II CSK 471/08

Sygn. akt II CSK 471/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 kwietnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Marian Kocon

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - reprezentowanego

przez Nadleśniczego Nadleśnictwa K.

przeciwko E. Spółce Akcyjnej w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 3 kwietnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 7 maja 2008 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w pkt II i III oraz sprawę w tym

zakresie przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Skarb Państwa – Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe

Nadleśnictwo K. wniosło o zasądzenie od „E.” S.A. w P. kwoty 329.877,43 złotych z

ustawowymi odsetkami i kosztami procesu z tytułu bezumownego korzystania z

jego nieruchomości w okresie od lipca 2005 r. do marca 2007 r. Pozwana wniosła o

oddalenie powództwa.

Wyrokiem z dnia 24 stycznia 2008 r. Sąd Okręgowy w P. zasądził od

pozwanej na rzecz powoda 329.877,43 zł z ustawowymi odsetkami od 25 kwietnia

2007 r. do dnia zapłaty oraz orzekł o kosztach procesu. Sąd Okręgowy ustalił,

że Skarb Państwa jest właścicielem nieruchomości leśnych położonych w ośmiu

gminach i oddanych w zarząd Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy

Państwowe Nadleśnictwo K. Na tych nieruchomościach w latach 1960-1980

wzniesiono słupy energetyczne i rozpięto pomiędzy nimi linie elektroenergetyczne

wykorzystywane do przesyłania energii elektrycznej przez przedsiębiorstwo

pozwanego. Na początku 2006 r. strony wykonały inwentaryzację linii

elektroenergetycznych położonych na nieruchomościach powoda. Na pasie pod

liniami nie jest prowadzona gospodarka leśna. Dnia 9 sierpnia 2006 r. powód

wezwał pozwaną do wykazania tytułu prawnego do władania nieruchomościami

powoda, a dnia 5 grudnia 2006 r. – do zapłaty wynagrodzenia za bezumowne

korzystanie z nieruchomości. Pozwana jest następcą prawnym Zakładu

Energetycznego P. Przedsiębiorstwa Państwowego w P. Sąd Okręgowy, ustalając

stan faktyczny, pominął dowody w postaci kserokopii dokumentów przedłożonych

przez pozwaną.

Zdaniem Sądu Okręgowego, pozwana nie udowodniła, że urządzenia

energetyczne zostały wybudowane na podstawie decyzji administracyjnych

wydanych na podstawie ustaw wywłaszczeniowych. Pozwana nie przedstawiła też

decyzji lub zezwoleń wydanych w trybie art. 7, 14 i 17 ustawy z dnia 20 grudnia

1949 r. o państwowym gospodarstwie leśnym (Dz. U. Nr 63, poz. 494).

Naruszyła zatem prawo własności powoda w sposób bezprawny. Naruszenie to nie

pozbawiło powoda władztwa nad nieruchomością. Powodowi mogłoby przysługiwać

roszczenie negatoryjne na podstawie art. 222 § 2 k.c. Takie roszczenie

3

w okolicznościach sprawy nie byłoby jednak zasadne. Nie oznacza to wszakże,

zdaniem Sądu Okręgowego, bezzasadności roszczeń uzupełniających.

Sąd Okręgowy stwierdził, że przewidziane w art. 224 i 225 w związku z art. 230 k.c.

roszczenie o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości przez

przedsiębiorstwo energetyczne znajduje uzasadnienie w art. 352 § 2 k.c., zaś

pozwana korzystała z nieruchomości powoda w złej wierze. Powodowi należy się

zatem wynagrodzenie w takiej wysokości, w jakiej mógłby je uzyskać, gdyby rzecz

wynajął lub wydzierżawił czy oddał w odpłatne używanie na podstawie innego

stosunku prawnego. Sąd Okręgowy uznał też, że żądanie powoda nie narusza art.

