III CSK 304/08

Sygn. akt III CSK 304/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 kwietnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

w sprawie z powództwa Prokuratora Okręgowego w K.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej „H.” w O. oraz Syndykowi masy upadłości

Huty „O.” S.A.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 kwietnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 23 czerwca 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 23 czerwca 2008 r. oddalił apelację od

wyroku oddalającego powództwo Prokuratora Okręgowego w K. przeciwko

Spółdzielni Mieszkaniowej „H.” oraz Syndykowi Masy Upadłości Huty „O.” S.A.

o ustalenie, że nieważne są dwie umowy zawarte przez pozwanych w dniach

6 października 1995 r. i 4 listopada 1996 r. w formie aktu notarialnego, na

podstawie których pozwana Huta sprzedała pozwanej Spółdzielni prawo

użytkowania wieczystego nieruchomości wraz z budynkami, szczegółowo

opisanymi w tych umowach. Przy zawieraniu umów przedłożone zostały

notariuszowi uchwały nr 33/95 i 53/96 rady nadzorczej pozwanej Spółdzielni, której

kadencja upłynęła 30 czerwca 1995 r., zezwalające zarządowi Spółdzielni na

zawarcie tych umów. Z ustaleń dokonanych przez Sąd Okręgowy na podstawie

wyników wcześniejszych postępowań sądowych wynika, że uchwały te nie zostały

podjęte, a podpisy niektórych członków rady nadzorczej na jednej z uchwał zostały

sfałszowane.

Sąd Okręgowy, oddalając powództwo wskazał na brak po stronie

Prokuratora interesu prawnego w wytoczeniu powództwa po 12 latach od zawarcia

wspomnianych umów. Sąd ten wskazał, że w przypadku stwierdzenia nieważności

tych umów, objęte nimi nieruchomości weszłyby w skład masy upadłości pozwanej

Huty, co oznaczałoby wzruszenie ekonomicznych podstaw bytu pozwanej

Spółdzielni. Zakwestionowanie umów prowadziłoby do m. in. wzruszenia praw

ponad 2 000 członków Spółdzielni, którzy nabyli spółdzielcze własnościowe prawo

do lokali w budynkach zakupionych na gruntach, będących przedmiotem tych

umów. Ocena w zakresie zgodności powództwa prokuratora z zasadami współżycia

społecznego oraz zgodności dochodzonego prawa ze społeczno-gospodarczym

jego przeznaczeniem, a także zasada ochrony praw nabytych przez członków

pozwanej Spółdzielni, nie pozwalała na uwzględnienie powództwa.

Sąd Apelacyjny ustalił dodatkowo, że działająca w kolejnej kadencji rada

nadzorcza pozwanej Spółdzielni uchwałami z dnia 29 września 1998 r. oraz z dnia

16 czerwca 2008 r. zaakceptowała i „potwierdziła uchwały” przedłożone

3

notariuszowi przy zawieraniu umów. Sąd ten – powołując się na uchwałę składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14 września 2007 r., III CZP 31/07

(OSNC 2008, nr 2, poz.14) – uznał jednocześnie, że „do umowy” zawartej przez

zarząd pozwanej Spółdzielni bez wymaganej do jej ważności uchwały walnego

zgromadzenia bądź rady nadzorczej tej Spółdzielni, ma zastosowanie w drodze

analogii art. 103 § 1 i 2 k.c. Sąd Apelacyjny stwierdził, że skoro rada nadzorcza

pozwanej Spółdzielni podjęła uchwały potwierdzające zawarcie umów z dnia

6 października 1995 r. i z dnia 4 listopada 1996 r., to podniesiony w apelacji zarzut

naruszenia art. 58 k.c. przez jego niezastosowanie uznać należało za bezzasadny.

