III CSK 322/08

Sygn. akt III CSK 322/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 kwietnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Henryk Pietrzkowski

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa E. J. i in. , przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej "H." w O. o

uchylenie uchwał w przedmiocie wykluczenia z członkostwa spółdzielni,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 kwietnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 28 maja 2008 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego w

K. z dnia 29 listopada 2007 r. nadając mu nowe brzmienie, w postaci uchylenia w

2

stosunku do dziesięciu powodów uchwałę Rady Nadzorczej Spółdzielni

Mieszkaniowej „H.” o wykluczeniu ich z grona członków tej Spółdzielni, zaś wobec

dwojga powodów ze względów formalnych - powództwo oddalił. Uznał za

prawidłowe ustalenia faktyczne sądu pierwszej instancji i przyjął je za własne.

Powództwo wynikało z wykluczenia powodów ze Spółdzielni, ze względu na

ich odmowę zapłacenia kwot uzupełniających wkłady budowlane, wynikających

z ustalonej ceny 1 m2

lokalu w ostatecznym rozliczeniu kosztów budowy budynku,

w którym nabyli oni spółdzielcze własnościowe prawa do lokali mieszkalnych.

Powodowie tłumaczyli odmowę zapłaty uiszczeniem na rzecz Spółdzielni pełnego

wkładu budowlanego już w wyniku zawartych umów przedwstępnych,

nieukończenia budowy w terminie i w efekcie przejęcia przez nich samych

dokończenia budowy oraz wykończenia własnych mieszkań, czego dodatkowe

koszty przez nich poniesione nie zostały uwzględnione w ostatecznym rozliczeniu.

Z kolei Spółdzielnia powoływała się na prawomocną uchwałę Rady Nadzorczej nr

[…] o ostatecznym rozliczeniu kosztów budowy. W rezultacie Sąd Okręgowy uznał

za zasadne podjęcie uchwał wykluczających powodów z grona członków

Spółdzielni, opierając rozstrzygnięcie na art. 24 § 2 pr. spółdz. i § 9 pkt 7 statutu

pozwanej Spółdzielni.

Zmieniając wyrok i uchylając zakwestionowane uchwały Spółdzielni, Sąd

Apelacyjny przyjął za błędne ocenienie zasadności zaskarżonych uchwał.

W szczególności, jak stwierdził, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie

dawał podstaw do dokonywania wiążących ustaleń dotyczących istnienia

zadłużenia każdego z powodów w stosunku do pozwanej spółdzielni. Ostateczne

określenie ceny 1 m2

mieszkania nie wystarczało dla oznaczenia,

w okolicznościach budowy budynku, jaką kwotę uzupełniającą wkład budowlany

ma wnieść każdy z powodów. Zdaniem Sądu Apelacyjnego występowanie

roszczeń przeciwko powodom winno być, co do zasady stwierdzone

prawomocnym orzeczeniem sądu wydanym w sprawie o zapłatę, choć po myśli

art. 24 § 2 pr. spółdz. odmowa zapłaty nawet w takim przypadku nie stanowi

jedynej przesłanki wykluczenia z członkostwa w spółdzielni. Odmowa taka musi

być zakwalifikowana jako rażące i celowe naruszenie obowiązków członka

spółdzielni. Zatem podstawą wykluczenia nie może być niewypełnienie roszczeń

3

zgłaszanych przez spółdzielnię przeciwko poszczególnym członkom, na podstawie

ogólnego kryterium „prawidłowości rozliczenia”, dokonanego w uchwale wiążącej

członków „in gremio” na podstawie art. 42 § 1 pr. spółdz.; zobowiązanie musi

wynikać z konkretnego stosunku prawnego występującego między członkiem

spółdzielni a spółdzielnią. Ponadto Sąd Apelacyjny przyjął, że uchwała nr […] RN

Spółdzielni, ostatecznie rozliczająca koszty budowy może być kwestionowana

przez apelujących powodów, skoro nie skarżyli jej do sądu, a zatem nie dotyczy

ich, oddalający powództwo innych członków spółdzielni o uchylenie tej uchwały,

wyrok Sądu Okręgowego w K. w sprawie I C …/04.

