III CZP 16/09

Uchwała z dnia 17 kwietnia 2009 r., III CZP 16/09

Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

Sędzia SN Wojciech Katner

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Róży A. i Wiesława A. przeciwko

Spółdzielni Mieszkaniowej "O.M." w P. o złożenie oświadczenia woli, po

rozstrzygnięciu na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17 kwietnia 2009 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Poznaniu

postanowieniem z dnia 13 stycznia 2009 r.:

„Czy ze względu na treść art. 7 ust. 5 ustawy z dnia 14 czerwca 2007 r. o

zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz o zmianie niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 125, poz. 973) prawomocne w dacie wejścia w życie tej ustawy i

niezrealizowane uchwały zarządu spółdzielni mieszkaniowych o określeniu

przedmiotu odrębnej własności, stanowią podstawę do realizacji przez członków

spółdzielni lub inne osoby roszczeń, o których mowa w art. 1714

u.s.m., czy też

roszczenia te są rozpatrywane w całości na podstawie przepisów ustawy o

spółdzielniach mieszkaniowych w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 14 czerwca

2007 r. (Dz.U. Nr 125, poz. 973), a jeśli tak, czy oznacza to konieczność zmiany

wcześniej podjętej prawomocnej uchwały o określeniu przedmiotu odrębnej

własności tak, by zostały spełnione wymogi określone w art. 42 ust. 3 pkt 1 ustawy

o spółdzielniach mieszkaniowych w aktualnym brzmieniu?”

podjął uchwałę:

Roszczenie przewidziane w art. 1714

ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o

spółdzielniach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119 poz. 1116

ze zm.), zgłoszone i niezrealizowane do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 14

czerwca 2007 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz o

zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 125, poz. 873 ze zm.), podlega

rozpatrzeniu przez spółdzielnię mieszkaniową według nowych zasad

określonych w tej ustawie, chyba że na podstawie prawomocnej uchwały

zarządu spółdzielni, niespełniającej nowych wymagań, wskazanych w art. 42

ust. 3 pkt 1 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, spółdzielnia dokonała

czynności bezpośrednio zmierzających do zawarcia umowy przeniesienia

własności lokalu.

Uzasadnienie

Przedstawione przez Sąd Okręgowy w Poznaniu do rozstrzygnięcia na

podstawie art. 390 § 1 k.p.c. zagadnienie prawne powstało na tle wykładni art. 1714

ust. 1 i art. 42 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych

(jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm. – dalej: „u.s.m.”) oraz art. 7

ust. 5 ustawy z dnia 14 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach

mieszkaniowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 125, poz. 873 –

dalej: „u.zm.u.s.m.” lub „ustawa z dnia 14 czerwca 2007 r.”), określających sposób

realizowania roszczenia o przekształcenie spółdzielczego własnościowego prawa

do lokalu w odrębną własność lokalową.

Zgodnie z art. 1714

ust. 1 u.s.m., spółdzielnia mieszkaniowa zobowiązana jest

– na pisemne żądanie członka lub osoby niebędącej członkiem spółdzielni, którym

przysługuje spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu – do zawarcia umowy

przeniesienia własności lokalu, po dokonaniu przez te osoby stosownych spłat.

Powodowie wystąpili z takim żądaniem w dniu 14 maja 2001 r. Pozwana

Spółdzielnia, realizując żądanie nie tylko powodów, ale także innych członków

spółdzielni podjęła w dniu 8 maja 2003 r. uchwałę, na podstawie której – zgodnie z

art. 42 ust. 3 u.s.m. – wyodrębniona została własność lokali oraz nieruchomość

obejmująca kilkanaście budynków wraz z działkami (tzw. nieruchomość

wielobudynkowa). Powództwo o uchylenie tej uchwały zostało oddalone

prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 17 grudnia 2003 r.,

który stwierdził, że wyodrębnienie nieruchomości wielobudynkowej zgodne jest z

art. 42 ust. 3 u.s.m. w brzmieniu obowiązującym w chwili podejmowania uchwały.

Jest okolicznością bezsporną, że na podstawie tej uchwały ani pozwana

Spółdzielnia, ani żadna z osób uprawnionych nie podjęły czynności zmierzających

bezpośrednio do przekształcenia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

w odrębną własność lokalu.

