V CSK 423/08

Wyrok z dnia 8 kwietnia 2009 r., V CSK 423/08

Dłużnik przelanej wierzytelności może – w ramach art. 513 § 1 k.c. –

skutecznie powołać się wobec cesjonariusza na zarzut w postaci odstąpienia

od umowy sprzedaży zawartej z cedentem z powodu wady przedmiotu

sprzedaży, gdy wada rzeczy została ujawniona po podjęciu przez niego

wiadomości o przelewie wierzytelności.

Sędzia SN Gerard Bieniek (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "Ś.C.K.I.O.", sp. z o.o. w B. przeciwko

Krystynie S. z udziałem interwenienta ubocznego "P.T.E.", sp. z o.o. w K.R. o

zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8

kwietnia 2009 r. skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Katowicach z dnia 6 maja 2008 r.

oddalił skargę kasacyjną i zasądził od strony powodowej na rzecz pozwanej

kwotę 3600 zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 6 maja 2008 r. w

uwzględnieniu apelacji pozwanej zmienił wyrok Sądu Okręgowego z dnia 25

października 2007 r. w ten sposób, że uchylił nakaz zapłaty Sądu Okręgowego z

dnia 12 czerwca 2006 r. i powództwo oddalił. Ustalił, że w dniu 6 lutego 2006 r.

spółka z o.o. "P." w B. zbyła na rzecz strony powodowej wierzytelność w wysokości

230 410,73 zł, której dłużnikiem była pozwana Krystyna S., prowadząca Zakład

Drzewny "B.". Pozwana w dniu 6 lutego 2006 r. wyraziła pisemną zgodę na ten

przelew, stwierdzając, że wierzytelność jest bezsporna i nie jest obciążona prawami

osób trzecich. Zobowiązała się do bezwarunkowego jej uregulowania w terminie do

dnia 7 maja 2006 r., przy zastrzeżeniu odsetek w wysokości 4% w skali miesiąca za

opóźnienie. Ustalono, że pozwana nabyła od spółki "P." płytę i z tytułu tej sprzedaży

została wystawiona faktura obejmująca wierzytelność będącą przedmiotem

przelewu. W chwili odbioru towaru i przez następne dwa miesiące pozwana nie

zgłaszała sprzedawcy wystąpienia wad. Po tym okresie, stwierdzając nadmierne

zawilgocenie płyty, podjęła czynności związane z reklamacją towaru, jego zwrotem

sprzedawcy i odstąpieniem od umowy sprzedaży.

Sąd Okręgowy, uwzględniając powództwo, podniósł, że w chwili przelewu

wierzytelności nastąpiły skutki prawne przewidziane w art. 510 § 1 k.c. i pozwana

nie może skutecznie uchylić się od zapłaty na rzecz powódki, z powołeniem się na

późniejsze odstąpienie od umowy sprzedaży, z której wynikała wierzytelność objęta

przelewem. W myśl art. 513 § 1 k.c., dłużnikowi przysługują wobec nabywcy

wierzytelności wszelkie zarzuty, które miał przeciwko zbywcy w chwili powzięcia

wiadomości o przelewie. W chwili powzięcia wiadomości o przelewie pozwana nie

zgłaszała wobec zbywcy wierzytelności żadnych zarzutów dotyczących wad towaru,

gdyż nie miała wiedzy o ich istnieniu.

Odmienną ocenę prawną przedstawił Sąd Apelacyjny. Wskazał, że umowa

sprzedaży została zawarta w dniu 6 lutego 2006 r. i w tym samym dniu nastąpił

przelew wierzytelności na rzecz strony powodowej, bezsporne jest więc, że w chwili

przelewu wierzytelność istniała. Pozwana w dniu 30 maja 2006 r. złożyła

oświadczenie o odstąpieniu od umowy sprzedaży, które sprzedawca otrzymał dnia

8 czerwca 2006 r. Przyznał on, że pozwana zwróciła towar i że w dniu 22 czerwca

2006 r. wystawił fakturę korygującą. Pozwana skutecznie odstąpiła od umowy

sprzedaży z powodu wadliwości towaru, a zwracając wadliwy towar uczyniła zadość

obowiązkom przewidzianym w art. 494 k.c. i w rezultacie ta czynność prawna

wywołała skutek ex tunc. Tym samym wygasła wierzytelność będąca przedmiotem

sporu i umowa przelewu wierzytelności jest bezskuteczna. Podniesienie takiego

zarzutu przez dłużnika wobec cesjonariusza jest możliwe w świetle art. 513 § 1 k.c.

