I UK 325/08

Wyrok z dnia 27 kwietnia 2009 r.

I UK 325/08

Ubezpieczony może zmienić tytuł ubezpieczenia z prowadzenia pozarol-

niczej działalności gospodarczej na świadczenie pracy na podstawie umowy

zlecenia, nawet jeżeli czyni to w celu obniżenia kosztów związanych z obowiąz-

kowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Okoliczność, czy ubezpie-

czony wykonywał w ramach umowy zlecenia prace zbieżne z przedmiotem pro-

wadzonej działalności gospodarczej nie ma znaczenia prawnego dla zbiegu

różnych tytułów ubezpieczenia emerytalnego i rentowego.

Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Bogusław Cudowski,

Andrzej Wróbel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 kwietnia

2009 r. sprawy z odwołania Jacka K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi Wojewódzkiemu w C. o wymiar dodatkowej różnicy składek na

ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, na skutek

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z

dnia 15 maja 2008 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Katowicach do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w C. (organ rentowy) decyzją z

dnia 12 kwietnia 2006 r. objął Jacka K. (ubezpieczony) ubezpieczeniem społecznym

z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w okresie od 1 sierpnia 2003 r. do 31

października 2005 r., a decyzją z dnia 24 marca 2006 r. wymierzył dodatkową różni-

cę składek za wskazany okres. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że prowadząc

działalność gospodarczą ubezpieczony wykonywał pracę jako kierowca na podstawie

2

umowy zlecenia, której przedmiot był taki sam jak przedmiot działalności gospodar-

czej, zatem ubezpieczony powinien był płacić składkę w kwocie nie niższej niż od

60% przeciętnego wynagrodzenia (art. 18 ust. 8a ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm., dalej

powoływana jako ustawa lub ustawa systemowa), a opłacał jedynie składkę od przy-

chodu uzyskanego na podstawie umowy zlecenia.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyro-

kiem z dnia 10 maja 2007 r. [...] zmienił zaskarżoną odwołaniem ubezpieczonego

powyższą decyzję i zwolnił ubezpieczonego z obowiązku zapłaty składek na ubez-

pieczenia społeczne z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej.

Sąd ustalił między innymi, że ubezpieczony prowadząc w spornym okresie

działalność gospodarczą, mającą za przedmiot transport drogowy, zawarł umowę

zlecenia, na podstawie której wykonywał pracę kierowcy w spółce C. W ocenie Sądu

organ rentowy błędnie przyjął, że przedmiot działalności gospodarczej ubezpieczo-

nego wynikający z wpisu do ewidencji działalności gospodarczej jest tożsamy z

czynnościami wykonywanymi na podstawie umów zlecenia. Określenie przedmiotu

działalności gospodarczej ubezpieczonego nie może być oparte wyłącznie na za-

świadczeniu o wpisie do ewidencji działalności w zakresie transportu drogowego to-

warów pojazdami wyspecjalizowanymi i uniwersalnymi, lecz należy odwołać się do

ustawy o transporcie drogowym. Zgodnie z art.5 tej ustawy podjęcie i wykonywanie

transportu drogowego wymaga uzyskania odpowiedniej licencji na wykonywanie

transportu drogowego. Zdaniem Sądu, ubezpieczony takiej licencji nie posiadał.

Ubezpieczony prowadził natomiast działalność gospodarczą w zakresie konserwacji i

naprawy samochodów oraz kursów na prawo jazdy. Świadczenie przez ubezpieczo-

nego na podstawie umowy zlecenia usług kierowcy nie jest tożsame z działalnością

gospodarczą polegającą na transporcie drogowym pojazdami wyspecjalizowanymi i

uniwersalnymi. Tym samym ubezpieczony zgodnie z art. 9 ust. 2 ustawy mógł sko-

rzystać z dobrodziejstwa zbieżności ubezpieczenia z różnych tytułów.

Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 15 maja 2008 r. [...] zmienił za-

skarżony apelacją organu rentowego powyższy wyrok Sądu pierwszej instancji i od-

dalił odwołanie. W ocenie Sądu przedmiotem sporu jest czy ubezpieczony, prowa-

dząc działalność gospodarczą w zakresie nauki jazdy i warsztatu samochodowego,

zawierając równocześnie z innym podmiotem gospodarczym umowy zlecenia, mógł

wybrać sobie rodzaj ubezpieczenia. Sąd Apelacyjny zważył, że ubezpieczony wyko-

3

nywał umowę zlecenia w wymiarze około pięciu dni w miesiącu. Zgodnie z art. 13 pkt

2 ustawy zleceniobiorcy podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu od

dnia oznaczonego w umowie jako dzień rozpoczęcia jej wykonywania do dnia roz-

wiązania lub wygaśnięcia umowy. W ocenie Sądu, skoro „umowa zlecenia trwała

przez kilka dni w miesiącu” umowy zlecenia powinny dotyczyć tylko tego okresu. A

zatem, jeżeli ubezpieczony poza kilkoma dniami w miesiącu prowadził działalność

gospodarczą w rozległym i dochodowym zakresie, to podlegał ubezpieczeniu z tego

tytułu, a miesięczny system rozliczania i opłacania składek, wynikający z art. 17

ustawy, wyklucza zmianę rodzaju ubezpieczenia w tym okresie. W ocenie Sądu, gdy

osoby pozostające w stosunku pracy i prowadzące równocześnie działalność gospo-

darcza nie podlegają dodatkowemu ubezpieczeniu z tego drugiego tytułu tylko wtedy,

gdy podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne nie jest niższa od kwoty

minimalnego wynagrodzenia (art. 8 ust. 1a ustawy), nie ma żadnych podstaw do ła-

godzenia tego kryterium w stosunku do zleceniobiorców. Sąd zgodził się z zarzutem

apelacji, że skoro przedmiotem działalności gospodarczej ubezpieczonego była rów-

nież działalność usługowa, związana z pojazdami samochodowymi, to praca kierow-

cy wykonywana w ramach umowy zlecenia mieściła się w zakresie tego pojęcia.

Ubezpieczony zaskarżył w całości wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyj-

ną, ograniczając się do podniesienia zarzutów dotyczących naruszenia prawa mate-

rialnego, to jest: 1) niezastosowanie art. 9 ust. 2 ustawy w brzmieniu obowiązującym

do 31 października 2005 r., co doprowadziło do zastosowania w postępowaniu prze-

pisów nieobowiązujących w okresie będącym przedmiotem sprawy; 2) niewłaściwe

zastosowanie art. 9 ust. 1a ustawy, poprzez przyjęcie, że w sprawie dotyczącej rosz-

czeń organu rentowego wobec ubezpieczonego analogiczne zastosowanie ma zasa-

da podlegania ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu z innych tytułów, w sytuacji

gdy podstawa wymiaru składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe jest niższa od

określonej w art. 18 ust. 4 pkt 5a ustawy systemowej; 3) niewłaściwe zastosowanie

art. 13 pkt 2 ustawy, poprzez przyjęcie, że umowa zlecenia zawarta między stronami

na czas określony w wymiarze jednego miesiąca wygasa przed tym terminem z

chwilą wykonania określonej czynności, co powoduje ustanie okresu ubezpieczenia

przed terminem określonym przez strony jako termin ustania ich wzajemnych praw i

obowiązków.

Wskazując na powyższe podstawy, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i orzeczenie co do istoty przez oddalenie apelacji organu rentowego w cało-

4

ści, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponow-

nego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy. Trafny jest zarzut naruszenia

art. 9 ust. 2 ustawy, który przed 1 listopada 2005 r. miał następujące brzmienie:

„osoba spełniająca warunki do objęcia obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i

rentowymi z kilku tytułów, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 2, 4-6 i 10, jest objęta

obowiązkowo ubezpieczeniami z tego tytułu, który powstał najwcześniej. Może ona

jednak dobrowolnie, na swój wniosek, być objęta ubezpieczeniami emerytalnym i

rentowymi także z pozostałych, wszystkich lub wybranych tytułów lub zmienić tytuł

ubezpieczeń, z zastrzeżeniem ust. 7”. Z art. 9 ust. 2 zdanie pierwsze ustawy wynika,

że w przypadku zbiegu kilku różnych tytułów ubezpieczenia społecznego, wymienio-

nych w art. 6, zasadą jest, że obowiązek ubezpieczenia emerytalnego i rentowego

powstaje z tytułu, który powstał najwcześniej. W niniejszej sprawie nie budzi wątpli-

wości, że tytułem tym jest prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.