W skardze kasacyjnej, opartej na pierwszej i drugiej podstawie kasacyjnej,

strona pozwana zarzuciła naruszenie art. 24 § 2 pr. spółdz. oraz art. 177

ustawy

o spółdz. mieszk. przez niewłaściwe ich zastosowanie, a także art. 365 k.p.c.

przez uchybienie przepisom prawa procesowego mające istotny wpływ na wynik

sprawy. Niewłaściwe zastosowanie art. 24 § 2 pr. spółdz. miało polegać na

przyjęciu, że niezbędne do wykazania przesłanek wykluczenia ze spółdzielni jest

uzyskanie prawomocnego wyroku zasądzającego kwotę stanowiącą równowartość

uzupełnienia wkładu budowlanego oraz przyjęcie, że podstawą wykluczenia może

być tylko niewykonanie przez członka spółdzielni konkretnego zobowiązania

wynikającego z istniejącego pomiędzy nim a spółdzielnią stosunku prawnego.

Niewłaściwe zastosowanie art. 177

ustawy o spółdz. mieszk. dotyczyło

niemożliwości stwierdzenia istnienia obowiązku pokrycia kosztów budowy oraz

wysokości wkładu budowlanego podlegającego uzupełnieniu. Naruszenie art. 365

k.p.c. wiązało się z niezasadnym twierdzeniem, jakoby powołany wyrok Sądu

Okręgowego w sprawie I C …/04 nie miał mocy wiążącej względem powodów. W

odpowiedzi na tę skargę, strona powodowa wnosiła o jej oddalenie ze względu na

brak przesłanek z art. 3989

§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Z art. 24 § 2 pr. spółdz. wynika, że w przypadku, gdy z winy umyślnej lub

z powodu rażącego niedbalstwa członka spółdzielni dalsze jego pozostawanie

w spółdzielni nie da się pogodzić z postanowieniami statutu tej spółdzielni lub

4

dobrymi obyczajami może nastąpić pozbawienie członkostwa przez wykluczenie

ze spółdzielni. Zarówno w doktrynie prawa, jak bogatym orzecznictwie dotyczącym

zastosowania tego przepisu wskazuje się, że wykluczenie ze spółdzielni może

nastąpić, gdy spełnione są wszystkie przesłanki warunkujące wykluczenie, zaś

wina wykluczanych musi mieć kwalifikowaną postać, albo umyślności zachowania

albo nieumyślności w postaci rażącego niedbalstwa, z zarzuceniem złej woli

nakierowanej na szkodzenie spółdzielni (por. wyrok SN z dnia 26.9.2007 r. IV CSK

122/07, M. Spółdz. 2008, nr 1, s. 48; także uchwała SN z dnia 5.12.1991 r., III CZP

127/91, OSNCP 1992, nr 6, poz. 105; wyrok SN z dnia 11.3.1997 r., III CKN 34/97,

OSNV 1997, nr 6-7, poz. 94). Podzielając takie stanowisko należy odpowiedzieć

na pytanie, czy w ustalonych okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy

można mówić o takim zachowaniu powodów, które „nie da się pogodzić

z postanowieniami statutu lub dobrymi obyczajami” i przez to nie jest możliwe

„dalsze pozostawanie w spółdzielni”. W szczególności chodzi o to, czy członek

spółdzielni dopuścił się umyślnego zawinienia, pozwalającego zgodnie ze statutem

spółdzielni (§ 9 pkt 7) wykluczyć go z tej spółdzielni na skutek tego, że uporczywie

odmawiał zapłacenia przypadającej na niego kwoty wkładu budowlanego

określonego kosztem całej inwestycji i wynikającego z tego kosztu 1 m2

powierzchni, prawomocną uchwałą organów Spółdzielni o ostatecznym rozliczeniu

kosztów budowy. Prawo do takiego rozliczenia ma każda spółdzielnia

mieszkaniowa i zgodnie z art. 177

ustawy o spółdz. mieszk., jeżeli w jego wyniku

powstała różnica pomiędzy wysokością wstępnie ustalonego wkładu budowlanego

a kosztami budowy lokalu, „uprawniony albo zobowiązany z tego tytułu” jest

członek spółdzielni (…), któremu „w chwili dokonania tego rozliczenia przysługuje

spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu”. Zatem, jeśli z ostatecznego

rozliczenia wynikało, jak w niniejszej sprawie, że koszty budowy lokalu są wyższe

od „wstępnie ustalonego wkładu budowlanego”, to członek spółdzielni, co do

zasady jest zobowiązany do pokrycia tej różnicy.

