IV CSK 473/08

Sygn. akt IV CSK 473/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 kwietnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. B.

przeciwko "R." Spółce z o.o. w Ł.

o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 2 kwietnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 29 maja 2008 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem zaocznym z dnia 31 lipca 2000 r. Sąd Okręgowy zasądził od M. B.

na rzecz Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością R. w Ł. kwotę 152.469,29 zł z

odsetkami i kosztami procesu z tytułu zapłaty za zakupione owoce cytrusowe.

W dniu 29 kwietnia 2005 r. wyrokowi temu nadana została klauzula

wykonalności przeciwko A. B. - małżonce dłużnika, z ograniczeniem jej

odpowiedzialności do majątku objętego wspólnością ustawową małżonków.

Postępowanie egzekucyjne przeciwko obojgu małżonkom B. wszczęte

zostało przez Spółkę R. w 2004 r.

W toku postępowania egzekucyjnego małżonka dłużnika A. B. wniosła

powództwo przeciwewgzekucyjne. Domagała się pozbawienia wykonalności

wydanego przeciwko niej tytułu wykonawczego, powołując się na podstawę z art.

840 § 1 pkt 3 k.p.c. – twierdziła, że jej mąż poczynił uzgodnienia z wierzycielką –

Spółką R. - zgodnie z którymi towar, za który zapłata zasądzona została w tytule

wykonawczym, miał być dostarczony nieodpłatnie w ramach załatwienia reklamacji

jakościowej wcześniejszych dostaw. Z treści tego porozumienia wynikało, zdaniem

powódki, że zasądzona należność nie należy się pozwanej Spółce.

Sąd Okręgowy w R. oddalił powództwo wyrokiem z dnia 21 grudnia 2007 r.

Za podstawę rozstrzygnięcia przyjął art. 840 § 1 pkt 3 k.p.c. w brzmieniu nadanym

mu od dnia 5 lutego 2005 r. w wyniku nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 2 lipca

2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), ponieważ powództwo zostało wytoczone po tej

dacie. Wyjaśnił, że powołany przepis umożliwia zwalczenie tytułu wykonawczego

poprzez wykazanie, że egzekwowane świadczenie wierzycielowi się nie należy.

Wyniki przeprowadzonego postępowania dowodowego skłoniły go jednak do

wniosku, że powódka nie wykazała faktu zawarcia pomiędzy dłużnikiem M. B. a

pozwaną Spółką umowy, z której wynikałby brak uprawnienia Spółki R. do

otrzymania zapłaty ujętej w tytule wykonawczym.

Sąd Apelacyjny w dniu 29 maja 2008 r. oddalił apelację powódki od

powyższego wyroku. Sąd odwoławczy nie dopatrzył się zarzucanej nieważności

postępowania, spowodowanej nieuzasadnionym rozpoznaniem sprawy według

3

przepisów regulujących zasady procedowania w sprawach gospodarczych.

Odnosząc się do oceny merytorycznych podstaw orzeczenia Sądu Okręgowego

przychylił się do poglądu, że niniejsze powództwo przeciwegzekucyjne powinno być

rozpatrywane według reguł przewidzianych w znowelizowanym art. 840 § 1 pkt 3

k.p.c., ponieważ nie stanowi ono kontynuacji postępowania egzekucyjnego

wszczętego przez pozwaną Spółkę w 2004 r. lecz jest samodzielne.

O zastosowaniu nowego przepisu decyduje data zgłoszenia powództwa - maj

2007 r. Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że powołany przepis w nowym brzmieniu

umożliwia małżonkowi dłużnika zwalczanie tytułu wykonawczego poprzez

wykazywanie, że egzekwowane świadczenie wierzycielowi się nie należy, jednak

tylko w oparciu o zarzuty z własnego prawa oraz o zarzuty, których jego małżonek

wcześniej nie mógł podnieść. Tymczasem wszystkie okoliczności, którymi powódka

uzasadniła swoje żądanie, mieściły się w zakresie zarzutów dostępnych dla M. B. w

procesie wytoczonym mu przez Spółkę R. o zapłatę za towar.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał, że trafne zastrzeżenia powódki

dotyczące sposobu przeprowadzenia postępowania dowodowego, nie mają

znaczenia, ponieważ postępowanie to miało służyć wykazaniu okoliczności,

na których, według art. 840 § 1 pkt 3 k.p.c., powódka nie mogła oprzeć swojego

powództwa.