5 k.c., pozwana bowiem nie podała konkretnej zasady współżycia społecznego

naruszonej przez powoda. Nie jest zaś wystarczające wskazanie przez pozwaną,

że urządzenia energetyczne służą do wykonywania przez niego zadania

o charakterze użyteczności publicznej, jakim jest zaopatrywanie ludności w energię

elektryczną.

Pozwana w apelacji od wyroku Sądu Okręgowego zarzuciła naruszenie art.

224 i 225 w związku z art. 230 k.c., art. 233 § 1 i art. 328 § 2 k.p.c. oraz art. 5 k.c.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 18 marca 2008 r. (I) sprostował oznaczenie

strony powodowej, (II) zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że powództwo

oddalił i zasądził od powoda na rzecz pozwanej kwotę 7.200 złotych oraz (III)

zasądził od powoda na rzecz pozwanej kwotę 21.894 złotych tytułem zwrotu

kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny uznał zasadność zarzutu dowolnej oceny dowodów

polegającego na pominięciu przedstawionych przez pozwaną dokumentów

uznanych za mało czytelne lub przedstawionych w postaci odbitek

kserograficznych.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, jest oczywiste, że potrzeba wydania takiej

decyzji na podstawie art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie

wywłaszczania nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.)

nie zachodziła w wypadku, gdy inwestycja była realizowana na gruncie

państwowym. Do legalności inwestycji przesyłowej na gruncie państwowym

wystarczające było zatem uzyskanie lokalizacji szczegółowej. Przeprowadzenie

4

takiej inwestycji nie rodziło żadnych skutków cywilnoprawnych. Sąd Apelacyjny

podkreślił, że państwowe gospodarstwo leśne wyraziło zgodę na wstęp na grunt,

budowę sieci energetycznej i dostęp zakładu energetycznego do urządzeń już po

zakończeniu inwestycji. Do wybudowania linii energetycznej na terenie leśnym

konieczne też było uzyskanie decyzji Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego,

wydanej z powołaniem art. 7 i 17 ustawy o państwowym gospodarstwie leśnym,

a pozwana przedłożyła szereg takich decyzji. Nie jest więc stanowisko Sądu

Okręgowego o bezprawnym wybudowaniu linii energetycznej przez poprzednika

prawnego pozwanej i korzystaniu z gruntu w złej wierze.

Zakład Energetyczny P. w P. został przekształcony w jednoosobową spółkę

akcyjną Skarbu Państwa dnia 12 lipca 1993 r. na podstawie ustawy z dnia 5 lutego

1993 r. o przekształceniach własnościowych niektórych przedsiębiorstw

państwowych o szczególnym znaczeniu dla gospodarki państwa (Dz. U. Nr 16, poz.

69). Pozwana „E.” S.A. nabyła wszystkie uprawnienia przyznane przedsiębiorstwu

państwowemu Zakład Energetyczny w P., również w zakresie korzystania z

gruntów koniecznych do utrzymania dostaw energii elektrycznej odbiorcom.

Oceniając aktualny charakter stosunków własnościowych stron

procesowych, Sąd Apelacyjny uznał, że słupy energetyczne i sieci przesyłowe

stanowią część składową przedsiębiorstwa przesyłowego i jego własność na

podstawie art. 49 k.c. Pozwana ma zatem prawo do korzystania z nieruchomości

będąc właścicielem urządzeń energetycznych, zaś powód ma prawo do korzystania

z nieruchomości oddanej mu w zarząd zgodnie z jej społeczno gospodarczym

przeznaczeniem. Nie ma podstaw do wartościowania czy różnicowania tych praw

ze względu na status prawny każdej ze stron.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, powód nie posiada legitymacji do domagania

się wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości, bowiem decyzją

administracyjną utracił prawo do prowadzenia na nich gospodarki leśnej. Skutkiem

takiej decyzji było ograniczenie prawa własności nieruchomości przez ustanowienie

trwałego obowiązku znoszenia przez właściciela stanu ukształtowanego

przebiegiem zainstalowanego urządzenia przesyłowego. Ze względu na funkcję

przewidzianego ograniczenia własności nieruchomości, należące do istoty tego

5

ograniczenia obowiązki ciążą na każdoczesnym właścicielu nieruchomości, wobec

każdoczesnego przedsiębiorcy przesyłowego (wyrok SN z dnia 9 marca 2007 r.,

II CSK 457/06; wyrok SN z dnia 9 stycznia 2008 r., II CSK 432/07).

Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa w skardze kasacyjnej zaskarżyła

wyrok Sądu Apelacyjnego w pkt II i III, zarzucając naruszenie prawa materialnego,

mianowicie art. 7 i 17 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1949 r. o państwowym

gospodarstwie leśnym, art. 30 ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o planowaniu

przestrzennym (Dz. U. Nr 7, poz. 47 ze zm.), art. 6 k.c. oraz art. 352 § 2 w związku

z art. 224 § 2 i art. 225 k.c., a także przepisów postępowania, mianowicie art. 231

i 232 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W niniejszej sprawie powstaje pytanie, czy sposób, w jaki Sąd Apelacyjny

doszedł do wskazanych w uzasadnieniu ustaleń faktycznych, był prawidłowy.

Tego rodzaju wadliwości zostały wskazane w skardze kasacyjnej. Wobec tego

należy mieć na uwadze w toku dalszych rozważań, że w postępowaniu ze skargi

kasacyjnej jest niedopuszczalne badanie zasadności dokonanych ustaleń

faktycznych i dowodów. Wynika to z art. 3983

§ 3 k.p.c., który wprawdzie nie

wymienia expressis verbis przepisów, których naruszenie, w związku z ustalaniem

faktów i przeprowadzaniem dowodów, nie może być przedmiotem zarzutów

wypełniających drugą podstawę kasacyjną, to jednak, jak przyjmuje się

w orzecznictwie (por. m. in. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2005 r.,

III CSK 13/05, OSNC 2005, nr 4, poz. 76; z dnia 26 kwietnia 2006 r., V CSK 11/06,

niepubl.; z dnia z dnia 11 maja 2007 r., V CSK 456/06, OSNC 2008, nr 6, poz. 65)

nie ulega wątpliwości, że obejmuje on art. 233 § 1 k.p.c. Do tej grupy należy

również zaliczyć przepisy regulujące ustalanie faktów w sposób określany

w doktrynie jako „ustalanie bezdowodowe”. Z tego względu z zakresu drugiej

podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 3 k.p.c. wyłączone są np. art. 229 i 230 k.p.c.

(tak też Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 30 czerwca 2006 r., V CSK 146/06,

niepubl.; w wyroku z dnia 10 stycznia 2008 r., IV CSK 404/07, niepubl.).

Te same przyczyny usprawiedliwiałyby oddalenie zarzutu naruszenia art. 231

k.p.c., dopuszczającego uznanie za ustalone określonych faktów, mających istotne

6

znaczenie dla rozstrzygnięcia prawy, jeżeli taki wniosek można wyprowadzić

z innych ustalonych faktów. Rzecz jednak w tym, że skarżący nie zarzuca na tej

podstawie wadliwości wnioskowania przez sąd z ustalonych faktów o istnieniu

innych faktów, istotnych dla rozstrzygnięcia, ale według skarżącego błąd Sądu

Apelacyjnego polega na posłużeniu się konstrukcją domniemania faktycznego na

podstawie faktu nieustalonego, a jedynie uprawdopodobnionego.

