I CSK 362/08

Sygn. akt I CSK 362/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 kwietnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa E. B.V. z siedzibą w Niemczech

przeciwko T. Spółce z o.o.

o stwierdzenie nieważności uchwał Nadzwyczajnych Zgromadzeń Wspólników,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 kwietnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 marca 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację co do

żądania stwierdzenia nieważności uchwał nadzwyczajnych

zgromadzeń wspólników pozwanej spółki z dnia 7.5.2001 r.,

2

12.7.2001 r., 7.11.2001 r., 5.12.2001 r., 3.1.2002 r. i 2.7.2002 r.

oraz orzekającej o kosztach postępowania apelacyjnego i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

3

Uzasadnienie

Strona powodowa, E. B.V. z siedzibą w Holandii (dalej: „spółka E.”), w

powództwie wytoczonym spółce z ograniczoną odpowiedzialnością „T.”

(poprzednio: „TP.”) (dalej: „spółka T.”),

po kilku modyfikacjach swego żądania ostatecznie domagała się: - ustalenia

nieważności aktu notarialnego i zawartego w nim oświadczenia K.N. z dnia 20

marca 2001 r. złożonego w charakterze prokurenta, prostującego błędy jednolitego

tekstu aktu założycielskiego spółki „T.” uchwalonego w dniu 15 marca 2001 r.; -

ustalenia nieważności aktów notarialnych i zawartych w nich uchwał podjętych

przez nadzwyczajne zgromadzenia wspólników spółki „T.” w dniach: 7 maja 2001 r.,

12 lipca 2001 r., 7 listopada 2001 r., 5 grudnia 2001 r., 3 stycznia 2002 r., 2 lipca

2002 r., 1 sierpnia 2002 r., 28 marca 2003 r., ewentualnie ustalenia nieistnienia tych

uchwał; - ustalenia nieważności protokołu i opisanej w nim uchwały podjętej przez

nadzwyczajne zgromadzenie wspólników spółki „T.” w dniu

6 czerwca 2003 r., ewentualnie ustalenia nieistnienia tej uchwały; - ustalenia

nieistnienia spółki „T.”; - ustalenia, że wpisy nr 1, 2, 3, 4, 5, 6, dotyczące spółki „T.”,

są niedopuszczalne i podlegają wykreśleniu z KRS.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 8 kwietnia 2004 r. stwierdził nieważność

uchwały nr 1 nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników spółki „T.” z dnia 1

sierpnia 2002 r., a w pozostałym zakresie powództwo oddalił.

Wyrokiem z dnia 5 marca 2008 r. Sąd Apelacyjny odrzucił apelację strony

powodowej w części dotyczącej żądania stwierdzenia nieważności aktów

notarialnych i oświadczenia z dnia 20 marca 2001 r. oraz ustalenia nieistnienia

uchwał, w pozostałej zaś części apelację tę oddalił; ponadto zasądził od powodowej

spółki zwrot kosztów postępowania apelacyjnego. Podstawę materialnoprawnej

oceny apelacji stanowiły przepisy art. 208 §7, art. 235, 236, 240, 243, 246 i 252

k.s.h.

W skardze kasacyjnej, zarzucającej naruszenie przepisów prawa

materialnego, a mianowicie: art. 239 § 1, art. 240 k.s.h., 243 § 1 i 3 oraz art. 252 §

1 k.s.h., powodowa spółka zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego w części

oddalającej jej apelację w zakresie dotyczącym żądania stwierdzenia nieważności

4

uchwał nadzwyczajnych zgromadzeń wspólników pozwanej spółki z: 7 maja 2001

r., 12 lipca 2001 r., 7 listopada 2001 r., 5 grudnia 2001 r. , 3 stycznia 2002 r. i 2

lipca 2002 r., oraz w części zasądzającej na rzecz pozwanej spółki zwrot kosztów

postępowania apelacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 39813

§2 k.p.c., w postępowaniu kasacyjnym Sąd Najwyższy

jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego

orzeczenia. Ocena podniesionych przez stronę powodową w skardze kasacyjnej

zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego powinna więc być dokonana

przy uwzględnieniu stanu faktycznego stanowiącego podstawę wydania

zaskarżonego wyroku.

