I UK 269/08

Wyrok z dnia 24 marca 2009 r.

I UK 269/08

Brak wniosku nauczyciela o rozwiązanie stosunku pracy i podjęcie przez

niego zatrudnienia po rozwiązaniu tego stosunku pracy na podstawie art. 20

ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst:

Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.) nie stanowią przeszkody do nabycia

prawa do emerytury na mocy art. 88 ust. 1 i 1a tej Karty.

Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie SN: Józef Iwulski (spra-

wozdawca), Roman Kuczyński.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 marca

2009 r. sprawy z odwołania Aliny S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-

Oddziałowi w B. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wy-

roku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 1 lipca 2008 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 9 stycznia 2008 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

Wojewódzki w B. odmówił Alinie S. prawa do emerytury nauczycielskiej z uwagi na

brak wymaganego stażu ubezpieczeniowego. Organ rentowy za udowodniony przez

wnioskodawczynię staż uznał okres 28 lat, 9 miesięcy i 19 dni. Wyrokiem z dnia 4

kwietnia 2008 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łomży

zmienił tę decyzję i przyznał wnioskodawczyni prawo do emerytury od dnia 1 paź-

dziernika 2007 r.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że wnioskodawczyni po ukończeniu szesna-

stego roku życia mieszkała razem z rodzicami prowadzącymi gospodarstwo rolne o

powierzchni około 8 hektarów w miejscowości G. (gmina T.). Jej starsi bracia oraz

siostra pracowali poza gospodarstwem. Wnioskodawczyni uczyła się wówczas w Te-

chnikum Przemysłu Spożywczego w B., do której dojeżdżała codziennie samocho-

2

dem. Do szkoły wyjeżdżała około godziny 600

, a wracała w godzinach popołudnio-

wych (1500

-1700

). W okresie od 24 lutego 1975 r. do 23 lipca 1977 r. wnioskodaw-

czyni pomagała w gospodarstwie rolnym rodziców i jednocześnie uczyła się. Przed i

po zajęciach szkolnych zajmowała się oporządzaniem zwierząt, jak również wykony-

wała prace polowe (w czasie żniw, wykopków, sianokosów).

Przy takich ustaleniach faktycznych Sąd Okręgowy uznał, że okres pracy

wnioskodawczyni w gospodarstwie rolnym jej rodziców od 24 lutego 1975 r. do 23

lipca 1977 r. należy doliczyć do jej ubezpieczeniowego stażu pracy, skoro z materiału

dowodowego sprawy wynika, iż pracowała stale przy obrządku inwentarza oraz przy

innych pracach w wymiarze co najmniej czterech godzin każdego dnia. Zdaniem

Sądu Okręgowego, nie była to praca dorywcza w okresach nasilonych prac sezono-

wych, lecz wnioskodawczyni świadczyła ją w celu zaspokojenia potrzeb własnych i

rodziny, zwłaszcza że ze względu na sytuację rodzinną (rodzeństwo wnioskodaw-

czyni nie mieszkało w gospodarstwie) pomoc rodzicom mogła świadczyć tylko ona. Z

tego względu Sąd Okręgowy przyjął, że - po uwzględnieniu spornego okresu - wnio-

skodawczyni spełniła warunek dotyczący stażu wymaganego przez art. 88 ustawy z

dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97,

poz. 674 ze zm.). Sąd pierwszej instancji ponadto uznał, że stosunek pracy wniosko-

dawczyni uległ rozwiązaniu z dniem 31 sierpnia 2007 r. z powodu likwidacji Szkoły

Podstawowej w S., a więc w trybie określonym w art. 20 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczy-

ciela. Te okoliczności - zdaniem Sądu Okręgowego - świadczą o spełnieniu warun-

ków uzyskania prawa do emerytury na podstawie art. 46 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) w związku z art. 88 Karty Nauczyciela.

Wyrokiem z dnia 1 lipca 2008 r. [...] Sąd Apelacyjny w Białymstoku oddalił ape-

lację organu rentowego od wyroku Sądu pierwszej instancji. Zdaniem Sądu Apelacyj-

nego, poza sporem jest, że stosunek pracy łączący wnioskodawczynię ze Szkołą

Podstawową w S. uległ rozwiązaniu w dniu 31 sierpnia 2007 r. na skutek likwidacji

szkoły i dlatego ubezpieczona w dacie złożenia wniosku o emeryturę (12 paździer-

nika 2007 r.) spełniała warunek rozwiązania stosunku pracy przewidziany w art. 88