Skarga kasacyjna Prokuratora oparta została na podstawie naruszenia

art. 58 § 1 i 2 k.c. przez jego niezastosowanie, art. 103 § 1 k.c. przez jego

zastosowanie w sytuacji, gdy czynność prawna zarządu podjęta została w wyniku

przestępstwa, art. 38 k.c. przez błędną jego wykładnię polegającą na uznaniu za

ważne umowy zawarte między pozwanymi, mimo że członkowie zarządu pozwanej

Spółdzielni zawarli je z naruszeniem art. 46 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 16 września

1982 r. – Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. Nr 188, poz.1848 ze zm.).

Skarżący zarzucił ponadto naruszenie art. 381 k.p.c. przez niedopuszczenie

dowodu z wyroku wydanego w dniu 24 kwietnia 2008 r., na podstawie którego Z. M.

– członek rady nadzorczej pozwanej Spółdzielni został skazany prawomocnie za

przestępstwo polegające na poświadczeniu nieprawdy dotyczącej rzekomego

podjęcia przez Radę Nadzorczą uchwały nr […].

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny nie dopuszczając dowodu z dokumentu tj. wyroku

skazującego byłego członka rady nadzorczej pozwanej Spółdzielni za przestępstwo

polegające na poświadczeniu nieprawdy, a mianowicie poświadczenia, że rada

nadzorcza podjęła uchwałę nr […], nie naruszył art. 381 k.p.c., skoro jest

okolicznością bezsporną, przyjętą w podstawie faktycznej zaskarżonego wyroku, że

uchwała ta nie została podjęta.

Rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego oparte zostało na – wyrażonym

w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14 września 2007 r. –

poglądzie, według którego do umowy zawartej przez zarząd spółdzielni bez

4

wymaganej do jej ważności uchwały walnego zgromadzenia lub rady nadzorczej

ma zastosowanie w drodze analogii art. 103 § 1 i 2 k.c. Jak już podkreślono zarząd

pozwanej Spółdzielni zawierając z pozwaną Hutą umowy z dnia 6 października

1995 r. i 4 listopada 1996 r. działał bez wymaganej do ważności tych umów

uchwały rady nadzorczej. Okoliczność, że w toku późniejszych postępowań

sądowych członkowie rady nadzorczej pozwanej Spółdzielni twierdzili, że taką

uchwałę podjęli, a nawet – podając taką wersję – popełnili przestępstwo

poświadczenia nieprawdy, nie oznacza, że na skutek zastosowania w rozpoznanej

sprawie art. 103 § 1 i 2 k.c. doszło – jak zaznaczył w skardze kasacyjnej Prokurator

– do potwierdzenia „ważności przestępstw, czynności mających na celu obejście

prawa czy też sprzecznych z zasadami współżycia społecznego”. Rada nadzorcza

pozwanej Spółdzielni nie potwierdziła bowiem ani fałszywych twierdzeń niektórych

członków poprzedniej rady, ani nie poświadczyła nieprawdy, lecz potwierdziła

zawarte umowy, które podjęte zostały bez wymaganej uchwały rady nadzorczej.

Odnosząc się do zarzutów naruszenia art. 58 § 1 i 2 k.c., art. 103 § 1 k.c.

oraz art. 38 k.c. wskazać należy, że w judykaturze prezentowany jest pogląd,

opowiadający się za nieważnością bezwzględną czynności prawnych dokonanych

przez osoby działające w imieniu osoby prawnej w charakterze jej organu bez

kompetencji do tego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2000 r., V CKN

1029/00, OSNC 2001, nr 6, poz. 83 i z dnia 5 lipca 2007 r., II CSK 162/07, niepubl.

oraz uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2001 r., III CZP 55/01,

OSNC 2002, nr 7-8, poz. 87). Orzeczenia te opierają się na założeniu, że art. 58

§ 1 k.c. dotyczy każdego przypadku naruszenia przy dokonywaniu czynności

prawnej normy bezwzględnie obowiązującej. Jest to założenie nietrafne, gdyż

art. 58 k.c. ma niewątpliwie na względzie tylko zgodność z ustawą treści i celu

czynności prawnej, na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 12 maja