Z ustaleń faktycznych stanowiących podstawę wydania tego wyroku wynika,

że w dniu 14 lipca 2000 r. strona powodowa jako jedyny wspólnik spółki pozwanej

– reprezentowana przez B.K. – zbyła K.N. 41 udziałów tej spółki o wartości

nominalnej 50 zł, sama zachowując 39. Nadzwyczajne zgromadzenie wspólników

pozwanej spółki podjęło w dniu 10 października 2000 r. uchwałę o podniesieniu

kapitału zakładowego spółki do wysokości 1 129 800 zł przez utworzenie 22 516

nowych udziałów o wartości nominalnej 50 zł. Wszystkie nowe udziały objęła K.N.,

pokrywając je wkładem pieniężnym. Zarząd spółki T. ustanowił K.N. prokurentem

samoistnym. Kolejne nadzwyczajne zgromadzenie wspólników tej spółki zwołane

przez zarząd w osobie B.K. podjęło w dniu 15 marca 2001 r. uchwałę o

dobrowolnym umorzeniu 20 689 udziałów K.N. przez ich nabycie przez spółkę i

obniżeniu kapitału zakładowego spółki do kwoty 95 000 zł. Jednocześnie zmieniono

wartość nominalną udziału z 50 na 500 zł. W rezultacie K.N. miała 186 udziałów w

spółce T., a strona powodowa 4 udziały. Ponadto podjęto uchwałę ustalającą

jednolity tekst aktu założycielskiego spółki. W dniu 15 marca 2001 r. B.K., pełniący

funkcję jednoosobowego zarządu pozwanej spółki, opuścił Polskę. Ponownie

przyjechał do Polski dopiero w sierpniu 2002 r.

W dniu 20 kwietnia 2001 r. B.K. działając jako jednoosobowy organ

zarządzający powodową spółką udzielił K.N. pełnomocnictwa do reprezentowania

powodowej spółki przy podejmowaniu przez pozwaną spółkę uchwał dotyczących

zmiany aktu założycielskiego zgodnie z „nowym kodeksem handlowym”.

5

Odbywające się w dniu 7 maja 2001 r. w kancelarii notariusza

sporządzającego protokół nadzwyczajne zgromadzenie wspólników spółki „T.”, na

którym cały kapitał zakładowy spółki był reprezentowany przez K.N. - działającą w

imieniu własnym, z tytułu przysługiwania jej 186 udziałów, oraz jako pełnomocnik

spółki E. (na podstawie pełnomocnictwa z dnia 20 kwietnia 2001 r.) - uchwaliło

zmiany przedmiotu działania spółki oraz odwołało z zarządu B.K.

i powołało w jego miejsce P.G.

W podobnych okolicznościach odbyły się nadzwyczajne zgromadzenia

wspólników pozwanej spółki w dniach: 12 lipca 2001 r., 7 listopada 2001 r. i 5

grudnia 2001 r. W dniu 12 lipca 2001 r. nadzwyczajne zgromadzenie wspólników

podjęło uchwały o powołaniu K.N. w skład zarządu tej spółki oraz odwołaniu

udzielonej jej prokury, w dniu 7 listopada 2001 r. – o zmianie nazwy spółki oraz

zmianie postanowienia aktu założycielskiego dotyczącego trwania roku

obrachunkowego, a w dniu 5 grudnia 2001 r. – o ogłoszeniu jednolitego tekstu aktu

założycielskiego.

W dniu 3 stycznia 2002 r. na nadzwyczajnym zgromadzeniu wspólników

w kancelarii notariusza obecni byli K.N. i P.G. K.N. działała jako wspólnik (mający

101 udziałów) oraz pełnomocnik (w stosunku do 4 udziałów powodowej spółki).

P.G. reprezentował 85 udziałów własnych. Zgromadzenie uchwaliło zmiany treści

aktu założycielskiego co do zasad podwyższenia kapitału zakładowego spółki,

nowego układu wspólników, zakazu dziedziczenia udziałów i zmian kompetencji

zgromadzenia wspólników; uchwalono też jednolity akt założycielski.