Karty Nauczyciela. Sąd Apelacyjny w pełni podzielił ustalenia Sądu Okręgowego co

do tego, że w spornym okresie wnioskodawczyni stale i systematycznie pracowała co

najmniej cztery godziny dziennie w gospodarstwie rolnym jej rodziców, stąd też do-

puszczalne było zaliczenie tej pracy w zakresie niezbędnym do uzupełnienia okresu

3

zatrudnienia wymaganego do przyznania emerytury w oparciu o art. 10 ust. 1 pkt 3

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zdaniem

Sądu odwoławczego, w kwestii ustalenia, że było możliwe łączenie przez wniosko-

dawczynię nauki w szkole z pracą w gospodarstwie rolnym, na pełne uznanie zasłu-

gują zarówno wyjaśnienia samej wnioskodawczyni, jak i zeznania świadków.

Wyrok Sądu Apelacyjnego organ rentowy zaskarżył w całości skargą kasa-

cyjną, zarzucając naruszenie: 1) art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, „poprzez błędne

przyjęcie polegające na uznaniu, że wnioskodawczyni spełnia wszystkie warunki do

przyznania jej prawa do świadczenia emerytalnego - emerytury nauczycielskiej, tj.

posiada wymagany 30-letni okres zatrudnienia, w tym 20-letni okres pracy nauczy-

cielskiej oraz rozwiązała stosunek pracy na swój wniosek”, podczas gdy w dacie zło-

żenia wniosku o emeryturę nie spełniała wszystkich warunków przewidzianych w art.

88 ust. 1 Karty Nauczyciela, skoro pozostawała w zatrudnieniu od 1 września 2007 r.

oraz nie legitymowała się trzydziestoletnim stażem ubezpieczeniowym; 2) art. 47714

§ 1 k.p.c., przez oddalenie apelacji organu rentowego pomimo zaistnienia podstaw

do jej uwzględnienia.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ rentowy wywiódł w szczególności, że

określone w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela warunki legitymowania się

trzydziestoletnim okresem zatrudnienia i dwudziestoletnim okresem pracy w szcze-

gólnym charakterze muszą być spełnione w dacie rozwiązania przez nauczyciela

stosunku pracy. Zatem, aby możliwe było przejście na emeryturę, w pierwszym rzę-

dzie muszą być spełnione oba warunki dotyczące stażu pracy, a następnie powinien

zostać rozwiązany stosunek pracy. Zdaniem skarżącego, prawa do emerytury nie

można przyznać ubezpieczonemu nauczycielowi, jeżeli w dacie złożenia wniosku o

emeryturę nie był spełniony którykolwiek z tych warunków. Według organu rento-

wego, w przedmiotowej sprawie stosunek pracy nie został rozwiązany na wniosek

nauczyciela, natomiast w dacie złożenia wniosku o emeryturę ubezpieczona pozosta-

wała w zatrudnieniu, co sama przyznała przed Sądem Apelacyjnym, wyjaśniając, iż

od 1 września 2007 r. otrzymała zatrudnienie „z litości”, ponieważ ma na utrzymaniu

sześcioro dzieci. Zdaniem organu rentowego, doliczenie wnioskodawczyni okresu

pracy w gospodarstwie rolnym do stażu zatrudnienia było wadliwe skoro w spornym

okresie ubezpieczona „pobierała naukę” w szkole średniej znajdującej się w miejsco-

wości oddalonej o 49 kilometrów od miejsca zamieszkania. Stąd trudno zakładać, że

wnioskodawczyni pracowała co najmniej cztery godziny dziennie w gospodarstwie

4

rolnym. Co najwyżej, ubezpieczona doraźnie pomagała rodzicom w prowadzeniu

gospodarstwa. Skarżący zarzucił Sądowi odwoławczemu pominięcie tego, że emery-

tura nauczycielska z art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela przysługuje tylko temu nauczy-

cielowi, który rozwiązał na swój wniosek stosunek pracy, a prawo do tej emerytury

nauczyciel nabywa dopiero po rozwiązaniu stosunku pracy, stąd istotna jest data roz-

wiązania umowy o pracę. Ponieważ wnioskodawczyni nie legitymowała się trzydzie-

stoletnim ogólnym stażem zatrudnienia i nie rozwiązała stosunku pracy na swój wnio-

sek, to nie spełniła wszystkich przesłanek przyznania prawa do emerytury.