W sprawie, w której Sąd Okręgowy przedstawił zagadnienie prawne, Sąd

Rejonowy wyrokiem z dnia 23 czerwca 2008 r. oddalił powództwo o zobowiązanie

pozwanej Spółdzielni do ustanowienia i przeniesienia na rzecz powodów własności

lokalu wraz z udziałem w szczegółowo opisanej nieruchomości jednobudynkowej,

stwierdzając, że ewentualne uwzględnienie żądania powodów pozostawałoby w

sprzeczności z prawomocną uchwałą Spółdzielni z dnia 8 maja 2003 r.

Wątpliwości prawne, które Sąd Okręgowy powziął przy rozpoznawaniu

apelacji od tego wyroku wynikają z nowych uregulowań prawnych przyjętych w

ustawie z dnia 14 czerwca 2007 r., która weszła w życie w dniu 31 lipca 2007 r.

Zgodnie z art. 42 ust. 3 pkt 1 u.s.m. w brzmieniu nadanym tą ustawą, zasadą jest

wydzielanie nieruchomości jednobudynkowej, natomiast nieruchomość

wielobudynkowa może być utworzona tylko wtedy, gdy budynki są posadowione w

sposób uniemożliwiający ich rozdzielenie, lub działka, na której posadowiony jest

budynek, pozbawiona jest dostępu do drogi publicznej lub wewnętrznej. Ponadto

według art. 7 ust. 5 u.zm.u.s.m. zgłoszone i niezrealizowane do dnia wejścia w

życie tej ustawy roszczenia przewidziane w art. 1714

u.s.m. są rozpatrywane na

podstawie ustawy z dnia 14 czerwca 2007 r.

Sąd Okręgowy podniósł, że można bronić prezentowanego w piśmiennictwie

poglądu, iż nie ma podstaw do weryfikowania uchwał podjętych przez spółdzielnie

przed wejściem w życie ustawy z dnia 14 czerwca 2007 r., tj. przed dniem 31 lipca

2007 r., skoro są zgodne z ówcześnie obowiązującym prawem. Gramatyczna i

celowościowa wykładnia art. 7 ust. 5 u.zm.u.s.m. uzasadnia jednak – jak podkreślił

– wniosek, że intencją ustawodawcy było objęcie działaniem znowelizowanej

ustawy także procedur przekształceniowych wywołanych wnioskami spółdzielców,

złożonymi przed dniem 31 lipca 2007 r. i do tego dnia niezakończonych umowami

lub prawomocnymi orzeczeniami sądowymi przenoszącymi własność

wyodrębnionych nieruchomości lokalowych. Powstaje jednak kwestia mocy prawnej

podjętych wcześniej prawomocnych i zgodnych z ówczesnym prawem uchwał

spółdzielczych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego wymaga nie tylko

dokonania wykładni przepisów w nim powołanych, ale także odniesienia się do

wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 grudnia 2008 r., P 16/08 (OTK-A

Zb.Urz. 2008, nr 10, poz. 181), stwierdzającego, że art. 1714

ust. 1 u.s.m. w

zakresie, w jakim zobowiązuje spółdzielnię do zawarcia umowy przeniesienia

własności lokalu po dokonaniu przez członka spółdzielni lub osobę niebędącą

członkiem spółdzielni wyłącznie spłat, o których mowa w pkt 1 i 2 tego przepisu, jest

niezgodny z art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 21 ust. 2 Konstytucji. Wobec tego, że

Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 1714

u.s.m. traci moc dopiero po upływie 12

miesięcy od ogłoszenia sentencji wyroku w „Dzienniku Ustaw”, a więc dopiero z

dniem 30 grudnia 2009 r., powstaje pytanie, czy przepis ten może obecnie stanowić

podstawę realizowania roszczenia powodów.

Należy przyjąć, że wskutek odroczenia przez Trybunał wejścia w życie

orzeczenia stwierdzającego niekonstytucyjność przepisu prawa, zakwestionowana

norma prawa pozostaje w systemie prawa i ma zastosowanie do zdarzeń prawnych,

zaistniałych w okresie poprzedzającym zakwestionowanie konstytucyjności art. 1714

ust. 1 u.s.m. Sądy mają więc, we wskazanym zakresie, obowiązek jej stosowania

także w okresie biegu terminu, na który odroczona została utrata mocy

obowiązującej niekonstytucyjnego przepisu (por. uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 7 grudnia 2007 r., III CZP 125/07, OSNC 2008, nr 12, poz.138).