W dniu 2 lipca 2002 r. na nadzwyczajnym zgromadzeniu wspólników

w kancelarii notariusza przy analogicznym składzie osobowym jak w dniu 3 stycznia

2002 r. uchwalono zmiany redakcyjne aktu założycielskiego oraz umorzono

4 udziały i ogłoszono nowy tekst aktu założycielskiego.

Na tle powyższych ustaleń jest oczywiste, że nadzwyczajne zgromadzenia

wspólników, na których zapadły zaskarżone uchwały, nie zostały zwołane

prawidłowo, czyli – używając terminologii ustawy – formalnie. Nie zastosowano się

do przepisu przyznającego kompetencję zwołania zgromadzenia wspólników

zarządowi (art. 235 § 1 k.s.h.), a przy tym nie zachowano wyjątkowego trybu

zwołania nadzwyczajnego zgromadzenia na żądanie wspólnika reprezentującego

6

określoną w ustawie lub umowie spółki (akcie założycielskim) część kapitału

zakładowego (art. 236 i 237 k.s.h.). Złamano także przepis nakazujący zwołanie

zgromadzenia wspólników do siedziby spółki (art. 234 § 1 k.s.h.).

Zgodnie jednak z art. 240 k.s.h., pomimo braku formalnego zwołania

zgromadzenia wspólników, można powziąć uchwały, jeżeli cały kapitał zakładowy

jest reprezentowany, a nikt z obecnych nie zgłosił sprzeciwu dotyczącego odbycia

zgromadzenia lub wniesienia poszczególnych spraw do porządku obrad.

W związku z tym przepisem nabiera w sprawie istotnego znaczenia odpowiedź na

pytanie, czy przy podejmowaniu zaskarżonych uchwał był reprezentowany cały

kapitał zakładowy. Ponieważ zgodnie z art. 243 k.s.h. wspólnicy mogą uczestniczyć

w zgromadzeniu i wykonywać prawo głosu w zasadzie także przez pełnomocników,

przy ustalaniu ziszczenia się określonej w art. 240 k.s.h. przesłanki

reprezentowania przy podejmowaniu uchwały całego kapitału zakładowego spółki

należy mieć na względzie nie tylko kapitał reprezentowany przez wspólników

osobiście, ale i za pośrednictwem pełnomocników. Lecz aby uczestnictwo osoby

przedstawiającej się jako pełnomocnik wspólnika mogło być uwzględnione przy

ustalaniu kapitału reprezentowanego przy podejmowaniu uchwały, osoba ta musi

być w świetle treści pełnomocnictwa i właściwych przepisów – rzecz jasna –

rzeczywiście umocowana do głosowania nad tą uchwałą.

Nie można zaś podzielić poglądu Sądu Apelacyjnego, że K.N. głosując w

imieniu powodowej spółki na nadzwyczajnych zgromadzeniach wspólników w

dniach 7 maja 2001 r. i 12 lipca 2001 r. była

do tego umocowana zgodnie z treścią okazanego dokumentu pełnomocnictwa

z dnia 20 kwietnia 2001 r. W dniu 1 stycznia 2001 r. w miejsce kodeksu

handlowego wszedł w życie kodeks spółek handlowych. Wymagał on od

istniejących w tym czasie spółek z ograniczoną odpowiedzialnością dostosowania

niektórych postanowień umowy (aktu założycielskiego) spółki do nowych regulacji.