Wskazując na powyższe organ rentowy wniósł o uchylenie i zmianę zaskarżo-

nego wyroku przez oddalenie odwołania oraz o zasądzenie od wnioskodawczyni

kosztów zastępstwa procesowego, a dodatkowo w razie uwzględnienia skargi kasa-

cyjnej - na podstawie art. 415 k.p.c. - o „orzeczenie obowiązku zwrotu emerytury”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Bezzasadny jest zarzut obrazy prawa procesowego (art. 47714

§ 1 k.p.c.), po-

legającej - według skarżącego - na oddaleniu przez Sąd drugiej instancji apelacji or-

ganu rentowego. Zgodnie z tym przepisem, sąd oddala odwołanie wówczas, gdy nie

ma podstaw do jego uwzględnienia. Skoro Sąd odwoławczy (podobnie, jak Sąd

Okręgowy) doszedł do przekonania, że odwołanie wnioskodawczyni od decyzji or-

ganu rentowego zasługiwało na uwzględnienie, bowiem ubezpieczona spełniła

wszystkie warunki nabycia prawa do emerytury określone przez normy prawa mate-

rialnego, to postąpił zgodnie ze wskazanym przepisem i oddalił apelację organu ren-

towego od korzystnego dla wnioskodawczyni rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instan-

cji.

Nietrafny jest także zarzut naruszenia art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela w zakre-

sie, w którym skarżący zarzuca błędne uznanie, że wnioskodawczyni spełniła waru-

nek przyznania jej emerytury nauczycielskiej polegający na posiadaniu wymaganego

stażu ubezpieczeniowego. W tym przedmiocie skarżący w istocie kwestionuje ustale-

nia faktyczne przyjęte za podstawę wyroku Sądu Apelacyjnego, że wnioskodawczyni

w spornym okresie stale, przez co najmniej cztery godziny każdego dnia pracowała w

gospodarstwie rolnym rodziców. Dla oceny podniesionego w skardze zarzutu obrazy

art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela w tym przedmiocie miarodajne jest ustalenie, zgodnie

z którym w okresie od 24 lutego 1975 r. do 23 lipca 1977 r. wnioskodawczyni pra-

5

cowała we wskazany sposób w gospodarstwie rolnym rodziców (art. 39813

§ 2 k.p.c.).

To zaś pozwala na doliczenie okresu pracy rolniczej do stażu wymaganego dla naby-

cia przez wnioskodawczynię emerytury nauczycielskiej na zasadach przewidzianych

w art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

nych, bowiem przez okres zatrudnienia wymagany do przyznania emerytury na pod-

stawie art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela rozumie się okresy składkowe i nieskładkowe

oraz okresy pracy w gospodarstwie rolnym wymienione w art. 6, art. 7 i art. 10 ust. 1

tej ustawy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2002 r., II UKN 337/01,

OSNP 2004 nr 1, poz. 8). W konsekwencji nietrafny jest zarzut, że w dacie rozwiąza-

nia stosunku pracy i w dacie złożenia wniosku o emeryturę, wnioskodawczyni nie

legitymowała się łącznym trzydziestoletnim stażem ubezpieczeniowym.

Zgodnie z art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, nauczyciele mający trzydziestoletni

okres zatrudnienia, w tym dwudziestu lat wykonywania pracy w szczególnym charak-

terze, mogą - po rozwiązaniu stosunku pracy na swój wniosek - przejść na emery-

turę. Nie ma wątpliwości, że w stanie faktycznym sprawy nie doszło do rozwiązania

stosunku pracy na wniosek ubezpieczonej. Jednakże, oceny prawnej stanu faktycz-

nego sprawy należy dokonać na podstawie art. 88 ust. 1a Karty Nauczyciela, zgodnie

z którym nauczyciele spełniający warunki co do stażu pracy (zarówno ogólnego, jak i

w szczególnym charakterze) mogą przejść na emeryturę również w przypadku roz-

wiązania stosunku pracy lub jego wygaśnięcia w okolicznościach określonych w art.

20 ust. 1, 5c i 7 tej Karty. W myśl art. 20 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela, dyrektor

szkoły rozwiązuje z nauczycielem stosunek pracy w razie całkowitej likwidacji szkoły.

Taka sytuacja miała miejsce w ustalonym przez Sądy stanie faktycznym sprawy. Nie-

trafne jest twierdzenie skarżącego, że rozwiązanie stosunku pracy, uprawniające do

uzyskania emerytury na podstawie art. 88 ust. 1 i 1a Karty Nauczyciela musi zawsze

nastąpić na wniosek nauczyciela. Wręcz odwrotnie, rozwiązanie stosunku pracy z

nauczycielem w okolicznościach określonych w art. 20 ust. 1 pkt 1 Karty Nauczyciela

następuje bez wniosku nauczyciela, a z reguły wbrew jego woli. Decyzje o likwidacji

szkoły i w konsekwencji o rozwiązaniu stosunku pracy z zatrudnionym w niej nauczy-

