II CSK 493/08

Sygn. akt II CSK 493/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 kwietnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa reprezentowanego

przez Nadleśniczego Nadleśnictwa K.

przeciwko E. Spółce Akcyjnej w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 3 kwietnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 7 maja 2008 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w pkt. II, III i w tym zakresie sprawę

przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 7 maja 2008 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 24 stycznia 2008 r. w ten sposób, że oddalił powództwo Skarbu

Państwa reprezentowanego przez Nadleśniczego Nadleśnictwa K., skierowane

przeciwko „E.” S.A., o zapłatę wynagrodzenia za korzystanie z gruntów. U podłoża

tego rozstrzygnięcia legł pogląd, że powód zawarł z poprzednikiem prawnym

pozwanej „swoistą” umowę, której przedmiotem było bezterminowe, nie

podlegające cofnięciu bez zgody uprawnionego, obciążenie nieruchomości

prawem do zainstalowania i eksploatacji odpowiednich urządzeń, o jakich mowa

w art. 49 k.c.

Skarga kasacyjna powoda – oparta na obu podstawach z art. 3983

k.p.c. –

zawiera zarzut naruszenia art. 7 i 17 ust. 1 i 2 ustawy z 20 grudnia 1949 r.

o państwowym gospodarstwie leśnym (Dz. U. Nr 63, poz. 494 ze zm., dalej:

„ustawy p.g.l.”), art. 6 k.c., art. 352 § 2 k.c. w zw. z 224 § 2 k.c. i 225 k c.,

a także art. 231, 232 k.p.c., i zmierza do uchylenia zaskarżonego wyroku oraz

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zobowiązania polegające na trwałym ograniczeniu prawa właściciela do

korzystania z gruntu wiążące każdoczesnego nabywcę nieruchomości, którego

źródłem jest umowa stron o charakterze cywilnoprawnym, to zobowiązania

o charakterze obligacji realnej. Zobowiązania te mogą być ustanawiane tylko

wówczas, gdy przewiduje je ustawa, ponieważ wyznaczają one jednocześnie

obowiązki dla osób trzecich pozostających poza powołanym do życia stosunkiem

prawnym. Treść wzajemnych uprawnień i obowiązków składających się na

obligację realną musi być zatem określona w przepisie rangi ustawowej

i w żadnym razie nie może być ustanowiona mocą woli stron, tj. w drodze umowy.

Oznacza to, że niedopuszczalne jest konstruowanie zobowiązań formalnie

o charakterze względnym (w istocie obligacji realnych), które swoją treścią

odpowiadałyby ograniczonemu prawu rzeczowemu (służebności gruntowej)

3

i wiązały każdoczesnego właściciela gruntu obciążonego. Prowadziłoby to bowiem

do obejścia zasady numerus clausus ograniczonych praw rzeczowych.

Przyjęta zatem przez Sąd Apelacyjny interpretacja woli stron domniemanej

umowy prowadząca do wykreowania zobowiązania o charakterze obligacji

realnej bez podstawy normatywnej (przepisu rangi ustawowej) narusza art. 60 k.c.

oraz art. 65 § 2k.c.

Poza tym, rację ma skarżący, że decyzje, z których pozwana wywodzi

swe uprawnienie, nie odnosiły skutków w sferze prawa rzeczowego, gdyż były

one rozstrzygnięciami organizacyjnymi dokonywanymi przez Państwo w stosunku

do mienia państwowego. Wydane bowiem zostały w dacie obowiązywania zasady

jednolitości własności państwowej. Zgodnie z art. 128 k.c. w brzmieniu

obowiązującym do dnia 1 lutego 1989r. własność ogólnonarodowa (państwowa)

przysługiwała niepodzielnie Państwu, zaś w granicach swojej zdolności prawnej

państwowe osoby prawne wykonywały w imieniu własnym względem

zarządzanych przez siebie części mienia ogólnonarodowego uprawnienia płynące

z własności państwowej. Wedle tej zasady państwo było jedynym właścicielem

całego mienia państwowego i zachowywało w stosunku do tego mienia pełnię

uprawnień właściciela, niezależnie od tego, w czyim zarządzie mienie to się

znajdywało. Skoro w dacie dopuszczenia do korzystania przedsiębiorstwo

państwowe nie nabywało ograniczonego prawa rzeczowego, brak podstaw by

przyjąć, iż prawo takie powstawało w przyszłości np. w wyniku zniesienia zasady

jednolitej własności państwowej.

W konsekwencji uznać należy, iż dopuszczenie przedsiębiorstwa

państwowego prowadzącego zakład energetyczny do korzystania z obszarów

państwowego gospodarstwa leśnego do czasu zmiany art. 128 k.c. nie rodziło

żadnych skutków na gruncie prawa rzeczowego, a w szczególności nie

prowadziło do powstania służebności. Nie można przyjąć, że tego rodzaju decyzje

prowadziły do trwałego ograniczenia uprawnień właścicielskich, nie jest bowiem

możliwe ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego na rzecz jakiegoś

podmiotu na prawie własności przysługującemu temu podmiotowi. Taka

sytuacja prowadziłaby do wygaśnięcia prawa w drodze konfuzji (por. art. 247

4

k.p.c). Skoro wskazane decyzje pod rządami zasady jednolitej własności

państwowej nie mogły prowadzić do zmiany stosunków prawnorzeczowych, to

najwcześniejszym momentem, w którym zmiana taka mogłaby mieć miejsce, był

dzień zniesienia tej zasady, tj. 1 luty 1989 r. Z tych względów powołane przez

Sąd Apelacyjny decyzje Ministra Leśnictwa wydawane na podstawie art. 7 oraz

art. 17 ust. 1 i 2 ustawy p.g.l. nie prowadziły do trwałego ograniczenia uprawnień

właścicielskich Skarbu Państwa, a tym samym nie pozbawiają go w chwili

obecnej możliwości domagania się wynagrodzenia za korzystanie z gruntów.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w wyroku.

md