I UK 314/08

Wyrok z dnia 17 kwietnia 2009 r.

I UK 314/08

Zawarcie umowy o pracę nakładczą wyłącznie w celu niepłacenia wyż-

szych składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu prowadzenia działalności

gospodarczej stanowi obejścia prawa (art. 58 § 1 k.c.).

Przewodniczący SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca). Sędziowie SN:

Katarzyna Gonera, Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 kwietnia

2009 r. sprawy z powództwa Radosława B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddziałowi w C. z udziałem zainteresowanego Romana W. - „T.” w K. o

podleganie ubezpieczeniom społecznym z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o

pracę nakładczą, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 14 maja 2008 r. [...]

I. o d d a l i ł skargę kasacyjną,

II. zasądził od odwołującego się na rzecz pozwanego 120 (sto dwadzieścia) zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z 14 maja 2008 r. oddalił apelację

wnioskodawcy Radosława B. od wyroku Sądu Okręgowego w Białymstoku z 25

stycznia 2008 r., którym oddalono jego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziału w C. z 10 maja 2007 r., stwierdzających, że wnioskodawca

nie podlega ubezpieczeniom z umowy o pracę nakładczą, lecz z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej, gdyż umowa o pracę nakładczą zmierzała do obejścia

prawa przez opłacanie składek znacznie niższych niż z prowadzonej działalności

gospodarczej.

Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca w czerwcu 2004 r. został objęty

ubezpieczeniem społecznym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej. Dnia 1

2

marca 2006 r. zawarł umowę o pracę nakładczą z zainteresowanym Romanem W.,

prowadzącym działalność gospodarczą (firmę T. w K.), w której zobowiązał się do

wykonywania zestawów reklamowych, co polegało na uzyskaniu danych teleadreso-

wych potencjalnych klientów i przekazaniu zaadresowanych kopert nakładcy. Strony

określiły miesięcznie minimalnie 45 kompletów reklamowych i za skompletowanie

jednej przesyłki wynagrodzenie 10 zł. W związku z umową o pracę nakładczą wnio-

skodawca zmienił tytuł ubezpieczeń społecznych z prowadzonej działalności gospo-

darczej na ubezpieczenie w związku z wykonywaniem pracy nakładczej. Wniosko-

dawca nie dochował warunków umowy o pracę nakładczą, gdyż miesięcznie wyko-

nywał około 4 zestawów, uzyskując z tego tytułu przychód w granicach do 160 zł.

Sąd Okręgowy w ocenie prawnej zgodził się z pozwanym, że umowy o pracę nakład-

czą zmierzały do obejścia art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z 13 października 1998 r. o sys-

temie ubezpieczeń społecznych (ustawa o s.u.s.). Chodziło o drugi tytuł podlegania

ubezpieczeniom i opłacanie niższych składek na obowiązkowe ubezpieczenia spo-

łeczne niż wynikające z prowadzonej jednocześnie działalności gospodarczej. Z

umowy o pracę nakładczą wynikały niskie podstawy wymiaru składek w stosunku do

wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne z tytułu działalności gospodarczej oraz

do wynagrodzenia przewidzianego w § 3 rozporządzenia z 31 grudnia 1975 r. w

sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą (rozporzą-

dzenie), zastrzegającego, iż nakładca winien osiągać przychód przynajmniej w wyso-

kości 50% najniższego wynagrodzenia. Wnioskodawca w takiej sytuacji nie mógł po-

woływać się na zbieg tytułów do ubezpieczeń społecznych (art. 9 ust. 2 ustawy o

s.u.s.), skoro umowa o pracę nakładczą została zawarta w celu opłacania składek

bez ograniczeń w zakresie minimalnej podstawy wymiaru składek. Naruszała zatem

art. 58 § 1 k.c.

Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe ustalenia i ocenę prawną Sądu pierwszej

instancji. Dodatkowo wskazał, że faktyczna realizacja umów o pracę nakładczą

znacznie poniżej umówionej liczby kopert potwierdza rozstrzygnięcie o zamierzonym

obejściu prawa, gdyż osiągane wynagrodzenia z tych umów nie uprawniały do obję-

cia ubezpieczeniem społecznym w sytuacji jednoczesnego podlegania ubezpiecze-

niom społecznym z prowadzonej działalności gospodarczej. Zachowanie wniosko-

dawcy miało na celu zminimalizowanie kosztów związanych z obowiązkiem podlega-

nia ubezpieczeniu w sytuacji prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej.

Umowa o pracę nakładczą, której jedynym celem jest uzyskanie prawa wyboru ubez-

3

pieczenia z uwagi na niską składkę, jest sprzeczna z zasadami współżycia społecz-

nego, bowiem jej celem jest świadczenie pracy, „a nie wyłącznie zamiar uniknięcia

obowiązku ubezpieczenia społecznego z tytułu prowadzonej działalności gospodar-

czej i opłacania wiążącej się z tym ubezpieczeniem wyższej składki”.

W skardze kasacyjnej zarzucono: 1. naruszenie art. 58 § 1 k.c., przez jego

błędne zastosowanie i stwierdzenie, iż umowa o pracę nakładczą była zawarta dla

pozoru, gdy z ustaleń wynika, że na jej podstawie była świadczona praca nakładcza

w ograniczonym zakresie i strony umowy wykonywały rzeczywiste obowiązki i prawa

w niej zawarte, a tym samym brak jest jakichkolwiek podstaw do przypisania ich

działaniom próby obejścia prawa; 2. naruszenie § 3 i 27 rozporządzenia z 31 grudnia

1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wykonujących pracę nakładczą, co

doprowadziło do ustalenia, iż aby praca nakładcza była podstawą do odprowadzania

składek na ubezpieczenie społeczne, a umowa do niej zobowiązująca nie mogła być

uznana za umowę pozorną, zmierzającą do obejścia prawa, to wykonawca musi

uzyskiwać dochód w wysokości co najmniej 50% najniższego wynagrodzenia okre-

ślonego w przepisach szczególnych, podczas gdy z analizy przepisów dotyczących

świadczenia pracy nakładczej nie wynika, żeby nakładca i wykonawca byli ograni-

czeni w możliwości ustalania zakresu pracy nakładczej, jak również kwoty stanowią-

cej wynagrodzenie za świadczona pracę, tym bardziej, iż sam autor rozporządzenia

dopuszcza możliwość osiągania niższych dochodów z „tytułu pracy nakładczej, uza-

leżniając od tego prawo do urlopu wypoczynkowego w § 14 rozporządzenia”.

Skarżący wniósł o uchylenie wyroków i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania lub uwzględnienie odwołania.

Pozwany wniósł o oddalenie skargi i zasądzenie kosztów zastępstwa proce-

sowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga nie ma uzasadnionych podstaw i dlatego została oddalona. Czym in-

nym jest sprzeczność czynności prawnej z ustawą, a czym innym czynność mająca

na celu obejście ustawy (art. 58 § 1 k.c.). Można się zgodzić ze skarżącym, że nie

jest nieważna umowa o pracę nakładczą, w której minimalna miesięczna ilość pracy,

określona przez strony, nie zapewnia uzyskania przez wykonawcę co najmniej poło-

wy najniższego wynagrodzenia (§ 3 ust. 1 rozporządzenia). Nie chodzi wówczas o

4

sprzeczność takiej umowy z prawem (ustawą). Prima facie, tym bardziej nie można

by tego powiedzieć o umowach zawieranych przez strony, skoro umówione w niej

145 kompletów po 10 zł, miesięcznie gwarantowałoby połowę ówczesnego najniż-

szego wynagrodzenia. W sprawie nie chodziło jednak tylko o to czy literalna treść

umów o pracę nakładczą nie naruszała przepisów rozporządzenia, lecz o to, jak były

realizowane i czy stanowiły podstawę ubezpieczeń społecznych (art. 6 ust. 1 pkt 2 i 5

ustawy o s.u.s.). Skarżący może zasadnie twierdzić, że nakładca i wykonawca nie

byli ograniczeni w możliwości ustalania zakresu pracy nakładczej, jak również kwoty

stanowiącej wynagrodzenie za świadczoną pracę. Objęte jest to bezpośrednią rela-

cją między stronami umowy i przepisy rozporządzenia (§ 3, 14, 27) nie muszą być

naruszone.