Jakkolwiek więc w rozpatrywanym dokumencie pełnomocnictwa była mowa

o zmianach aktu założycielskiego spółki „T.” zgodnie z „nowym kodeksem

handlowym”, nie powinno budzić wątpliwości, że w rzeczywistości

w dokumencie tym chodziło o zmiany aktu założycielskiego pozwanej spółki

zapewniające zgodność jego treści z nowo ustanowionymi wymaganiami kodeksu

7

spółek handlowych. Wyrażone zatem w tym dokumencie oświadczenie

umocowywało K.N. do reprezentowania powodowej spółki jedynie przy

podejmowaniu uchwał dostosowujących akt założycielski pozwanej spółki

do wymagań kodeksu spółek handlowych. Tego rodzaju zmiany aktu

założycielskiego pozwanej spółki, odnoszące się do wysokości kapitału

zakładowego i minimalnej wartości nominalnej udziału (por. art. 624 § 1 w związku

z art. 154 k.s.h. w pierwotnym brzmieniu), zostały jednak już dokonane uchwałami

nadzwyczajnych zgromadzeń wspólników w dniach 10 października 2000 r. i 15

marca 2001 r. Tylko więc w razie wadliwości w tym zakresie jednolitego tekstu aktu

założycielskiego spółki „T.” uchwalonego przez nadzwyczajne zgromadzenie

wspólników w dniu 15 marca 2001 r. wchodziłoby w grę skorzystanie przez K.N. z

udzielonego jej 20 kwietnia 2001 r. pełnomocnictwa zgodnie z jego treścią, gdyż jej

oświadczenie z dnia 20 marca 2001 r., prostujące jednolity tekst aktu

założycielskiego, złożone w charakterze prokurenta pozwanej spółki, nie mogło

oczywiście odnieść – na co trafnie zwrócił uwagę K.N. notariusz – zamierzonego

skutku. Głosowanie nad zmianami przedmiotu działania pozwanej spółki, zmianami

w składzie zarządu oraz odwołaniem prokurenta nie dotyczyło jednak zmian aktu

założycielskiego pozwanej spółki związanych z dostosowaniem tego aktu do

wymagań kodeksu spółek handlowych, a tym samym nie mieściło się w granicach

umocowania udzielonego K.N. w dniu 20 kwietnia 2001 r.

Ponadto zgodnie z art. 208 § 7 k.s.h., odwołanie prokury należy wyłącznie

do kompetencji członków zarządu (każdy z nich jest do tego uprawniony).

Nadzwyczajne zgromadzenie wspólników pozwanej spółki nie mogło więc

skutecznie odwołać prokury udzielonej K.N. Również zatem pełnomocnictwo do

uczestniczenia w zgromadzeniu wspólników oraz wykonywania prawa głosu w

imieniu powodowej spółki nie mogło objąć głosowania nad tą sprawą. Kwestia, czy

z uchwałą z dnia 12 lipca 2001 r. o odwołaniu prokury udzielonej K.N. mogły się

łączyć jakieś inne skutki prawne

(por. w związku z tym np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2007 r.,

III CSK 169/07, OSNC 2009, nr 1, poz. 17), zostanie w dalszych rozważaniach

pominięta jako nie mająca wpływu na rozstrzygnięcie sprawy.

8

Z analogicznych przyczyn do wyżej wyjaśnionych dokument pełnomocnictwa

z dnia 20 kwietnia 2001 r. nie umocowywał K.N. także

do głosowania w imieniu powodowej spółki nad uchwałami podjętymi przez

zgromadzenia wspólników pozwanej spółki w dniach 7 listopada 2001 r., 5 grudnia

2001 r., 3 stycznia 2002 r. i 2 lipca 2002 r., dotyczącymi zmiany nazwy pozwanej

spółki, roku obrachunkowego, zasad podwyższenia kapitału zakładowego spółki,

nowego układu wspólników, zakazu dziedziczenia udziałów, kompetencji

zgromadzenia wspólników oraz uchwalenia jednolitego tekstu aktu założycielskiego

uwzględniającego powyższe zmiany. Niezależnie od tego, głosowanie przez K.N.

przy podejmowaniu tych uchwał w charakterze pełnomocnika powodowej spółki

wykluczał również art. 243 § 3 k.s.h., stanowiący, że członek zarządu nie może być

pełnomocnikiem na zgromadzeniu wspólników. Jak wiadomo, K.N. uchwałą

nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników pozwanej spółki z dnia 12 lipca 2001 r.

została powołana w skład zarządu tej spółki i status ten posiadała przy głosowaniu

nad wszystkimi wskazanymi wyżej uchwałami, zgodnie bowiem z sankcją

przewidzianą w art. 252 k.s.h., dopóki nie zostanie stwierdzona nieważność

uchwały sprzecznej z ustawą, należy uwzględniać jej skutki; ich zanegowanie jest

możliwe w zasadzie tylko

w drodze powództwa określonego w art. 252 § 1 k.s.h. (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 13 lutego 2004 r., II CK 438/02, OSP 2006, z. 5, poz. 53, oraz

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2007 r.,

III CZP 94/06, OSNC 2007, nr 7-8, poz. 95).