Z ustaleń faktycznych wiadomo, że odpowiednia uchwała organów

pozwanej Spółdzielni została podjęta (uchwała nr 23/2003 Rady Nadzorczej) i jest

ona prawomocna. Nie ma racji Sąd Apelacyjny, że uchwała ta może być

nieskuteczna wobec powodów, skoro nie oni ją skarżyli i nie występują zatem

5

imiennie w oddalającym skargi na tę uchwałę, wyroku Sądu Okręgowego w

sprawie IC …/04. Wyrok ten nie dotyczy indywidualnych roszczeń Spółdzielni

wobec członków zobowiązanych do dopłaty wkładu budowlanego, lecz wiąże się z

wysokością kosztów inwestycji i ceną 1 m2

lokalu w całym budynku mieszkalnym.

Tak należy też rozumieć ostateczne rozliczenie kosztów budowy w powyższej

uchwale, opartej na art. 177

ustawy o spółdz. mieszk. Z treści uchwały wynika, że

nie wskazuje ona indywidualnych zobowiązań uzupełnienia wkładu budowlanego

członków spółdzielni, którym przysługuje spółdzielcze własnościowe prawo do

konkretnego lokalu. Mogła by za taką uchwałę uchodzić i w wielu sytuacjach

uchodzi, wtedy, jeżeli następuje określenie ceny 1 m2

lokalu i na tej podstawie

proste przerachowanie tej ceny w stosunku do wielkości poszczególnych mieszkań

wraz z udziałem w częściach wspólnych, a pomiędzy członkami spółdzielni i

spółdzielnią nie ma sporu co do zobowiązania uzupełnienia wkładu i jego

wysokości.

To jednak nie dotyczy przedmiotowej sprawy, podobnie jak nie mogą być

argumentem przytaczane w pismach procesowych orzeczenia sądowe, z których

miałoby wynikać, że w takiej sprawie, jak ta nie ma sporu między spółdzielnią a jej

członkami. Przeciwnie, przynajmniej w niektórych umowach przedwstępnych

zawartych przez powodów o uzyskanie praw do przyszłych mieszkań (pomijając

na tym etapie postępowania, czy w czasie zawierania tych umów były one prawnie

dopuszczalne w istniejącym kształcie) są umieszczone postanowienia

o niezmienności ustalonego wkładu budowlanego, w dodatku w całości

uiszczonego przy okazji podpisywania tych umów. To przemawia za stanowiskiem

powodów, którzy mają taką treść umów, że pomimo określenia ceny 1 m2

lokalu

w ostatecznym rozliczeniu kosztów budowy dokonanym na podstawie art. 177

ustawy o spółdz. mieszk. po stronie członków spółdzielni może nie występować

żadne zobowiązanie dopłacenia do wkładu budowlanego. Uchwała Rady

Nadzorczej nr […] o ostatecznym rozliczeniu kosztów budowy dotyczyła by zatem

również tych członków spółdzielni, ale nie powodowała ich zobowiązania do

dopłaty. Zakwestionowanie więc tej uchwały, będące przedmiotem sprawy IC

…/04 Sądu Okręgowego w K. nie miało w rezultacie wpływu na powstanie

6

zobowiązania do dopłaty po stronie powodów, nawet jeśli nie podważali oni tej

uchwały na drodze sądowej.

W aktach sprawy znajdują się też oświadczenia wszystkich powodów,

skierowane do pozwanej, a także powołanie się na protokół z 28.10.1997 r.,

z których to dokumentów wynika, że sami ponieśli wskazane w tych

oświadczeniach koszty budowy. W sprawie jest bezsporne, że Spółdzielnia nie

wywiązywała się należycie ze swoich obowiązków inwestora i spółdzielcy - przyszli

mieszkańcy zostali zmuszeni sami do kontynuowania budowy. Wprawdzie

przedkładali Spółdzielni rachunki, ale z oświadczeń można wnosić, że nie

wszystkie wydatki zostały im przez Spółdzielnię zwrócone. W takich przypadkach

oczekiwali uwzględnienia tych kwot w ewentualnych własnych należnościach

względem Spółdzielni. W skardze kasacyjnej wadliwie są przytaczane okoliczności

faktyczne związane z tą kwestią, zaś różne kwoty należne powodom wynikały

z różnego stopnia zaawansowania prac w poszczególnych mieszkaniach w chwili

przejmowania kontynuowania budowy przez samych spółdzielców. To przemawia

za stanowiskiem, że pomiędzy powodami a pozwaną Spółdzielnią było i jest

szereg indywidualnych sporów, zarówno co do samego obowiązku uzupełnienia

wkładu budowlanego, to znaczy, czy się w ogóle jakieś dopłaty należą, a jeśli

nawet od niektórych z nich by się należały, to w jakiej wysokości.