Inna jest sytuacja, gdy umowa formalnie nie sprzeciwia się ustawie, jednak ma

na celu obejście ustawy i z tej przyczyny jest nieważna (art. 58 § 1 k.c.). Nawet for-

malnie poprawna realizacja umowy w efekcie może zmierzać do obejścia prawa.

Punkt ciężkości skargi łączony z tym, że praca nakładcza była wykonywana i strony

dowolnie mogły określać jej zakres, nie eliminuje skutku nieważności tego zobowią-

zania, w tym przypadku jako podstawy ubezpieczenia społecznego. Zastosowanie

klauzuli nieważności z art. 58 § 1 k.c. jest szczególne (wyjątkowe), a zarazem szero-

kie, gdyż ocenie poddaje się skutki różnych zdarzeń i czynności prawnych. Zarzuty

skargi zatrzymują się na wykonywaniu obowiązków z umowy nakładczej i twierdze-

niu, że z tej racji brak jest podstaw do przypisania obejścia prawa. Nie jest to wystar-

czające do podważenia podstawy prawnej zaskarżonego rozstrzygnięcia.

Skarga podlega rozpoznaniu w granicach podstaw kasacyjnych i ich zarzutów

(art. 39813

§ 1 k.p.c.), przy uwzględnieniu ustaleń faktycznych stanowiących podsta-

wę zaskarżonego wyroku (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Sąd Apelacyjny nie stwierdził (w

uzasadnieniu), że umowa o pracę nakładczą była zawarta dla pozoru. Wówczas jej

nieważność określałby art. 83 k.c. (którego nie powołano w wyroku) i również skarga

nie stawia zarzutu naruszenia tego przepisu. Czym innym jest działanie pozorne,

którego strona podmiotowa i przedmiotowa należy do stanu faktycznego, co ozna-

cza, że dotychczasowe ustalenia Sądu pierwszej instancji, przyjęte przez Sąd drugiej

instancji, są wiążące w ocenie podstawy materialnoprawnej skargi (mimo odwołania

się do art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. skargi nie oparto na podstawie procesowej). Działanie

pozorne strony często składa się na obejście prawa (art. 58 § 1 k.c.). Ustalono je w

niniejszej sprawie. Wnioskodawca wykonywał znikomą ilość pracy z umowy o pracę

5

nakładczą („poniżej 10 % minimalnej normy"). Postanowienia umowy o pracę na-

kładczą z jej realizacją wyraźnie się rozmijały. Uzasadnione jest stwierdzenie, że nie

zachodziła realna potrzeba tej umowy dla obu jej stron, taka jak w typowych umo-

wach o pracę nakładczą. Skarżącemu nie była ona konieczna jako źródło utrzyma-

nia, skoro prowadził działalność gospodarczą a dochód z umowy nakładczej był nie-

wielki, z drugiej strony, sam nakładca nie wymagał większej ilości pracy (takiej jak w

umowie). Sądy ustaliły rzeczywistą przyczynę (kauzę) zawarcia umowy o pracę na-

kładczą i dla rozpoznania skargi jest to wiążące (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Skarżący nie

zawarłby umowy o pracę nakładczą i nie realizowałby jej w znikomym zakresie, tak

jak ustalono, gdyby nie prowadził działalności gospodarczej. Chodziło więc tylko o

przedmiotowe wykorzystanie przepisów o ubezpieczeniu społecznym i stworzenie

formalnej podstawy ubezpieczenia, która nie była realizowana w sposób typowy dla

umowy o pracę nakładczą, a za jedyny cel miała unikanie płacenia składek na ubez-

pieczenia społeczne z prowadzonej działalności gospodarczej.