Nasuwa się pytanie, czy podjęcie zaskarżonych uchwał z wskazanymi wyżej

naruszeniami art. 240 i 243 § 1 i 3 k.s.h. uzasadniało ich uznanie za sprzeczne

z ustawą w rozumieniu art. 252 § 1 k.s.h., tj. za dotknięte wadliwością

uzasadniającą wytoczenie powództwa o stwierdzenie nieważności.

Sąd Apelacyjny wyraził trafny pogląd, że nie każde naruszenie ustawy przy

podejmowaniu uchwały przez walne zgromadzenie wspólników uzasadnia

zaskarżenie podjętej uchwały w drodze powództwa przewidzianego w art. 252 § 1

k.s.h. W art. 252 § 1 k.s.h., podobnie jak w art. 425 § 1 k.s.h., chodzi przede

wszystkim o sprzeczność z ustawą treści uchwały. Ponadto hipotezami art. 252 § 1

i art. 425 § 1 k.s.h. obejmuje się naruszenie przepisów ustawy odnoszących się

9

bezpośrednio jedynie do sposobu podjęcia uchwały, jeżeli naruszenie ich

w okolicznościach konkretnego przypadku mogło mieć istotny wpływ na treść

uchwały (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2007 r., II CSK 163/07,

OSNC 2008, nr 9, poz. 104 i cytowane w nim orzeczenia oraz wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 26 marca 2009 r., I CSK 253/08, LEX nr 491551).

Rozpatrywany w sprawie art. 240 k.s.h. należy niewątpliwie do przepisów,

które bezpośrednio normują jedynie wymagania dotyczące sposobu podjęcia

uchwały. W związku z tym ocena wpływu stwierdzonych naruszeń przepisów

powoływanych przez stronę powodową na treść zaskarżonych uchwał była

konieczna. Nie można jednak zaakceptować uznania przez Sąd Apelacyjny

wskazanego wyżej naruszenia art. 240 w związku z art. 243 § 1 i 3 k.s.h. za nie

mogące mieć istotnego wpływu na treść zaskarżonych uchwał. Naruszenie to,

podobnie jak uchybienie wymaganiom przewidzianym w art. 402 § 2 i art. 404 § 1

k.s.h. oraz wymaganiom określonym w art. 238 § 2 i art. 239 § 1 k.s.h. (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2007 r., II CSK 163/07, i z dnia 19 września

2007 r., II CSK 165/07, LEX nr 490422), należy zaliczyć do tego rodzaju naruszeń

przepisów normujących sposób podejmowania uchwał, które zawsze,

tj. w okolicznościach każdego konkretnego przypadku, są doniosłe z punktu

widzenia treści podjętej uchwały, tzn. mogły mieć istotny wpływ na jej treść.

Ustawodawca w art. 240 k.s.h. określił przesłanki dopuszczalnego odstępstwa

od wymagań dotyczących zwołania zgromadzenia wspólników, w rezultacie każde

odstępstwo od tych wymagań przy podjęciu uchwały nie mieszczące się

w określonych w art. 240 k.s.h. granicach (przy uwzględnieniu w razie głosowania

przez pełnomocników art. 243 k.s.h.) powinno uzasadniać stwierdzenie

nieważności podjętej uchwały na podstawie art. 252 § 1 k.s.h. Odmienna wykładnia

pozbawiałaby art. 240 k.s.h. doniosłości prawnej.

Ze względu na zasadność podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów

naruszenia art. 240, 243 § 1 i 3 oraz art. 252 § 1 k.s.h. Sąd Najwyższy

na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.