Wniosek przeciwny prowadziłby do faktycznego podważenia kompetencji Trybunału

Konstytucyjnego przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji, u podstaw której legły

ważne zasady i wartości wymagające ochrony, a w szczególności zasada ochrony

praw nabytych oraz pewności prawa.

Przyjęte założenie uzasadnia potrzebę udzielenia odpowiedzi na

przedstawione zagadnienie prawne, skoro bowiem zgodnie z art. 7 ust. 5

u.zm.u.s.m., niezrealizowane do dnia 31 lipca 2007 r. roszczenia, o których mowa w

art. 1714

u.s.m., podlegają rozpatrzeniu na podstawie ustawy z dnia 14 czerwca

2007 r., to aktualne staje się pytanie, jakie znaczenie z punktu widzenia reguł

intertemporalnych ma art. 7 ust. 5 u.zm.u.s.m. Na gruncie stanu faktycznego

sprawy podlegającej rozpoznaniu pozostaje w szczególności do rozstrzygnięcia

kwestia możliwości (konieczności) zmiany uchwały podjętej przez zarząd pozwanej

Spółdzielni w celu jej przystosowania do nowego stanu prawnego określonego w

art. 42 ust. 3 u.s.m., stanowiącym podstawę dochodzonego przez powodów

roszczenia.

Zgodnie z art. 3 k.c., ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że to wynika z jej

brzmienia lub celu. Zakaz retroakcji oznacza, że zdarzenia prawne powstałe pod

rządem dawnego prawa należy oceniać według tego prawa, nie zaś według prawa

nowego. Zasada nieretroakcji nie wyjaśnia jednak kwestii, czy do stosunków

prawnych już istniejących należy stosować stare, czy też nowe regulacje prawne.

Kwestia ta rozstrzygana jest przy zastosowaniu zasady bezpośredniego działania

ustawy nowej lub zasady dalszego działania ustawy dawnej, znajdujących swój

wyraz w przepisach intertemporalnych zawartych w ustawach oraz w przepisach

wprowadzających kodeks cywilny.

W doktrynie i judykaturze odróżnia się skutek retroaktywny od skutku

retrospektywnego nowej regulacji prawnej. W pierwszym przypadku nowa ustawa

ma zastosowanie do zdarzeń prawnych mających miejsce przed jej wejściem w

życie, w drugim zaś nową ustawę stosuje się do stosunku prawnego, który powstał i

trwa w następstwie zdarzenia prawnego zaistniałego w czasie obowiązywania starej

ustawy. Innymi słowy, retrospektywność ustawy ma miejsce wtedy, gdy nowa

ustawa jest stosowana, od chwili jej wejścia w życie do sytuacji „w toku” (por.

uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca 2002 r., III CZP 36/02,

OSNC 2003, nr 4, poz. 45 oraz wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2004

r., IV CK 223/03, nie publ.).

Brzmienie art. 7 ust. 5 u.zm.u.s.m., który stanowi, że zgłoszone na piśmie

roszczenia, o których mowa m.in. w art. 1714

u.s.m., „niezrealizowane do dnia

wejścia w życie niniejszej ustawy, są rozpatrywane na podstawie niniejszej ustawy”

wskazuje, że przepis ten nie wprowadza skutku retroaktywnego naruszającego

zasadę lex retro non agit, lecz skutek retrospektywny, mający zastosowanie do

stosunków prawnych o charakterze ciągłym lub złożonym. Wniosek przeciwny –

zważywszy, że odstępstwo od zasady niedziałania prawa wstecz jest wyjątkiem –

byłby usprawiedliwiony tylko w razie skonstruowania art. 7 ust. 5 u.zm.u.s.m.

według zasad techniki legislacyjnej stosowanej do przepisów nadających moc

wsteczną ustawie lub jej części, przewidzianych w § 51 załącznika do

rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie

„Zasad techniki prawodawczej” (Dz.U. Nr 100, poz. 908), czego ustawodawca nie

uczynił.

