IV CSK 450/08

Sygn. akt IV CSK 450/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 marca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSA Bogumiła Ustjanicz

Protokolant Bogumiła Gruszka

w sprawie z powództwa Parafii Ewangelicko – Augsburskiej w P.

przeciwko Miastu Ł.

o przywrócenie własności nieruchomości,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 18 marca 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 5 czerwca 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2

Parafia Ewangelicko-Augsburska w P. wystąpiła z powództwem przeciwko

Miastu Ł. przywrócenie własności gruntów o powierzchni 705 m2

, jako części

nieruchomości położonej w Ł., oznaczonej w ewidencji gruntów nr 10088, dla której

w Sądzie Rejonowym w Ł. prowadzona jest księga wieczysta Kw nr […].

Powódka podała, że podstawą dochodzonego roszczenia są przepisy ustawy

z dnia 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-

Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 73, poz. 323 ze zm.).

Wniesienie pozwu stało się konieczne, gdyż Parafia na podstawie przepisów

wspomnianej ustawy zwróciła się do Komisji Regulacyjnej w Warszawie

z wnioskiem o przywrócenie jej własności opisanych wyżej gruntów, ale zespół

orzekający tej Komisji nie uzgodnił orzeczenia.

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 2 kwietnia 2008 r. oddalił powództwo. Sąd

ten poczynił następujące ustalenia: Przedmiotowa nieruchomość jest aktualnie

własnością Miasta Ł. Przed drugą wojną światową była własnością Parafii

Ewangelicko-Augsburskiej w Ł. Prawomocnym postanowieniem Sądu Powiatowego

w Ł. z dnia 14.10.1971 r. orzeczono, że własność tej nieruchomości nabył w dniu

31 grudnia 1955 r. Skarb Państwa na podstawie art. 34 dekretu z dnia 8 marca

1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87), Decyzją

Wojewody Ł. z dnia 11 marca 1993 r. stwierdzono na podstawie art. 18 ust. 1

ustawy z dnia 10 maja 1990 r. Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie

terytorialnym i ustawie o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 i Nr

43, poz. 25) w zw. z art. 5 ust. 1 tej ustawy, że Miasto Ł. nabyło własność

przedmiotowej nieruchomości z mocy prawa.

Konsystorz Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w 1966 r. zrzekł się tej

i szeregu innych nieruchomości i podjął uchwałę, w której postanowiono zwrócić się

do Urzędu do Spraw Wyznań o przyznanie specjalnej dotacji inwestycyjnej

w wysokości 5.000.000 zł, która to dotacja stanowić miała rekompensatę za

zrzeczone nieruchomości.

3

W ocenie Sądu Rejonowego z uwagi na skutki prawomocnego

postanowienia Sądu Powiatowego w Ł. z dnia 14 października 1971 r. bez

uprzedniego uchylenia lub zmiany tego postanowienia strona powodowa nie może

skutecznie domagać się przywrócenia własności spornej nieruchomości. Nie była

ona bowiem przejęta na rzecz Skarbu Państwa na podstawie przepisów, o których

mowa w art. 40 ust. 1 pkt 1 i 3 powołanej wyżej ustawy z dnia 13 maja 1994 r.

Apelację powódki od powyższego orzeczenia Sąd Okręgowy w Ł. oddalił

wyrokiem z dnia 5 czerwca 2008 r.

Sąd Okręgowy w zasadzie podzielił ustalenia i ocenę prawną Sądu pierwszej

instancji z tym, że wskazał, iż nie doszło do skutecznego zrzeczenia się prawa

własności przez Konsystorz Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w 1966 r., gdyż

skuteczne zrzeczenie się własności nieruchomości – według obowiązującego

wówczas art. 179 § 1 k.c. wymagało zachowania formy aktu notarialnego, a takiego

aktu nie sporządzono. Jednakże Sąd Okręgowy potwierdził ustalenie co do tego, że

Konsystorz podjął uchwałę o zrzeczeniu w zamian za pieniężną rekompensatę

i uznał, że istnieje wysoki stopień prawdopodobieństwa, graniczący z pewnością,

że powódka otrzymała przyrzeczoną kwotę. Sąd Okręgowy stwierdził, że omawiana

kwestia nie miała decydującego wpływu na treść rozstrzygnięcia. Istotną

okolicznością jest natomiast fakt, że Skarb Państwa nabył własność spornych

gruntów na podstawie art. 34 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach

opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87). Z uwagi na skutki tego

prawomocnego postanowienia, bez jego uprzedniego uchylenia lub zmiany strona

powodowa nie może skutecznie domagać się przywrócenia własności spornej

nieruchomości. Sąd Okręgowy podzielił w tej kwestii pogląd wyrażony w uchwale

Sądu Najwyższego z dnia 21 grudnia 2006 r. sygn. Akt III CZP 123/06, że własność

nieruchomości nabytej przez Skarb Państwa na podstawie art. 34 ust. 1 pkt 1

dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U.