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2007 r., IV CSK 160/07,

OSNC 2008, nr 12, poz. 141). Konsekwencją tego zarzutu jest bezzasadność

powództwa.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie art. 513 § 1 k.c. przez

błędna wykładnię i domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku oraz orzeczenia co

do istoty sprawy przez uwzględnienie żądania, ewentualnie przekazania sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Spór ogniskuje się wokół wykładni art. 513 § 1 k.c., jednego z przepisów

regulujących wzajemny stosunek między dłużnikiem przelanej wierzytelności a

cesjonariuszem. Przy analizie tego stosunku na pierwszy plan wysuwane są dwie

ściśle związane ze sobą zasady, które stosunek ten charakteryzują. Po pierwsze,

cesjonariusz nabywa w drodze przelewu tylko tyle praw, ile przysługuje jego

poprzednikowi prawnemu, tj. cedentowi. Dla dłużnika przekazanej wierzytelności

jest to ważne, gdyż cesjonariusz nie może od niego żądać świadczenia w większym

rozmiarze, aniżeli mógł to uczynić cedent. Po drugie, sytuacja prawna dłużnika nie

może ulec na skutek przelewu pogorszeniu w porównaniu z tą, jaka istniała przed

przelewem. Oznacza to, że wierzytelność po przelewie pozostaje „obciążona” tymi

wszystkimi zarzutami, którymi była „obciążona” w stosunku do poprzedniego

wierzyciela. Dłużnik przelanej wierzytelności może ponadto wysunąć przeciwko

cesjonariuszowi zarzuty osobiste, czyli wszelkie środki obrony, jakie może on

zastosować w procesie i poza procesem, które wpływają na istnienie, zakres albo

skuteczność cedowanej wierzytelności. Chodzi zarówno o zarzuty, które całkowicie

niweczą prawa cesjonariusza (zarzuty peremptoryjne), jak i takie, które jedynie

wstrzymują możliwość zrealizowania wierzytelności na określony czas (zarzuty

dylatoryjne). Źródłem zarzutów dłużnika są stosunki prawne, z których wynikają dla

niego prawa skierowane przeciwko cesjonariuszowi bądź też są skuteczne

względem cesjonariusza na mocy ustawy (np. art. 513 k.c.).

Zgodnie z art. 513 § 1 k.c., dłużnik może wysunąć przeciwko nabywcy

wierzytelności wszelkie zarzuty, które miał przeciwko jej zbywcy w chwili uzyskania

wiadomości o przelewie, a więc takie zarzuty, które opierają się na okolicznościach

zaszłych między zawarciem umowy o przelew a dowiedzeniem się dłużnika o cesji.

Na podstawie powołanego przepisu dłużnik przelanej wierzytelności może wysunąć

przeciwko cesjonariuszowi zarzuty powstałe w ramach kreującego cedowaną

wierzytelność stosunku zobowiązaniowego do chwili uzyskania przez niego pewnej

wiadomości o cesji. Mogą to być zarzuty kwestionujące istnienie wierzytelności (...),

oraz zakres (…) albo skuteczność cedowanej wierzytelności (...). Można więc

przyjąć, że chodzi tu o ogół zarzutów mających już w chwili zawarcia umowy

przelewu swoją podstawę w stosunku prawnym lub w zdarzeniu, z którego wynika

przelew wierzytelności. Należy przy tym podzielić pogląd wyrażony przez Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 3 października 2007 r., IV CSK 160/07, że chodzi tu

także o te zarzuty, których przesłanki dopełniły się ostatecznie dopiero po powzięciu

przez dłużnika wiadomości o przelewie, wystarczy bowiem, żeby sama podstawa

zarzutu powstała przed powzięciem przez dłużnika wiadomości o przelewie. Należy

także podzielić wyrażony w tym wyroku pogląd, że zakresem zarzutów

przysługujących dłużnikowi na podstawie art. 513 § 1 k.c. należy objąć również

okoliczności, których podniesienie przez dłużnika w stosunku do cesjonariusza

zakłada uprzednie wykonanie określonego prawa kształtującego, np. uprawnienia

do uchylenia się od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem groźby lub

błędu lub uprawnienia do odstąpienia od umowy.