Powódka zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną opartą na

podstawie z art. 3983

§ 1 ust 2 k.p.c., zarzucając naruszenie art. 7 ustawy z dnia

2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw, oraz art. 5 ust. 6 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r.

o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 162, poz. 1691), które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy,

poprzez zastosowanie art. 840 § 1 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym po 5 lutego

2005 r. do postępowania egzekucyjnego wszczętego i prowadzonego według

przepisów obowiązujących przed wejściem w życie ustawy nowelizującej, którego

przedmiotem jest roszczenie powstałe przed wejściem w życie zmian wynikających

z ustawy z 17 czerwca 2004 r.

4

We wnioskach powódka domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku

w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu

.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istotą problemu prawnego występującego w rozpatrywanej sprawie jest

charakter i zakres powiązań pomiędzy postępowaniem egzekucyjnym,

a wytoczonym w jego trakcie powództwem przeciwegzekucyjnym, nakierowanym

na zwalczenie tytułu wykonawczego stanowiącego podstawę egzekucji.

Sądy obydwu instancji stanęły na stanowisku, że postępowanie

przeciwegzekucyjne ma charakter samodzielny w stosunku do prowadzonej

egzekucji, wobec czego nie zachodzi potrzeba wiązania kształtu prawnego,

w którym prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, z podstawami powództwa

opozycyjnego. Myśl taka wyrażana jest także w orzecznictwie Sądu Najwyższego –

wskazać należy tu przede wszystkim wyrok z dnia 3 lipca 2008 r. (IV CSK 170/08,

nie publ.), w którym rozważane było zagadnienie dopuszczalności oparcia przez

dłużnika powództwa o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności na

podstawie z art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. w nowym brzmieniu (obowiązującym od dnia

5 lutego 2005 r.) w sytuacji, w której zarówno zdarzenie stanowiące uzasadnienie

tego powództwa (spełnienie świadczenia), jak i wszczęcie postępowania

egzekucyjnego miały miejsce przed wejściem w życie przepisu kreującego

tę podstawę. Sąd Najwyższy opowiedział się za możliwością zastosowania

znowelizowanego przepisu, zwracając uwagę na ochronny cel nowej regulacji,

nastawiony na umożliwienie dłużnikowi obrony jego praw podmiotowych.

Wyjaśnił jednocześnie, że nie ma powodu, aby dopatrywać się powiązań pomiędzy

datą rozpoczęcia postępowania egzekucyjnego a tokiem postępowania

przeciwegzekucyjnego, skoro to ostatnie postępowanie może zostać wytoczone

zanim w ogóle dojdzie do wszczęcia egzekucji. Konieczne jest jedynie wydanie

przeciwko dłużnikowi tytułu wykonawczego.

Przytoczona argumentacja jest jednak niedostosowana do specyfiki

postępowania opozycyjnego toczącego się z powództwa małżonka dłużnika, który

nie brał udziału w postępowaniu rozpoznawczym i stał się podmiotem

5

zobowiązanym do zaspokojenia długu, wynikającego z tytułu egzekucyjnego

wydanego w tym postępowaniu, dopiero w wyniku nadania temu tytułowi klauzuli

wykonalności także przeciwko niemu. Jego sytuacja prawna wyznaczana jest

przede wszystkim przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, które określają

zasady odpowiedzialności majątkiem wspólnym za długi jednego z małżonków.

Przepisy procesowe, regulujące przebieg postępowania o nadanie klauzuli

wykonalności oraz prowadzenie egzekucji z majątku wspólnego, pełnią rolę

wykonawczą – zapewniają realizację przyjętego w przepisach materialnoprawnych

reżimu odpowiedzialności tym majątkiem.

Ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny

i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw dokonała kompleksowej nowelizacji

stosunków majątkowych małżonków, w tym reguł rządzących możliwością

zaspokojenia się przez wierzyciela jednego z małżonków z majątku wspólnego.

W stanie prawnym poprzedzającym wejście w życie ustawy nowelizującej, art. 41

§ 1 k.r.o. ustanawiał zasadę, że zaspokojenia z majątku wspólnego może żądać

także wierzyciel, którego dłużnikiem jest tylko jeden z małżonków. Wierzyciel taki,

po uzyskaniu tytułu wykonawczego przeciwko dłużnikowi, chcąc zaspokoić się

z majątku wspólnego, musiał przedstawić tytuł wykonawczy skuteczny przeciwko

obojgu małżonkom. Występował zatem o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko

małżonkowi dłużnika w trybie art. 787 k.p.c. Przewidzianą w art. 41 § 3 k.r.o.

ochronę majątku wspólnego zapewniało przyznanie małżonkowi dłużnika prawa

domagania się już w postępowaniu klauzulowym ograniczenia lub wyłączenia

możliwości zaspokojenia się z tego majątku przez wierzyciela, którego dłużnikiem

był tylko jeden z małżonków, jeżeli ze względu na charakter wierzytelności albo

stopień przyczynienia się małżonka będącego dłużnikiem do powstania majątku

wspólnego, zaspokojenie z majątku wspólnego byłoby sprzeczne z zasadami

współżycia społecznego (art. 787 § 2 k.p.c.). W tym postępowaniu małżonek mógł

także powoływać się na umowne wyłączenie wspólności ustawowej.