Nie można więc sformułować pytania, jakie się stawia w skardze kasacyjnej,

kwestionującego w swej treści wymaganie dodatkowego stwierdzenia wysokości

należnego od każdego członka spółdzielni uzupełniającego wkładu budowlanego

w osobnym postępowaniu o zapłatę, jeżeli nie istnieje pomiędzy członkiem

spółdzielni a spółdzielnią spór co do rozliczenia ostatecznych kosztów budowy,

albo gdy spór ten został już rozstrzygnięty prawomocnym orzeczeniem sądu lub

niewzruszalnymi uchwałami organów spółdzielni. Po pierwsze, wbrew

twierdzeniom pozwanej w skardze kasacyjnej, w art. 177

ustawy o spółdz. mieszk.

stanowi się nie o rozliczeniu „ostatecznych” kosztów budowy lecz o „ostatecznym”

rozliczeniu tych kosztów, a to są różne kwestie. Po drugie, w sprawie nie jest

podważane to ostateczne rozliczenie w odniesieniu do tego, co znalazło się

w uchwale Rady Nadzorczej Spółdzielni nr […], to znaczy określony całkowity

koszt budowy budynku a następnie wynikający z tego koszt 1 m2

lokalu.

7

Podważane jest automatyczne przeliczenie tych kwot na poszczególne lokale, bez

sformułowania żądania świadczenia pieniężnego w określonej wysokości,

stanowiącego uzupełnienie wkładu budowlanego, indywidualnie od członka

spółdzielni, z uwzględnieniem poniesionych przez niego dotychczasowych

świadczeń na poczet tego wkładu. Po trzecie, nie należy kwestionować

przekonania Sądu Apelacyjnego, że dla określenia indywidualnego świadczenia

członka spółdzielni o należnym uzupełniającym wkładzie budowlanym konieczne

jest przeprowadzenie osobnego postępowania sądowego. W uzasadnieniu wyroku

tego sądu zawarte jest stwierdzenie, że takie postępowanie jest konieczne

„w zasadzie”, a to znaczy, że nie zawsze. Uzyskanie wyroku sądowego byłoby

konieczne zwłaszcza wtedy, gdyby w przedmiotowej sprawie okazało się

niemożliwe osiągnięcie porozumienia między pozwaną a powodami, co do

zobowiązania uzupełnienia wkładu budowlanego, pomimo treści wspomnianych

klauzul w umowach przedwstępnych o ostatecznej wysokości wpłaconych już kwot

na wkłady budowlane, jak też oczekiwania uwzględnienia przez spółdzielnię

kosztów budowy pokrytych przez spółdzielców, według złożonych oświadczeń.

W toku postępowania ustaleń w tych kwestiach nie poczyniono, zaś Sąd

Apelacyjny słusznie stwierdził, że oznaczenia świadczeń powodów nie może

zastąpić ogólna uchwała Spółdzielni, jaką stanowi uchwała Rady Nadzorczej nr

[…].

Jeżeli zatem między członkiem spółdzielni mieszkaniowej a spółdzielnią

występuje spór co do wysokości należnego spółdzielni wkładu budowlanego, to

odmowa spełnienia świadczenia z tego tytułu wobec spółdzielni, pomimo

prawomocnej uchwały organów spółdzielni co do ostatecznego rozliczenia kosztów

budowy, zgodnie z art. 177

ustawy o spółdz. mieszk. nie stanowi wystarczającej

przesłanki do wykluczenia takiego członka ze spółdzielni na podstawie art. 24 ust.

2 pr. spółdz.

W związku z powyższym, w okolicznościach przedmiotowej sprawy jawi się

jako oczywiste, że nie zostały spełnione przesłanki wymagane przez art. 24 § 2 pr.

spółdz. do wykluczenia powodów z grona członków Spółdzielni. Nie tylko, że

trudno według zebranego materiału dowodowego w sprawie dostrzec w ich

postępowaniu winę umyślną lub rażące niedbalstwo, ale nie wiadomo, czy są

8

w ogóle dłużnikami wobec spółdzielni z tytułu wkładu budowlanego, a jeśli nawet,

to jaka jest wysokość zadłużenia każdego z nich. Skoro te okoliczności powodowie

podnoszą, a słuszność ich racji nie została w ogóle zbadana przez spółdzielnię, to

nie było podstaw faktycznych i prawnych do podjęcia skutecznych uchwał przez

organy pozwanej Spółdzielni o wykluczeniu powodów z grona członków. Z tego

wynika, że wyrok Sądu Apelacyjnego był trafny i należy go utrzymać.

W tym stanie rzeczy wniesiona skarga kasacyjna podlega oddaleniu

(art. 39814

k.p.c.).

db