Nr 13, poz. 87 ze zm.), a następnie przez jednostkę samorządu terytorialnego na

podstawie art. 60 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. – Przepisy

wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz. U. Nr 133,

poz. 872 ze zm.), nie podlega przywróceniu kościelnej osobie prawnej na

podstawie art. 40 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do

4

Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 73,

poz. 323 ze zm.).

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Okręgowego strona powodowa

zarzuciła naruszenie prawa materialnego: art. 40 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 45

ust. 2 ustawy z dnia 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-

Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej przez niezastosowanie tego przepisu

do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego i uznanie, że przejęcie nieruchomości

przez zasiedzenie (przemilczenie) stwierdzone postanowieniem sądu na mocy

art. 34 ust. 1 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych

i poniemieckich nie spełnia hipotezy tego przepisu, gdyż nie jest przejęciem

nieruchomości bez tytułu prawnego w sytuacji, w której art. 45 ust. 2 wymienionej

ustawy przewiduje, że postępowanie regulacyjne (w tym postępowanie sądowe po

zakończeniu postępowania przed Komisją Regulacyjną) może toczyć się odnośnie

do nieruchomości, w stosunku do której uprzednio postępowanie sądowe ani

administracyjne o przywrócenie prawa własności nie toczyło się, a zatem nie ma

potrzeby wznawiania odpowiednich postępowań wywłaszczeniowych;

Art. 21 ust. 1 i 2 Konstytucji RP oraz art. 1 Protokołu 1 do Konwencji

o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 20 marca 1952 r.

poprzez oddalenie apelacji i – w konsekwencji – utrzymanie wyroku nie

przyznającego powódce ani nieruchomości zamiennej ani odszkodowania

w sytuacji, w której prawo własności spornej nieruchomości służące

poprzedniczce prawnej powódki przed wydaniem - z rażącym naruszeniem prawa

– postanowienia Sądu Powiatowego w Ł. z dnia 14 października 1971 r. było

bezsporne, a powódka nigdy nie otrzymała rekompensaty za przejęte mienie.

Zarzucono także naruszenie przepisów postępowania: art. 233 § 1 k.p.c. na skutek

dokonania oceny nie znajdującej oparcia w materiale dowodowym, jakoby na

rzecz Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego nastąpiła wypłata odszkodowania za

mienie objęte pozwem w sytuacji, gdy w aktach postępowania dowodów na taką

wypłatę brak, a Sąd uznał tę okoliczność za udowodnioną wobec „wysokiego

stopnia prawdopodobieństwa graniczącego z pewnością”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Oceniając zarzut naruszenia art. 40 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 45 ust. 2

ustawy z dnia 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-

Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej należy zauważyć, że w tej kwestii

w identycznej sprawie Sąd Najwyższy wypowiadał się już wcześniej w uchwale

z dnia 21 grudnia 2006 r. III CZP 123/06 i w wyroku z dnia 30 listopada 2007 r.,

IV CSK 296/07.

Zgodnie z art. 40 ust. 1 pkt 4 powołanej ustawy postępowanie regulacyjne

o przywrócenie własności nieruchomości, które były własnością kościelnych osób

prawnych, dotyczy przywrócenia własności tylko nieruchomości przejętych we

władanie państwowych jednostek organizacyjnych bez tytułu prawnego. W sytuacji,

w której w przypadku spornej nieruchomości prawo własności Skarbu Państwa

zostało potwierdzone prawomocnym postanowieniem Sądu Powiatowego w Ł. z

dnia 14 października 1971 r. nie można uznać, że nabycie to odbyło się bez tytułu

prawnego. Do czasu pozbawienia tego prawomocnego postanowienia mocy

prawnej, zgodnie z art. 365 k.p.c. wiąże ono bowiem nie tylko strony i sąd który je

wydał, ale również inne organy państwowe, a także organy administracji publicznej.

Z art. 45 ust. 2 tej ustawy wynika tyle tylko, że w razie nieuzgodnienia

orzeczenia przez zespół orzekający uczestnicy postępowania regulacyjnego mogą

wystąpić na drogę sądową, ale dla skuteczności roszczenia musi zachodzić

podstawa prawna do przywrócenia własności.