Zasada wynikająca z art. 9 ust. 2 zdanie pierwsze ustawy modyfikowana jest przez

zdanie drugie tego przepisu, które pozostawia w gestii ubezpieczonego możliwość

dobrowolnego rozszerzenia ubezpieczenia emerytalnego i rentowego na wszystkie

inne tytuły albo na wybrane tytuły, ale w obu wypadkach tylko te tytuły, o których

mowa art. 6 ustawy. Przepis ten zezwala także na zmianę przez ubezpieczonego

tytułu ubezpieczeń, co oznacza, że ubezpieczony zamiast tytułu, który powstał naj-

wcześniej, może wybrać inny tytuł ubezpieczenia.

W niniejszej sprawie oznacza to, że ubezpieczony mógł zmienić tytuł ubezpie-

czenia z prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej na świadczenie pracy

na podstawie umowy zlecenia. Dopuszczalność takiej zmiany została potwierdzona

w orzecznictwie Sądu Najwyższego, dotyczącym spraw, w których strony (przynajm-

niej jedna z nich była przedsiębiorcą, ubezpieczonym z tytułu prowadzonej pozarolni-

czej działalności gospodarczej) zawierały umowy zlecenia celem obniżenia kosztów

związanych z obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym (zob. wyroki

Sądu Najwyższego: z 17 czerwca 2008 r., I UK 402/07, OSNP 2009 nr 21-22, poz.

297; niepublikowany wyrok z 16 kwietnia 2008 r., III UK 103/07).

5

Przepis art. 9 ust. 2 ustawy systemowej nie wprowadza jakichkolwiek ograni-

czeń w kwestii zmiany tytułu traktowanego jako podstawa dla obowiązkowego ubez-

pieczenia emerytalnego i rentowego. W szczególności zmiana tytułu ubezpieczenia

społecznego nie jest uzależniona od tego, by prace wykonywane na podstawie

umowy zlecania różniły się od przedmiotu prowadzonej działalności gospodarczej.

Jedyne bowiem ograniczenie przewidziane w art. 9 ust. 2 ustawy systemowej doty-

czy osób duchownych. Zatem okoliczność, czy ubezpieczony wykonywał w ramach

umowy zlecenia prace zbieżne z przedmiotem prowadzonej działalności gospodar-

czej jest pozbawiona doniosłości prawnej dla zbiegu różnych tytułów ubezpieczenia

emerytalnego i rentowego. Może mieć jedynie znaczenie w przypadku przyjęcia, że

ubezpieczony nie może skorzystać z prawa wyboru tytułu ubezpieczenia, ponieważ

zawarta przez niego umowa zlecenia jest umową pozorną, mającą umożliwić mu ob-

niżenie kosztów wynikających z obowiązku odprowadzania składek na obowiązkowe

ubezpieczenie emerytalne i rentowe.

Trafny jest zarzut naruszenia art. 9 ust. 1a w związku z art. 18 ust. 4 pkt 5a

ustawy, ponieważ z treści jej art. 9 ust. 1a wynika jednoznacznie, że nie dotyczy on

osób, które podlegają ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu z tytułu umowy zle-

cenia. Ponadto, z art. 13 pkt 2 ustawy wynika wprost, że obowiązkowym ubezpie-

czeniom osoby fizyczne podlegają - w przypadku wykonywania pracy na podstawie

umowy zlecenia - od dnia oznaczonego w umowie jako dzień rozpoczęcia jej wyko-

nywania do dnia rozwiązania lub wygaśnięcia tej umowy, a nie przez okres faktycz-

nego wykonywania czynności objętych umową zlecenia, jak błędnie przyjął Sąd

Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

========================================