenie faktyczne w tym przedmiocie. Zarzut ten w

rzeczywistości stanowi zakwestionowanie ustaleń faktycznych, którymi Sąd

Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym jest związany w myśl art. 39813

§ 2 k.p.c. i

dlatego nie może odnieść skutku.

Również nietrafny jest zarzut obrazy art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1

k.p.c. Sąd Okręgowy w pisemnych motywach rozstrzygnięcia wyjaśnił, dlaczego

wniesiona przez powoda apelacja od wyroku Sądu Rejonowego nie zasługiwała na

uwzględnienie. Zarzut naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. może

stanowić usprawiedliwioną podstawę kasacyjną tylko wtedy, gdy uzasadnienie

zaskarżonego wyroku nie posiada wszystkich koniecznych elementów, bądź

zawiera tak oczywiste braki, które uniemożliwiają kontrolę kasacyjną (wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 27 marca 2008 r., III CSK 315/07, LEX nr 390105 oraz z dnia

19 marca 2008 r., I PK 238/07, LEX nr 466012). Wbrew wywodom skarżącego, Sąd

Okręgowy „omówił przyczyny, dla których wypowiedzenie powodowi warunków

pracy i płacy było prawidłowe pod względem formalnym", bowiem zaznaczył, że

podziela ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i jego rozważania prawne, a

przepis art. 328 § 2 k.p.c. (zastosowany odpowiednio do uzasadnienia orzeczenia

sądu drugiej instancji) oznacza, że uzasadnienie to nie musi zawierać wszystkich

elementów uzasadnienia wyroku sądu pierwszej instancji, ale takie elementy, które

ze względu na treść apelacji i na zakres rozpoznania sprawy wyznaczony

przepisami ustawy, są potrzebne do rozstrzygnięcia (wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 23 października 2007 r., II CSK 309/07, LEX nr 368455). Stąd też słusznie Sąd

Okręgowy uznał, że nie było potrzeby powtarzania w uzasadnieniu jego wyroku

szczegółów oceny poczynionej przez Sąd pierwszej instancji, że pozwany

pracodawca nie był zobowiązany do przeprowadzenia konsultacji związkowej przed

wypowiedzeniem powodowi warunków zatrudnienia. Sąd Okręgowy wyjaśnił

7

ponadto dlaczego - w jego ocenie - wskazana powodowi przyczyna wypowiedzenia

była zasadna.

Oczywiście bezzasadny jest zarzut dotyczący obrazy art. 45 § 1 k.p. Skoro

Sąd odwoławczy (podobnie jak Sąd Rejonowy) doszedł do wniosku, że

wypowiedzenie powodowi warunków pracy i płacy nie naruszało przepisów prawa

pracy ani nie było bezzasadne, to nie miał podstaw do uwzględnienia na rzecz

powoda roszczeń przewidzianych w tym przepisie.

Co się tyczy zarzutu naruszenia art. 38 § 1 w związku z art. 232

k.p. i art. 30

ust. 21

ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych, należy stwierdzić,

iż już w wyroku z dnia 11 stycznia 2001 r., I PKN 186/00 (OSNAPiUS 2002 nr 18,

poz. 428) Sąd Najwyższy przyjął, że ciążący na pracodawcy obowiązek zwrócenia

się o informację na temat pracownika korzystającego z obrony nie dotyczy

przypadku, jeżeli - z uwagi na brak u tego pracodawcy zakładowej organizacji

związkowej związku zawodowego, do którego ten pracownik należy - nie jest on

reprezentowany przez taką organizację. Przewidziane w art. 38 § 1 k.p. wymaganie

konsultacji zostało odniesione do reprezentującej pracownika zakładowej

organizacji związkowej. Jeżeli takiej organizacji w ogóle nie ma lub mimo istnienia