Sąd Najwyższy rozpoznawał już skargi kasacyjne ubezpieczonych w podob-

nych sprawach (stanach faktycznych i prawnych). W kilku wyrokach z 9 stycznia

2008 r. stwierdzał, że: (1) jeżeli umowa o pracę nakładczą jest zawarta przez przed-

siębiorcę w sposób pozorny, a składki ubezpieczeniowe liczone są od wynagrodze-

nia niższego niż połowa płacy minimalnej, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ma

prawo odmówić objęcia wnioskodawcy korzystniejszym ubezpieczeniem chałupni-

czym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2008 r., III UK 73/07, Monitor

Prawa Pracy 2008 nr 2, poz. 58); (2) w zakresie nienormowanym przepisami rozpo-

rządzenia Rady Ministrów z 1975 r. w sprawie uprawnień pracowniczych osób wyko-

nujących pracę nakładczą, które przenoszą na te osoby określone uprawnienia pra-

cownicze, do oceny ważności umowy o pracę nakładczą i zobowiązań z niej wynika-

jących mają zastosowanie przepisy Kodeksu cywilnego; (3) wykładnia funkcjonalna i

systemowa przepisów prawa pracy i prawa ubezpieczeń społecznych prowadzi do

wniosku o doniosłości prawnej tylko takiej umowy o pracę nakładczą, w której strony

uzgodniły i realizowały rozmiar wykonanej pracy nakładczej w ilości gwarantującej

wynagrodzenie w wysokości co najmniej połowy minimalnego wynagrodzenia za

pracę; (4) pozorna umowa o pracę nakładczą, na podstawie której jej strony nie miały

zamiaru i nie realizowały konstrukcyjnych cech (elementów) tego zobowiązania doty-

czących rozmiaru wykonywanej pracy w ilości gwarantującej wynagrodzenie w wyso-

kości co najmniej połowy minimalnego wynagrodzenia za pracę, nie stanowi upraw-

6

nionego tytułu podlegania obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym osób wykonu-

jących pracę nakładczą (art. 6 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 9 ust. 2 in fine ustawy z

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych); (5) pozorne czynności prawne lub

zachowania naruszające zasady współżycia społecznego nie korzystają z ochrony

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia

2008 r., III UK 74/07, LEX nr 376437; III UK 75/07, OSNP 2009 nr 3-4, poz. 53 i III

UK 77/07, LEX nr 465895).

Zatrudnienie przez nakładcę w tożsamy sposób około 350 osób nie stanowiło

wystarczającego kontrargumentu, gdyż rozpoznaniu w tej sprawie podlegała tylko

indywidualna sprawa skarżącego. Przytoczone wyżej przykłady orzecznictwa na tle

podobnych spraw pokazują, że i ta sprawa nie jest odosobniona, gdyż wskazuje na

realizację określonej metody (schematu) przez ubezpieczonych, polegającej na in-

strumentalnym wykorzystywaniu umowy o pracę nakładczą w celu uniknięcia wyż-

szej składki od rzeczywistej podstawy ubezpieczenia wynikającej z prowadzonej

działalności gospodarczej. Znikoma ilość pracy nakładczej w stosunku do umówionej

nie stanowiła podstawy ubezpieczenia społecznego, gdy jednocześnie wykonawca

prowadził działalność gospodarczą, a umowę o pracę nakładczą zawarł jedynie w

celu niepłacenia składek na ubezpieczenia społeczne z tej działalności (obejścia

prawa - art. 58 § 1 k.c.).

Ustawodawca dostrzegł problem pozornego zbiegu podstaw ubezpieczenia i

dodał przepis art. 9 ust. 2b w ustawie o s.u.s. (od 1 marca 2009 r.), zgodnie z którym

osoba wykonująca pracę nakładczą, prowadząca jednocześnie pozarolniczą działal-

ność, o której mowa w art. 8 ust. 6 pkt 1, podlega obowiązkowo ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym z tytułu tej działalności, jeżeli z tytułu wykonywania pracy

nakładczej podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe jest

niższa od obowiązującej tę osobę najniższej podstawy wymiaru składek dla osób

prowadzących pozarolniczą działalność. Może ona dobrowolnie, na swój wniosek,

być objęta ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi również z tytułu wykonywania

pracy nakładczej.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39814

k.p.c. O

kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 k.p.c.

========================================