2000 r., V CKN 1029/00 (OSNC 2001, nr 6, poz. 83), oraz z dnia 5 lipca 2007 r.,

II CSK 162/07( niepubl.), a także w uchwale z dnia 12 października 2001 r., III CZP

55/01 (OSNC 2002, nr 7-8, poz. 87).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego prezentowane jest również stanowisko

wykluczające dopuszczalność stosowania w drodze analogii art. 103 § 1 i 2 k.c. do

przypadków zawarcia umowy w imieniu osoby prawnej w charakterze jej organu

5

przez osobę lub osoby niemające do tego kompetencji (wyroki SN z dnia

12 grudnia 1996 r., I CKN 22/96, OSNC 1997, nr 6-7, poz. 75; z dnia 26 czerwca

1997 r., I CKN 130/97, niepubl.; z dnia 15 lutego 2002 r., III CKN 494/00 niepubl.;

z dnia 8 maja 2003 r., III RN 66/02, „Monitor Podatkowy” 2003, nr 6, s. 2; z dnia

14 stycznia 2004 r., I CK 54/03, OSNC 2005, nr 2, poz. 35; z dnia 8 października

2004 r., V CK 76/04, niepubl.).

W opozycji do tego nurtu orzecznictwa pozostają orzeczenia, w których Sąd

Najwyższy opowiedział się za dopuszczalnością potwierdzenia na podstawie

art. 103 k.c. umowy zawartej przez niemający wymaganej kompetencji organ osoby

prawnej (wyrok SN z dnia 22 lipca 1998 r., I PKN 223/98, OSNAPUS 1998, nr 16,

poz. 509).

Sąd Najwyższy w składzie poszerzonym odniósł się do tej spornej zarówno

w doktrynie, jak i judykaturze kwestii i ostatecznie w uchwale składu siedmiu

sędziów z dnia 14 września 2007 r., III CZP 31/07 (OSNC 2008, nr 2, poz. 14)

uznał, że do umowy zawartej przez zarząd spółdzielni bez wymaganej do jej

ważności uchwały walnego zgromadzenia lub rady nadzorczej ma zastosowanie w

drodze analogii art. 103 § 1 i 2 k.c.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną pogląd ten

podziela. Przemawia za nim podobieństwo konstrukcji „działania przez organ osoby

prawnej” oraz konstrukcji „działania przez pełnomocnika”, skoro zarówno

pełnomocnik, jak i osoba pełniąca funkcję organu mają działać w granicach

przyznanych im kompetencji, skutki zaś takiego ich działania są przypisywane

bezpośrednio – odpowiednio – mocodawcy lub osobie prawnej. Funkcja obu tych

instytucji jest więc podobna. Sąd Najwyższy trafnie wskazał we wspomnianej

uchwale, że okoliczność, iż art. 39 § 1 k.c. zawiera jedynie normę odpowiadającą

art. 103 § 3 k.c., a brak w nim odpowiedników art. 103 § 1 i 2 k.c., nie oznacza woli

ustawodawcy uznania wszystkich czynności prawnych dokonanych przez osoby

działające w imieniu osoby prawnej w charakterze jej organu bez kompetencji do

tego za bezwzględnie nieważne. Nie normując w art. 39 k.c. sankcji dokonania

czynności prawnej w imieniu osoby prawnej w charakterze jej organu bez

kompetencji do tego, ustawodawca pozostawił ustalenie tej sankcji sądom przy

6

zastosowaniu ogólnych reguł wykładni prawa, wskazane zaś wyżej podobieństwo

instytucji organu osoby prawnej i pełnomocnictwa przemawia za stosowaniem

w drodze analogii przewidującego sankcję bezskuteczności zawieszonej art. 103

§ 1 i 2 k.c. w zakresie nienormowanym przepisami szczególnymi do umów

zawartych w imieniu osoby prawnej przez osoby działające w charakterze organu

osoby prawnej bez kompetencji do tego (zob. np. uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 26 września 1969 r., III CZP 8/69, OSNCP 1970, nr 6, poz. 97 i uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2006 r., III CZP

100/05, OSNC 2006, nr 6, poz. 95). Sankcja bezskuteczności zawieszonej nie tylko

skutecznie chroni interesy osoby prawnej, której zasady reprezentacji zostały

naruszone, ale także lepiej odpowiada potrzebom bezpieczeństwa obrotu.