Pogląd ten jest uzasadniony, istotne bowiem jest to, że sama podstawa

zarzutu ma powstać przed podjęciem przez dłużnika przelanej wierzytelności

wiadomości o przelewie. W sprawie, w której Sąd Najwyższy sformułował powołany

pogląd, podstawą zarzutu w postaci odstąpienia od umowy sprzedaży była zwłoka

w dostarczeniu towarów objętych ta umową. Okoliczność ta istniała w chwili

powzięcia przez dłużnika wiadomości o przelewie, a ponieważ spełnione zostały

przesłanki z art. 491 k.c., dłużnik mógł po dokonaniu przelewu odstąpić od umowy,

a tym samym zniweczyć wierzytelność cedowaną ze względu na wsteczne skutki

odstąpienia od umowy sprzedaży. To pociągnęło za sobą bezskuteczność umowy

przelewu. Podobnie w przypadku zawarcia umowy, z której wynikła cedowana

wierzytelność, pod wpływem błędu lub groźby, podstawa zarzutu powstała przed

podjęciem przez dłużnika wiadomości o przelewie. Jeśli więc uchylenie się od

skutków oświadczenia woli z powodu tych wad nastąpi po powzięciu przez dłużnika

wiadomości o przelewie, to taki zarzut mieści się w granicach art. 513 § 1 k.c.

W okolicznościach niniejszej sprawy stosunkiem prawnym, z którego wynikła

cedowana wierzytelność była umowa sprzedaży zawarta w dniu 6 lutego 2006 r.

między cedentem a dłużnikiem przelanej wierzytelności. W tym dniu został też

dokonany przelew wierzytelności na rzecz strony powodowej. Rzecz będąca

przedmiotem umowy sprzedaży miała wady, co dłużnik przelanej wierzytelności

ujawnił po dwóch miesiącach, a następnie w dniu 30 maja 2006 r. złożył skuteczne

oświadczenie o odstąpieniu od umowy sprzedaży i zwrócił przedmiot sprzedaży

cedentowi, który wystawił fakturę korygującą. Powstaje więc pytanie, co w tych

okolicznościach uznać za podstawę zarzutu, a w szczególności, czy samo istnienie

wady fizycznej przedmiotu sprzedaży, czy też ujawnienie wady, wada rzeczy

bowiem istniała przed podjęciem przez dłużnika wiadomości o przelewie, a

ujawnienie wady nastąpiło po powzięciu tej wiadomości. Nie ulega wątpliwości, że

uprawnienia z rękojmi, w tym odstąpienie od umowy, związane są z samym

istnieniem wady, a jej ujawnienie warunkuje jedynie uruchomienie mechanizmu

odpowiedzialności z tytułu rękojmi. Tym samym za podstawę zarzutu należy uznać

samo istnienie wady fizycznej przedmiotu sprzedaży, ta zaś istniała w chwili

powzięcia przez dłużnika wiadomości o przelewie. Tym samym – w ramach art. 513

§ 1 k.c. – dłużnik mógł skutecznie powołać się wobec cesjonariusza za zarzut w

postaci odstąpienia od umowy sprzedaży, skoro zarzut taki przysługiwał mu wobec

cedenta. Przeciwny pogląd prowadziłby do unicestwienia uprawnień

przysługujących kupującemu w ramach ustawowej odpowiedzialności z tytułu

rękojmi. Naruszałoby to zasadę, że sytuacja dłużnika nie może ulec pogorszeniu na

skutek przelewu, w porównaniu z tą, jaka istniała przed przelewem.

W konsekwencji nie jest usprawiedliwiony zarzut błędnej wykładni art. 513 § 1

k.c., co prowadzi do oddalenia skargi kasacyjnej (art. 39814

k.p.c.).