Należy uznać, że wynikający z art.7 ust. 5 u.zm.u.s.m. skutek retrospektywny

nowej ustawy dotyczy nie tylko postępowania co do roszczeń zgłoszonych na

podstawie art. 1714

u.s.m., ale także – co do zasady – podstaw prawnych dla

dokonywania przekształceń, a więc uchwał podjętych przez zarząd spółdzielni

mieszkaniowej na podstawie art. 42 u.s.m. w dawnym brzmieniu. Przyjęcie takiego

założenia powoduje, że nie traci sensu i znaczenia zawarty w art. 7 ust. 5

u.zm.u.s.m. nakaz „rozpatrzenia na podstawie tej ustawy”, a więc zgodnie z nowymi

uregulowaniami dotyczącymi możliwości tworzenia nieruchomości

jednobudynkowych i wielobudynkowych, zgłoszonych wcześniej i

niezrealizowanych roszczeń o przekształcenie spółdzielczego własnościowego

prawa do lokalu w odrębną własność lokalową. Dotychczas niezrealizowane

roszczenia, aby mogły być „rozpatrzone” według nowych reguł i wymagań muszą

mieć oparcie w uchwałach spółdzielni podjętych w zgodzie z nowym brzmieniem

art. 42 ust. 2 i 3 pkt 1 u.s.m. Oznacza to konieczność przystosowania do nowego

stanu prawnego także prawomocnych uchwał spółdzielni podjętych przed

nowelizacją tego przepisu, jeśli obecnie stanowiłyby – zważywszy na okoliczność,

że jako przedmiot ustanawiania własności lokali wskazują nieruchomość

wielobudynkową – przeszkodę w zrealizowaniu roszczenia o przekształcenie

własnościowego prawa do lokalu w odrębną własność lokalu w budynku

stanowiącym wraz gruntem nieruchomość jednobudynkową.

Wspomniana w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego zasada

związania spółdzielni i jej członków prawomocnymi uchwałami, mającymi charakter

wewnętrznych aktów normatywnych, nie może odnosić się do sytuacji, w których z

woli ustawodawcy nową ustawę stosuje się do stosunku prawnego, powstałego w

następstwie zdarzenia prawnego zaistniałego w czasie obowiązywania starej

ustawy i trwającego po wejściu w życie nowego prawa. Przyjęcie stanowiska

przeciwnego prowadziłoby do przekreślenia celu wynikającego z art. 7 ust. 5

u.zm.u.s.m., którym jest zapewnienie możliwości dokończenia wszczętych pod

rządem starej ustawy postępowań przekształceniowych, z uwzględnieniem nowych

zasad określania w uchwałach spółdzielni przedmiotu odrębnej własności lokalowej.

Wobec tego, że art. 7 ust. 5 u.zm.u.s.m. ma charakter retrospektywny, nie zaś

retroaktywny, nie może on mieć zastosowania w sytuacji, w której na podstawie

prawomocnej uchwały spółdzielnia, zgodnie z żądaniem osób uprawnionych,

przystąpiła do jej realizacji, dokonując czynności bezpośrednio zmierzających do

zawarcia umowy przeniesienia własności lokalu. Za przyjęciem takiego rozwiązania

przemawiają zasady ochrony praw słusznie nabytych oraz równości osób

uprawnionych do realizacji roszczeń przewidzianych w art. 1714

u.s.m. Osoby, które

nabyły na podstawie prawomocnej uchwały ekspektatywę (dostatecznie

ukształtowaną) prawa odrębnej własności lokalu są uprawnione do podjęcia – na

zasadach określonych w takiej uchwale – działań zapewniających zawarcie umowy

przeniesienia własności lokalu. W takim przypadku wszystkie prawa do

wyodrębnionych lokali muszą być ukształtowane według tych samych zasad,

określających m.in. wielkość udziałów we współwłasności nieruchomości wspólnej

związanych z odrębną własnością każdego lokalu.

Mając zatem na względzie wyniki wykładni gramatycznej art. 7 ust. 5

u.zm.u.s.m. oraz cel wprowadzonych zmian w ustawie o spółdzielniach

mieszkaniowych należało dojść do wniosku, że roszczenie przewidziane w art. 1714

u.s.m., zgłoszone i niezrealizowane do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 14

czerwca 2007 r., podlega rozpatrzeniu przez spółdzielnię mieszkaniową według

nowych zasad określonych w tej ustawy, chyba że na podstawie prawomocnej

uchwały zarządu spółdzielni, niespełniającej nowych wymagań, wskazanych w art.

42 ust. 3 pkt 1 u.s.m., spółdzielnia dokonała czynności bezpośrednio zmierzających

do zawarcia umowy przeniesienia własności lokalu.

Z tych względów, na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy podjął

uchwałę, jak na wstępie.