nie reprezentuje ona pracownika, to pracodawca jest zwolniony z przeprowadzania

konsultacji i tym samym nie może naruszyć art. 38 k.p. To stanowisko Sąd

Najwyższy konsekwentnie podtrzymuje, między innymi w wyroku z dnia 11

września 2001 r., I PKN 624/00 (OSNP 2003 nr 16, poz. 377), przyjmując, że norma

prawna objęta przepisem art. 38 § 1 k.p. może być naruszona wyłącznie wówczas,

gdy pracownik korzysta ze związkowej reprezentacji jego praw pracowniczych. Sąd

Najwyższy rozróżnia obowiązek pracodawcy zwrócenia się - w trybie art. 30 ust. 21

ustawy o związkach zawodowych - o udzielenie informacji, czy konkretny pracownik

korzysta z ochrony związkowej, od obowiązku nałożonego w art. 38 § 1 k.p. W

uzasadnieniu uchwały z dnia 23 listopada 2001 r., III ZP 16/01 (OSNAPiUS 2002 nr

12, poz. 283) wskazano, że obowiązek zwrócenia się o informację jest subsydiarny

(funkcjonalnie zależny) w stosunku do obowiązku przewidzianego w art. 38 k.p., bo

skoro w określonej sytuacji pracodawca nie ma powinności zwracania się do

zakładowej organizacji związkowej, gdyż pracownik (obiektywnie) nie jest

reprezentowany przez taką organizację, to naruszenie powinności z art. 30 ust. 21

8

ustawy o związkach zawodowych nie może być kwalifikowane jako naruszenie

przepisów o wypowiadaniu umów o pracę. Reprezentowanie pracownika przez

zakładową organizację związkową jest elementem obiektywnym, zatem naruszenie

art. 38 k.p nastąpiłoby tylko wówczas, gdyby pracodawca nie dokonał

zawiadomienia, mimo że pracownik był reprezentowany przez tę organizację. Skoro

procedura konsultacji zamiaru wypowiedzenia umowy o pracę z art. 38 k.p. nie

obejmuje obowiązku pracodawcy zwrócenia się do zakładowej organizacji

związkowej o informację o pracownikach korzystających z jej obrony, to ewentualne

uchybienie art. 30 ust. 21

ustawy o związkach zawodowych nie jest uchybieniem

art. 38 k.p. (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 23 stycznia 2002 r., I PKN 809/00,

OSNP 2004 nr 2, poz. 31; PiZS 2005 nr 5, s. 17 z glosą A. Wypych-Żywickiej i z

dnia 22 czerwca 2004 r., II PK 2/04, Monitor Prawniczy 2004 nr 14, s. 630).

Jest poza sporem, że powoda nie reprezentowała żadna z dwóch

działających u pozwanego pracodawcy zakładowych organizacji związkowych. Stąd

też obiektywnie wystąpił stan faktyczny, w którym pozwany nie miał obowiązku

przeprowadzenia konsultacji związkowej w trybie art. 38 § 1 k.p. Słusznie

orzekające w tej sprawie Sądy przyjęły, że dokonana przez pracodawcę konsultacja

była czynnością „zbędną". Nawet uznanie, że doszło do uchybienia przez

pozwanego obowiązkowi nałożonemu w art. 30 ust. 21

ustawy o związkach

zawodowych (na co powołuje się skarżący) nie oznacza wadliwości złożenia

powodowi oświadczenia o wypowiedzeniu warunków pracy i płacy w dniu 4

stycznia 2008 r. Tego dnia powód nie był bowiem - obiektywnie rzecz ujmując -

osobą objętą ochroną związkową (nie było zakładowej organizacji związkowej

reprezentującej jego prawa w rozumieniu art. 232

k.p.). Z tej przyczyny, wystąpienie

pracodawcy po tej dacie do obydwu organizacji związkowych z zapytaniem, czy

powód jest objęty ich ochroną, jest zdarzeniem pozbawionym doniosłości prawnej.

Z powyższych względów, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na

podstawie art. 39814

k.p.c., orzekając o kosztach postępowania kasacyjnego na

podstawie art. 102 w związku z art. 39821

k.p.c. oraz na mocy § 2 ust. 3 i § 13 ust. 4

pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

9

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze

zm.).

/tp/