Tak sformułowana podstawa skargi kasacyjnej nie narusza art. 3983

§ 3 k.p.c. i jest

uzasadniona. Zważyć bowiem należy, że fakty stanowiące podstawę domniemań

faktycznych podlegają ogólnym regułom dowodowym i dopiero obiektywna,

udowodniona pewność ich istnienia może stanowić podstawę dla dalszego

wnioskowania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 października 2000 r. I CKN

1196/98 niepubl.). Tymczasem Sąd Apelacyjny, jako podstawę domniemań

faktycznych przyjął istnienie określonego zdarzenia na podstawie załączonego do

akt pisma, które chociażby już ze względu na brak podpisu nie ma waloru dowodu

z dokumentu urzędowego. Jednocześnie Sąd Apelacyjny na tej samej podstawie,

pomimo braku ustawowego upoważnienia (art. 243 k.p.c.), przyjął jako

uprawdopodobnione okoliczności wydania decyzji administracyjnych w zakresie

zmiany sposobu użytkowania gruntów wzdłuż przebiegu linii energetycznych.

Wadliwość podstawy faktycznej wyrokowania nie pozwala na pełne

odniesienie się do zarzucanego w skardze kasacyjnej naruszenia prawa

materialnego, zwłaszcza, że naruszenie wszystkich wymienionych w skardze

kasacyjnej przepisów łączy się z funkcjonowaniem i skutkami decyzji

administracyjnych, których istnienie założył Sąd drugiej instancji. Zasadne jednak

jest zwrócenie uwagi na kilka istotnych kwestii, związanych z materialnoprawną

podstawą skargi kasacyjnej.

Powód dochodzi od pozwanej spółki wynagrodzenia za bezumowne

korzystanie z nieruchomości a swoje powództwo opiera na treści art. 224 § 2 k.c.

Biorąc pod uwagę powszechność sytuacji prawnych związanych z zakładaniem

i eksploatacją urządzeń przesyłowych i obowiązujące w tym zakresie regulacje

oprawne, należy przede wszystkim ustalić i rozważyć, czy pozwane w sprawie

przedsiębiorstwo energetyczne nie dysponuje administracyjnoprawnym

pozwoleniem na budowę urządzeń przesyłowych i zezwoleniem na jego

7

eksploatacje połączonym z ustanowieniem po stronie właściciela nieruchomości

trwałego obowiązku znoszenia w sferze, w której może być wykonywana własność

nieruchomości, stanu ukształtowanego przebiegiem zainstalowanego urządzenia

przesyłowego. Źródłem tak ukształtowanych stosunków mogą być przepisy art.

124, art. 128 ust. 4, art. 129 i art. 132 ust. 6 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543

ze zm.; poprzednio art. 70 i 74 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu

nieruchomości, jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127; poprzednio art. 35 i 36

ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości,

jedn. tekst: Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.). Konsekwencją decyzji

administracyjnych może być nie tylko uznanie prawa przedsiębiorstwa

energetycznego do eksploatacji urządzeń przesyłowych, ale także właściwość

organu administracji do orzekania o odszkodowaniu z straty będące następstwem

ograniczenia prawa własności nieruchomości (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

9 marca 2007 r., II CSK 457/06, niepubl.). W związku z zawartym w skardze

kasacyjnej zarzutem wskazać należy, że w przypadku realizacji budowy urządzeń

przesyłowych na podstawie przepisów ustawy z dnia 6 lipca 1950 r. o powszechnej

elektryfikacji wsi i siedli (jedn. tekst: Dz. U. z 1954 r. Nr 32, poz. 135 ze zm.)

ze względu na brak szczegółowego unormowania, rozpoznawanie sporów

o należność za bieżące korzystanie przez zakład energetyczny z cudzej

nieruchomości należy do drogi sądowej (tak Sąd Najwyższy w uchwale z dnia

10 listopada 2005 r., III CZP 80/05, OSNC 2006, nr 9, poz. 146).