W szczególności – jak trafnie podniesiono w piśmiennictwie – wyklucza

kwestionowanie czynności prawnej przez kontrahenta osoby prawnej tylko dlatego,

że czynność ta przestała mu odpowiadać.

Stanowisko opowiadające się za nieważnością bezwzględną wszystkich

czynności prawnych dokonanych przez osoby działające w imieniu osoby prawnej

w charakterze jej organu bez kompetencji do tego trudno także pogodzić

z cząstkowymi, ale praktycznie doniosłymi regulacjami zawartymi w art. 17 § 1 i 2

k.s.h. oraz art. 17a ust. 2 ustawy z dnia 28 sierpnia 1996 r. o zasadach

wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa (Dz. U. Nr 106,

poz. 493 ze zm.).

Według art. 17 § 1 i 2 k.s.h., jeżeli do dokonania czynności prawnej przez

spółkę kapitałową ustawa wymaga uchwały wspólników lub walnego zgromadzenia

albo rady nadzorczej, czynność prawna dokonana bez wymaganej uchwały jest

nieważna. Zgoda może być wyrażona przed złożeniem oświadczenia przez spółkę

albo po jego złożeniu, nie później jednak niż w terminie dwóch miesięcy od dnia

złożenia oświadczenia przez spółkę; potwierdzenie wyrażone po złożeniu

oświadczenia ma moc wsteczną od chwili dokonania czynności prawnej. Z regulacji

tej jednoznacznie wynika, choć nie zawsze bywa to dostrzegane, że czynność

prawna zawarta przez zarząd spółki bez wymaganej w ustawie zgody wyrażonej

w uchwale wspólników, uchwale walnego zgromadzenia lub uchwale rady

nadzorczej jest dotknięta, podobnie jak umowa zawarta bez wymaganej zgody

7

osoby trzeciej, jedynie sankcją bezskuteczności zawieszonej (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 stycznia 2007 r., III CSK 360/06, „Biuletyn SN” 2007, nr 6,

s. 13).

Czynność ta może być więc potwierdzona w określonym terminie. Termin

„nieważność” użyty w art. 17 § 1 k.s.h. odnosi się, analogicznie jak termin

„nieważność” użyty w art. 17 k.c., do konsekwencji braku potwierdzenia czynności

prawnej w odpowiednim terminie, a nie do – podlegających jedynie uwzględnieniu

przy rozstrzyganiu o rodzaju sankcji – konsekwencji wadliwości czynności prawnej

występujących już w chwili dokonania czynności prawnej (por. uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2001 r., III CZP 55/01).

Wynikająca z art. 17 § 1 i 2 k.s.h. sankcja bezskuteczności zawieszonej pozwala –

jak się podkreśla w literaturze – respektować ustawowe wymagania zgody jednego

organu spółki na czynności dokonywane przez inny organ spółki bez uszczerbku

zarówno dla chronionych przez te wymagania interesów, jak i dla potrzeby

niezwłocznego dokonywania czynności prawnych. Zgodnie zaś z art. 17a ust. 2

ustawy o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa,

do czynności prawnych dokonanych z naruszeniem przepisów o właściwości

i zakresie reprezentacji Skarbu Państwa stosuje się odpowiednio art. 103 § 1 i 2

k.c. (zob. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2007 r., II CSK 162/07).

W świetle powołanych judykatów, które oparte zostały na przekonujących

argumentach zarzut naruszenia art. 58 § 1 i 2 k.c. przez jego niezastosowanie oraz

naruszenia art. 103 § 1 k.c. przez jego zastosowanie a także art. 38 k.c. przez

błędną jego wykładnię uznać należało za nietrafny. Skarga kasacyjna podlegała

więc oddaleniu (art. 39814

k.p.c.).

md