W wyniku nowelizacji ograniczono wypadki, w których wierzyciel jednego

z małżonków pozostających w ustroju wspólności ustawowej może uzyskać

zaspokojenie z majątku wspólnego. Według nowego art. 41 § 1 k.r.o. jest to

dopuszczalne tylko wówczas, gdy małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą

6

drugiego małżonka. W braku takiej zgody, albo jeżeli zobowiązanie nie wynika

z czynności prawnej, wierzyciel może żądać zaspokojenia z majątku osobistego

dłużnika, z wynagrodzenia za pracę lub z dochodów uzyskanych przez dłużnika

z innej działalności zarobkowej, jak również z korzyści, o których mowa w art. 33

pkt 9 k.r.o. Jeśli wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem

przedsiębiorstwa, zaspokojenie wierzyciela może nastąpić także z przedmiotów

majątkowych wchodzących w skład przedsiębiorstwa. W uzasadnieniu projektu

ustawy wyjaśniono, że możliwość zaspokojenia się z majątku wspólnego

pozostawiono w ten sposób zapobiegliwości wierzycieli, w których interesie leży

uzyskanie zgody małżonka kontrahenta na dokonanie czynności.

Procesową realizację przedstawionych rozwiązań materialnoprawnych zapewniają

nowe przepisy art. 7761

, 787 i 7871

k.p.c. Wprowadzona regulacja nie przewiduje

możliwości ograniczenia odpowiedzialności majątkiem wspólnym, a obronę opartą

na zarzutach wywodzonych z umownego wyłączenia przez małżonków wspólności

ustawowej przenosi na poziom powództwa przeciwegzekucyjnego (art. 8401

k.p.c.

w zw. z art. 840 k.c.).

Włączenie nowelizacji dokonanej ustawą z 17 czerwca 2004 r. do

obowiązującego porządku prawnego nastąpiło przy przyjęciu ogólnej

zasady stosowania ustawy nowej również do stosunków powstałych przed jej

wejściem w życie. Zakres stosowania tej zasady został jednak ograniczony m.in.

w odniesieniu do materialnoprawnych zagadnień oceny skutków czynności

zobowiązujących lub rozporządzających małżonków oraz ich odpowiedzialności

za zobowiązania sprzed wejścia w życie ustawy (art. 5 ust. 5 pkt 1), jak również

wyłączenia lub ograniczenia odpowiedzialności majątkiem wspólnym

za zobowiązanie jednego małżonka powstałe przed wejściem w życie ustawy

(art. 5 ust. 5 pkt 2). Problematyki proceduralnej - egzekucyjnej dotyczy powołany

przez skarżącą art. 5 ust. 6 ustawy, nakazujący - w wypadku, gdy roszczenie

powstało przed wejściem w życie ustawy - prowadzić egzekucję według przepisów

dotychczasowych.

Odpowiedź na pytanie, czy przepis ten pojęciem postępowania

egzekucyjnego obejmuje także postępowanie przeciwegzekucyjne, nie jest

jednoznaczna. Jako cechę charakterystyczną postępowania egzekucyjnego

7

wskazuje się stosowanie przymusu i dlatego w części trzeciej kodeksu

postępowania cywilnego (poprzednio w części drugiej tego kodeksu) odróżnia się

unormowania odnoszące się do postępowania egzekucyjnego sensu stricte oraz

przepisy kształtujące postępowania powiązane, które nie zawierają cech przymusu.

Do tych ostatnich zaliczane jest postępowanie klauzulowe (por. uchwałę z dnia

25 października 2006 r., III CZP 74/06, OSNC 2007, nr 6, poz. 90) i postępowania

przeciwegekucyjne (por. cytowany wcześniej wyrok z dnia 3 lipca 2008 r.).

Powództwa przeciwegzekucyjne są powództwami o ukształtowanie prawa,

toczącymi się według przepisów o postępowaniu procesowym. Przy tym wytoczenie

powództwa o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności (art. 840 k.p.c.)

może nastąpić nawet przed wszczęciem egzekucji. Nie zmienia to jednak istoty

tego środka prawnego, którego zadaniem jest umożliwienie dłużnikowi (także

małżonkowi dłużnika, przeciwko któremu nadana została klauzula wykonalności)

obrony merytorycznej przed przymusowym wykonaniem tytułu wykonawczego.