cielem są niezależne od jego woli i podejmują je odpowiednie organy oraz pracodaw-

ca. Skoro nabycie prawa do emerytury na podstawie art. 88 Karty Nauczyciela nastę-

puje według stanu istniejącego w dacie złożenia wniosku (wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 8 lutego 2000 r., II UKN 376/99, OSNAPiUS 2001 nr 14, poz. 467), to należy

uznać, że do tej daty powinno nastąpić rozwiązanie stosunku pracy z nauczycielem

6

legitymującym się wymaganym stażem pracy. W przypadku rozwiązania stosunku

pracy na podstawie art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, rozwiązanie stosunku pracy nie

musi jednak nastąpić „na wniosek” nauczyciela. Nie ma wątpliwości, że w dniu 12

października 2007 r. wnioskodawczyni spełniała te warunki, gdyż legitymowała się

wymaganym stażem (ogólnym i kwalifikowanym), a stosunek pracy, w jakim pozosta-

wała ze zlikwidowaną Szkołą Podstawową w S., został rozwiązany z dniem 31 sierp-

nia 2007 r.

Zdaniem Sądu Najwyższego, nie ma wpływu na ocenę prawną okoliczności

sprawy, to że wnioskodawczyni po ustaniu zatrudnienia w Szkole Podstawowej w S.

w dniu 31 sierpnia 2007 r., następnego dnia (1 września 2007 r.) podjęła zatrudnienie

w innej placówce oświatowej. Nie można bowiem wymagać od nauczyciela, z którym

nastąpiło rozwiązanie stosunku pracy, aby pozostawał bez pracy (w istocie bez środ-

ków utrzymania) do czasu zakończenia postępowania w przedmiocie przyznania

prawa do emerytury. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy organ rentowy odmó-

wił przyznania tego świadczenia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 października

1999 r., II UKN 149/99, OSNAPiUS 2001 nr 2, poz. 46). W ocenie Sądu Najwyższe-

go, w ogóle nie jest istotne, czy nauczyciel, z którym rozwiązano stosunek pracy na

podstawie art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, podjął następnie zatrudnienie (obojętne,

czy w charakterze nauczyciela, czy inną pracę), czy też pozostawał bez pracy.

Istotne jest, że do dnia rozwiązania stosunku pracy spełnił warunki dotyczące okre-

sów zatrudnienia i pracy w szczególnym charakterze określone w art. 88 Karty Nau-

czyciela (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2001 r., II UKN 626/00, OSNP

2003 nr 16, poz. 390). Przepis art. 88 Karty Nauczyciela jest regulacją szczególną i

dlatego musi być interpretowany ściśle. Wynika z jego treści, że uzyskanie prawa do

emerytury zależy od posiadania statusu „nauczyciela” (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 16 lutego 2005 r., I UK 184/04, OSNP 2006 nr 1-2, poz. 22). Nie chodzi jednak

o to, że ma być nauczycielem w chwili złożenia wniosku o emeryturę, gdyż oznacza-

łoby to, iż musi złożyć wniosek przed rozwiązaniem stosunku pracy. Z reguły wniosek

jest składany po rozwiązaniu stosunku pracy, a więc w tym momencie ubezpieczony

jest już byłym nauczycielem. Przy ocenie, czy spełniony jest warunek „posiadania

statusu nauczyciela” należy oceniać stan rzeczy istniejący w dacie rozwiązania nau-

czycielskiego stosunku pracy, a więc czy w tym momencie są spełnione pozostałe

przesłanki prawa do emerytury z art. 88 Karty Nauczyciela. Inaczej mówiąc, podjęcie

zatrudnienia po rozwiązaniu z nauczycielem stosunku pracy na podstawie art. 20 ust.

7

1 Karty Nauczyciela nie stanowi przeszkody do nabycia prawa do emerytury na pod-

stawie art. 88 ust. 1 i 1a tej Karty (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia

2 grudnia 2003 r., III AUa 1944/02, OSA 2005 nr 1, poz. 1). Z tego powodu, podjęcie

przez ubezpieczoną pracy w innej szkole, po rozwiązaniu w dniu 31 sierpnia 2007 r.

stosunku pracy nauczycielskiej, w czasie trwania którego zostały spełnione prze-

słanki nabycia prawa do emerytury na podstawie art. 88 Karty Nauczyciela dotyczące

stażu pracy, a także kontynuowanie tego nowego zatrudnienia w dacie złożenia wnio-

sku o emeryturę nauczycielską, nie wyklucza nabycia prawa do tego świadczenia.

Z powyższych przyczyn, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną organu ren-

towego jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw (art. 39814

k.p.c.).

========================================