Przedsiębiorstwo energetyczne, które nie legitymuje się uprawnieniem do

ingerowania w sferę cudzej własności nieruchomości dla bieżącego utrzymania

urządzeń przesyłowych, korzysta z tej nieruchomości w złej wierze i zobowiązane

jest do świadczenia wynagrodzenia na podstawie art. 225 k.c. W orzecznictwie jest

prezentowany trafny pogląd, według którego władztwo przedsiębiorstwa

eksploatującego urządzenia przesyłowe odpowiada władztwu wynikającemu

z prawa służebności, co pozwala uznać je za posiadacza służebności, do którego

na podstawie art. 352 § 2 k.c. stosuje się odpowiednio przepisy o posiadaniu rzeczy

w tym art. 224 § 2 k.c. oraz art. 225 k.c. (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 22 października 2002 r., III CZP 64/02, niepubl., oraz wyroki z dnia

8

17 czerwca 2005 r., III CK 685/04, niepubl. i z dnia 11 maja 2005 r., III CK 556/04,

niepubl.). Jednocześnie jako ugruntowane można uznać stanowisko, że roszczenia

przewidziane w art. 224 i 225 k.c. mogą być dochodzone także, gdy nie nastąpiło

jeszcze wydania nieruchomości (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego

1998 r., III CKN 354/97, niepubl.; z dnia 30 czerwca 2004 r., IV CK 502/03, niepubl.;

24 lutego 2006 r. II CSK 139/05, niepubl.; z dnia 8 grudnia 2006 r., V CSK 296/06,

niepubl.; z dnia 25 listopada 2008 r., II CSK 346/08, niepubl.).

Legitymacja do korzystania z cudzej nieruchomości w granicach, jakie

przysługują posiadaczowi służebności, może wynikać również z umowy

cywilnoprawnej. Jednak wówczas rzeczą posiadacza służebności jest wykazanie tej

okoliczności, zwłaszcza to, że uprawnienie ma trwały charakter.

Jeżeli nawet założyć, ze względu na obowiązującą w tym czasie zasadę

jednolitej własności państwowej (art. 128 k.c.), że przedsiębiorstwo energetyczne

podjęło czynności budowy urządzeń przesyłowych w dobrej wierze i korzystało

z tych urządzeń jako należących do Skarbu Państwa, to przymiot dobrej wiary

rozumianej, jako błędne, ale usprawiedliwione w danych okolicznościach

przeświadczenie posiadacza służebności o przysługującym mu prawie do

korzystania z cudzej nieruchomości, w zakresie roszczeń uzupełniających, musi

obejmować cały okres eksploatacji urządzeń, także wtedy, gdy zmienił się

właściciel nieruchomości, na których zostały założone urządzenia przesyłowe.

Dobra wiara w chwili stawiania urządzeń nie oznacza powstania po stronie

przedsiębiorstwa energetycznego prawa do korzystania z nieruchomości

skutecznego wobec każdoczesnego jej właściciela, odpowiadającego treści

służebności przesyłowej. Zaniechanie rozwiązania tych kwestii, czy to w drodze

administracyjnej np. na podstawie art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r.

o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, który w niektórych

wypowiedziach piśmiennictwa i judykatury stanowił podstawę swoistej służebności

publicznej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 2002 r., II CKN 1316/00,

niepubl.), czy to w drodze czynności prawnej, w związku ze zmianami

własnościowymi, ustanawiającej odpowiednio ukształtowaną służebność jako

ograniczone prawo rzeczowe (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

7 października 2008 r., III CZP 80/08, niepubl., co do możliwości nabycia przed

9

ustawowym uregulowaniem służebności przesyłu art. 3051

– 3054

k.c. w drodze

zasiedzenia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu na rzecz

przedsiębiorstwa) oznacza brak tytułu prawnego do dalszego ingerowania w sferę

cudzej własności. Dobrą wiarę wyłącza bowiem ujawnienie takich okoliczności,

które u przeciętnego człowieka powinny wzbudzić poważne wątpliwości, że nie

przysługuje mu prawo do korzystania z rzeczy w dotychczasowym zakresie.

Według art. 224 § 2 k.c., podobne konsekwencje w zakresie roszczeń

uzupełniających wywołuje uzyskanie przez posiadacza w dobrej wierze informacji

o wytoczeniu powództwa o wydanie rzeczy.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. orzekł jak w sentencji.