Zakres dopuszczalnej obrony uregulowany został w art. 840 k.p.c., który w tej

mierze stanowi nie tylko normę procesową, ale także normę prawa materialnego

(por. np. wyroki Sadu najwyższego z dnia 16 maja 2002 r., IV CKN 1071/00, OSNC

2003/9/120 i z dnia 13 lutego 2004 r., IV CK 22/03, nie publ. oraz powoływany już

wyrok z 3 lipca 2008 r.). Określone przezeń reguły obrony dostosowane są do

zakresu odpowiedzialności małżonka dłużnika i jego pozycji w postępowaniu

egzekucyjnym. Świadczy o tym wprowadzenie w omawianej nowelizacji art. 8401

k.p.c., spójnego z nowym kształtem art. 787 i treścią art. 7872

oraz art. 7761

§ 3

k.p.c.

Ścisłe funkcjonalne powiązanie i dostosowanie do nowej konstrukcji zasad

odpowiedzialności małżonków postępowania klauzulowego spowodowało przyjęcie

w orzecznictwie, że art. 5 ust. 6 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. pojęciem

„egzekucji” obejmuje także postępowanie klauzulowe (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 17 maja 2007 r., III CZP 44/07, Biul. SN z 2007, nr 11, poz. 13

oraz uchwała z dnia 17 września 2008 r., III CZP 77/08, nie publ.). Te same

argumenty przemawiają za włączeniem w zakres regulacji z art. 5 ust. 6 ustawy

z 17 czerwca 2004 r. także postępowania o pozbawienie tytułu wykonawczego

wykonalności. Taka wykładnia pozostawia spójny obraz postępowania

8

odnoszącego się do przymusowego wykonania zobowiązań zaciągniętych przez

jednego z małżonków przed zmianą zasad odpowiedzialności majątkiem wspólnym.

Postępowanie to w całości podlega dotychczasowym przepisom (także tym, które

określają możliwość obrony drugiego małżonka przed egzekucją kierowaną do

majątku wspólnego).

W rozpatrywanej sprawie fakt, że zobowiązanie, które ujęte zostało w tytule

wykonawczym powstało przed wejściem w życie ustawy z 17 czerwca 2004 r. nie

budził wątpliwości. Dlatego też zasadny okazał się zarzut skarżącej, że Sąd

II instancji wydał zaskarżony wyrok z naruszeniem art. 5 ust. 6 tej ustawy, gdyż nie

zastosował wskazanych w tym przepisie reguł określających podstawy i tok

postępowania o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności.

Wadliwe było również zastosowanie w sprawie art. 7 ustawy z dnia 2 lipca

2004 r., dokonującej m.in. nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego.

Wprowadzone przez powyższą ustawę zmiany w treści art. 840 § 1 pkt 3 k.p.c.

nie mogły dotyczyć niniejszej sprawy. Nie miały do niej zastosowania także

„dotychczasowe przepisy” normujące tok postępowania egzekucyjnego, do których

odwołuje się art. 7, lecz regulacja w kształcie jeszcze wcześniejszym,

wyznaczonym przez art. 5 ust. 6 ustawy z 17 czerwca 2004 r.

Koncepcja przyjęta przez Sąd Apelacyjny prowadziła do nieuzasadnionego

ograniczenia powódki w możliwości kwestionowania rozstrzygnięcia zapadłego

w postępowaniu, w którym nie uczestniczyła. Postępowanie to rozstrzygało

o roszczeniach, o których istnieniu powódka (z uwagi na ówcześnie obowiązujące

reguły odpowiedzialności małżonków za dług jednego z nich) mogła nie wiedzieć,

dlatego art. 840 § 1 pkt 3 k.p.c. w „starym” brzmieniu zakreślał szerszy krąg

zarzutów, przysługujących małżonkowi dłużnika, przeciwko któremu nadana została

klauzula wykonalności. Ograniczenie zakresu obrony jest konsekwencją nowej

koncepcji odpowiedzialności majątkiem wspólnym, praktycznie wykluczającej

sytuację kierowania do tego majątku roszczeń, z istnienia których małżonek

dłużnika nie zdawałby sobie sprawy.

9

Z przytoczonych względów skarga kasacyjna powódki okazała się

uzasadniona, a jej żądanie wymaga rozpoznania w oparciu o treść art. 840 § 1 pkt

3 k.p.c. obowiązującą do 5 lutego 2005 r.

Konieczne było więc uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego uzasadnia art. 39821

w zw. z art. 391 § 1 i art. 108 § 2 k.p.c.

jz