Prawomocne postanowienie sądu stwierdzające nabycie przez Skarb

Państwa w drodze zasiedzenia własności nieruchomości stanowiącej przed dniem

1 września 1939 r. własność parafii Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, do czasu

pozbawienia takiego postanowienia mocy prawnej, wyłącza możliwość uznania

takiej nieruchomości za nieruchomość nabytą bez tytułu prawnego w rozumieniu

art. 40 ust. 1 pkt 4 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-

Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej. Z postanowienia tego wynika,

że Skarb Państwa nabył przedmiotową nieruchomość zgodnie z prawem.

Jeżeli więc w obrocie prawnym istnieje takie prawomocne postanowienie, to nawet

przedstawienie w postępowaniu regulacyjnym wszczętym na podstawie powołanej

wyżej ustawy dowodów wskazujących na to, że państwowe jednostki organizacyjne

6

przejęły przedmiotową nieruchomość bez tytułu prawnego nie może prowadzić do

uznania, że mamy do czynienia z nieruchomością, o której mowa w art. 40 ust. 1

pkt 4 tej ustawy. Wprawdzie przepis ten wskazuje, że jeżeli przejęcie

nieruchomości we władanie nastąpiło bez tytułu prawnego, to późniejsze

ustawodawstwo konwalidujące to przejęcie nie ma znaczenia, jednakże regulacja ta

nie może być rozumiana w ten sposób, że także późniejsze prawomocne

orzeczenia sądu, nie mają żadnego znaczenia dla oceny tytułu nabycia

nieruchomości przez Skarb Państwa. Przepisy omawianej ustawy, jako przepisy

o charakterze szczególnym powinny być wykazane w sposób ścisły. Nie ma więc

żadnych podstaw do stawiania na równi „późniejszego ustawodawstwa”, o którym

mowa w art. 40 ust. 1 pkt 4 z późniejszym orzeczeniem sądu. Orzeczenie Sądu

zostaje wydane po przeprowadzeniu ustaleń, które stanowią podstawę dla

rozstrzygnięcia, wiążącego w razie prawomocności takiego orzeczenia osoby

i organy państwowe, zgodnie z art. 365 k.p.c. Kwestionowanie tych ustaleń w innym

postępowaniu bez wzruszenia prawomocnego orzeczenia godziłoby w podstawowe

zasady na których oparty jest wymiar sprawiedliwości, gdyż czyniłoby w istocie

fikcje z prawomocnych orzeczeń, które możnaby wzruszać w dowolny sposób.

Jeżeli Skarb Państwa nabył przedmiotową nieruchomość zgodnie z prawem, to

nabycie tej nieruchomości przez Miasto Ł. jest skuteczne także wobec powodowej

Parafii. Zatem, zarzut naruszenia art. 40 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 45 ust. 2

ustawy z dnia 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-

Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej nie znajduje uzasadnienia. Chybiony

jest także zarzut naruszenia art. 21 ust. 1 i 2 Konstytucji RP oraz art. 1 Protokołu 1

do Konwencji o ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 20

marca 1952 r. na skutek nieprzyznania powódce ani nieruchomości zamiennej ani

odszkodowania.

Orzeczenie Sądu Powiatowego w Ł. z dnia 14 października 1971 r. stwierdzało, że

Skarb Państwa nabył własność spornej nieruchomości na podstawie art. 34 dekretu

z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Przepis ten

przewidywał konsekwencje na wypadek jeżeli osoby, które opuściły majątek w

związku z wojną, w ciągu 10 lat licząc od końca roku kalendarzowego, w którym

wojna została ukończona nie przejawiły inicjatywy w odzyskaniu swojego majątku.

7

W takim przypadku Skarb Państwa nabywał własność tego majątku przez

zasiedzenie (przemilczenie). Powołane w skardze kasacyjnej przepisy Konstytucji i

Protokołu 1 do Konwencji o ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności nie

zakazują nabywania przez Skarb Państwa własności nieruchomości w drodze

zasiedzenia, nie przewidują także w takim wypadku rekompensaty ze strony

Skarbu Państwa na rzecz osoby, której prawo własności uprzednio przysługiwało.

Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. na skutek oceny dokonanej przez Sąd drugiej

instancji, że istnieje wysoki stopień prawdopodobieństwa, graniczący z pewnością,

że powódka otrzymała pieniężną rekompensatę za mienie objęte pozwem jest

zarzutem dotyczącym ustaleń faktycznych i wobec treści art. 3983

§ 3 k.p.c. należy

go uznać za niedopuszczalny.

Z powyższych względów na mocy art. 39814

k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak

w sentencji wyroku.